به گزارش خبرگزاری اقتصاد ایران، در سراسر جهان، بیماری های بالقوه بسیار زیادی وجود دارند، در حالی که منابع موجود برای پژوهش و توسعه در حوزه بیماری‌ها محدود است. برای کمک به اولویت‌بندی تحقیقات، سازمان جهانی بهداشت (WHO) فهرستی از بیماری‌های نگران‌کننده و با اولویت بالا تهیه کرده. پرسش اصلی این است که آیا این بیماری‌ها می‌توانند به همه‌گیری مرگبار بعدی منجر شوند؟

در مجمع جهانی اقتصاد امسال در داووس که از ۱۴ تا ۱۹ ژانویه برگزار شد، گروهی از رهبران صنعت سلامت، از مباحث اقتصادی فاصله‌ گرفتند و به موضوع برنامه‌ریزی پیشاپیش برای شیوع یک بیماری فرضی با عنوان «بیماری ایکس» (Disease X) پرداختند.

بیماری ایکس (Disease X) چیست؟

بیماری ایکس عنوانی است که سازمان جهانی بهداشت برای یک بیماری عفونی ناشناخته به کار می‌برد؛ بیماری‌ای که می‌تواند موجب یک اپیدمی یا پاندمی شود. هدف از این مفهوم، آمادگی پیشاپیش است؛ به این معنا که زمانی که بیماری ایکس، که وقوع آن اجتناب‌ناپذیر تلقی می‌شود، ظاهر شود، دانشمندان بتوانند به‌سرعت برای تولید واکسن اقدام کنند.

در واقع، سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۸ بیماری ایکس را به فهرست «Blueprint» یا فهرست عوامل بیماری‌زای دارای اولویت خود اضافه کرد. این فهرست شامل بیماری‌هایی است که به تحقیقات و توسعه شتاب‌یافته و فوری نیاز دارند.

بر اساس اعلام WHO، «بیماری ایکس نشان‌دهنده این آگاهی است که یک اپیدمی بین‌المللی جدی می‌تواند توسط یک عامل بیماری‌زای ناشناخته که تاکنون به‌عنوان عامل بیماری در انسان شناخته نشده، ایجاد شود.»

با وجود ناشناخته بودن بیماری ایکس، این پرسش مطرح است که دیگر بیماری‌هایی که از نگاه WHO و سایر متخصصان بیشترین احتمال را برای ایجاد همه‌گیری بعدی دارند، کدام‌اند. که در ادامه مقاله به این موارد پرداخته می‌شود.

۱. یک کرونا ویروس دیگر

دو بیماری موجود در فهرست Blueprint سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۸ شامل ویروس کرونای سندرم تنفسی خاورمیانه (MERS-CoV) و سندرم حاد تنفسی شدید (SARS) بودند؛ هر دو ویروس کرونا که از حیوان به انسان منتقل شدند و در دو دهه گذشته باعث شیوع‌های جدی شدند. با توجه به آنچه در سال ۲۰۲۰ رخ داد، ممکن است که همه‌گیری بعدی نیز ناشی از یک ویروس کرونای دیگر باشد.

در واقع، بحث‌ها و اختلاف‌نظرها درباره اینکه ویروس کووید-۱۹ (SARS-CoV-2) از آزمایشگاه نشت کرده یا از حیوان به انسان منتقل شده است، تا حدی این واقعیت را که ویروس‌ها و سایر عوامل بیماری‌زا به‌طور نسبتاً منظم از حیوانات دیگر به انسان منتقل می‌شوند، تحت‌الشعاع قرار داده.

علاوه بر این، نه بیماری مرس (MERS) و نه کووید-۱۹ هنوز به پایان نرسیده‌اند. داده‌های فاضلاب نشان می‌دهد که تعداد واقعی مبتلایان به کووید-۱۹ ممکن است بین دو تا ۱۹ برابر آمار رسمی گزارش‌شده باشد.

دکتر ماریا ون کرخوف (Dr. Maria Van Kerkhove)، رئیس واحد بیماری‌های نوظهور و بیماری‌های مشترک انسان و حیوان در سازمان جهانی بهداشت، در یک نشست خبری در ژانویه یادآوری کرد که پاندمی کووید-۱۹ همچنان ادامه دارد و به‌طور رسمی ماهانه حدود ۱۰ هزار نفر را به کام مرگ می‌کشاند. با این حال، از آنجا که تنها تعداد بسیار محدودی از کشورها هنوز مرگ‌ومیر را گزارش می‌کنند، احتمال می‌رود رقم واقعی بالاتر باشد.

او همچنین تأکید کرد که بین ۶ تا ۱۰ درصد از افراد مبتلا دچار عوارض بلندمدت می‌شوند. موضوع نگران‌کننده‌تر این است که «ویروس بدون کنترل در سراسر جهان در گردش است و هر لحظه ممکن است گونه‌ای جدید پدیدار شود که شدت بیماری را افزایش دهد.»

۲. تب خونریزی‌دهنده کریمه-کنگو (Crimean-Congo hemorrhagic fever)

تب خونریزی‌دهنده کریمه-کنگو (CCHF) توسط یک ویروس منتقل‌شونده از طریق کنه‌ها (نایروویروس) ایجاد می‌شود. دامنه وسیعی از حیوانات وحشی و اهلی، از جمله گاو، گوسفند و بز، می‌توانند میزبان کنه‌ها باشند. ویروس از طریق گزش کنه یا تماس با خون حیوان آلوده به انسان منتقل می‌شود. انتقال انسان به انسان نیز از طریق تماس نزدیک با مایعات بدن فرد آلوده ممکن است رخ دهد.

علائم اولیه شامل تب، سرگیجه، سردرد، تهوع، استفراغ، اسهال و گیجی است. پس از دو تا چهار روز، علائم به بی‌حالی، بزرگ شدن کبد، بثورات شدید پوستی و خونریزی از غشاهای مخاطی پیشرفت می‌کند. حدود ۳۰ درصد از مبتلایان جان خود را از دست می‌دهند. این بیماری در آفریقا، بالکان، خاورمیانه و کشورهای آسیایی در جنوب مدار ۵۰ درجه شمالی بومی است، اما نگرانی‌هایی وجود دارد که گرم شدن اقلیم بتواند دامنه پراکندگی کنه‌ها را گسترش دهد.

به همین دلیل، بریتانیا از جمله کشورهایی است که برای مقابله پیشاپیش با گسترش احتمالی CCHF اقداماتی انجام داده. این کشور مرکز توسعه و ارزیابی واکسن را برای تولید واکسن علیه پاندمی‌های بالقوه آینده، از جمله CCHF، راه‌اندازی کرده است. در حال حاضر، یک واکسن برای این بیماری وارد فاز اول کارآزمایی بالینی شده.

انواع دیگر تب‌های خونریزی‌دهنده مانند ابولا و ماربورگ حتی مرگبارتر هستند، اما معمولاً به تعداد زیادی از افراد سرایت نمی‌کنند. یکی از دلایل این موضوع آن است که حساسیت مخاط مسیرهای تنفسی فوقانی به کروناویروس‌هایی مانند کووید-۱۹ بسیار بیشتر از ویروس ابولا است. این امر به کروناویروس‌ها اجازه می‌دهد سریع‌تر وارد سلول‌های میزبان شوند و ویروس را با سرعت بیشتری منتقل کنند، که در نتیجه به گسترش وسیع‌تر می‌انجامد.

ابولا همچنین تا پیش از بروز علائم قابل انتقال نیست و فقط از طریق تماس مستقیم با مایعات بدن فرد آلوده منتقل می‌شود.

۳. پارامیکسوویروس (Paramyxovirus)

پارامیکسوویروس‌ها خانواده‌ای از ویروس‌های RNA تک‌رشته‌ای هستند که عمدتاً در مهره‌داران ایجاد عفونت می‌کنند. بیماری‌های ناشی از پارامیکسوویروس‌ها در گذشته بسیار شایع بوده‌اند. از جمله بیماری‌های مرتبط با زیرگروه‌های این خانواده می‌توان به سرخک، اوریون، پاراآنفلوانزا، ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV) و هنیپاویروس‌هایی مانند ویروس نیپا و ویروس هندرا اشاره کرد.

با وجود اینکه پارامیکسوویروس‌ها هزاران سال است که بشر را درگیر کرده‌اند، پژوهشگران هنوز به‌طور دقیق نمی‌دانند این ویروس‌ها چگونه به گونه‌های جدید منتقل می‌شوند، چه جهش‌هایی برای افزایش قابلیت انتقال نیاز دارند، یا چرا برخی از آن‌ها فقط علائم خفیف ایجاد می‌کنند، در حالی که برخی دیگر مرگبار هستند.

پارامیکسوویروس‌ها، مانند آنفلوانزا و کروناویروس‌ها، از طریق هوا به‌سرعت منتقل می‌شوند و معمولاً واکسیناسیون علیه آن‌ها نسبتاً ساده است. یک استثنا، ویروس نیپا است که مرگبارترین پارامیکسوویروس محسوب می‌شود. این ویروس در اواخر دهه ۱۹۹۰ در مالزی ظاهر شد و مخزن طبیعی آن خفاش‌های میوه‌خوار هستند.

نیپا باعث بیماری تنفسی می‌شود و می‌تواند به التهاب مغز (انسفالیت) و مرگ منجر شود و بین ۴۵ تا ۷۵ درصد مبتلایان را می‌کشد. در حال حاضر واکسن تأییدشده‌ای برای این ویروس وجود ندارد، اگرچه شرکت مدرنا واکسنی توسعه داده که در حال ارزیابی است.

۴. آنفلوانزا

بیشتر افراد با آنفلوانزا آشنا هستند. آنفلوانزا یک بیماری تنفسی واگیردار است که توسط ویروس‌های آنفلوانزا ایجاد می‌شود و بینی، گلو و گاهی ریه‌ها را درگیر می‌کند. این بیماری می‌تواند باعث تب بالا، درد عضلات یا بدن، سردرد، خستگی و سایر علائم شود. در بزرگسالان سالم ممکن است خفیف باشد، اما سالانه تا ۶۵۰ هزار نفر را در سراسر جهان به کام مرگ می‌کشاند.

بیشتر متخصصان معتقدند ویروس‌های آنفلوانزا عمدتاً از طریق قطرات بسیار ریزی که هنگام سرفه، عطسه یا صحبت افراد مبتلا ایجاد می‌شود، انتقال پیدا می‌کنند. این قطرات می‌توانند وارد دهان یا بینی افراد نزدیک شوند. در موارد کمتر، امکان دارد فرد با لمس سطح یا شیئی که به ویروس آلوده است و سپس لمس دهان، بینی یا چشم‌های خود، به آنفلوانزا مبتلا شود.

ویروس آنفلوانزا هر سال دچار جهش می‌شود. اگرچه این بیماری در فهرست Blueprint سازمان جهانی بهداشت قرار ندارد (تا حدی به این دلیل که منابع زیادی از پیش برای مقابله با آن اختصاص یافته است)، اما آنفلوانزا در گذشته موجب پاندمی‌های بزرگی شده است.

در سال ۱۹۱۸، یک زیرگونه مرگبار آنفلوانزا به نام H1N1 باعث پاندمی شد که ممکن است تا ۵۰ میلیون نفر را کشته باشد. این شیوع با شکل خفیف‌تری از بیماری آغاز شد، اما به‌سرعت به اشکال بسیار کشنده‌تر تکامل یافت. اگرچه شیوع H1N1 پس از حدود دو سال فروکش کرد، اما پایان شیوع‌های مرگبار آنفلوانزا نبود.

در سال ۱۹۵۷، زیرگونه مرگبار دیگری موسوم به «آنفلوانزای آسیایی» (ویروس آنفلوانزای A زیرگونه H2N2) و در سال ۱۹۶۸ «آنفلوانزای هنگ‌کنگ» (سویه H3N2 از ویروس آنفلوانزای A که از H2N2 منشأ گرفته بود) رخ داد که هر یک حدود دو میلیون نفر را کشتند.

آنفلوانزای پرندگان، که از پرندگان به انسان منتقل می‌شود اما به‌ندرت از انسان به انسان سرایت می‌کند، یک خانواده ویروس دیگر مرتبط با آنفلوانزا است. این ویروس به زیرگونه‌های متعددی مانند H5N1 ،H5N3 ،H5N8 و غیره تقسیم می‌شود که ویژگی‌های ژنتیکی آن‌ها به‌سرعت تغییر می‌کند.

در حال حاضر، این ویروس عمدتاً پرندگان را می‌کشد، اما اگر جهش یابد و بتواند به‌راحتی بین انسان‌ها منتقل شود، می‌تواند نامزد جدی برای همه‌گیری بعدی باشد.

۵. تب دره ریفت (Rift Valley Fever)

این بیماری نیز توسط حیوانات حمل می‌شود و می‌تواند از طریق پشه‌ها و مگس‌های خون‌خوار، تماس با خون یا اندام‌های حیوانات آلوده، یا مصرف شیر غیرپاستوریزه یا نپخته حیوانات آلوده به انسان منتقل شود. بر همین اساس، دامداران، کشاورزان، کارکنان کشتارگاه‌ها و دامپزشکان در مقایسه با سایر گروه‌ها بیشتر در معرض خطر ابتلا به این ویروس قرار دارند.

در انسان، این بیماری می‌تواند به‌صورت یک بیماری خفیف شبیه آنفلوانزا یا به‌صورت شدید و مرگبار بروز کند. اگرچه این بیماری زمانی محدود به آفریقا بود، در سال ۲۰۰۰ مواردی در عربستان سعودی و یمن گزارش شد. با اینکه به نظر نمی‌رسد انتقال انسان به انسان رخ دهد، اما اگر این تغییرات یا کنه‌هایی که بیماری را حمل می‌کنند در نتیجه گرم شدن زمین به مناطق دیگر گسترش یابند، تب دره ریفت می‌تواند به یکی از گزینه‌های بالقوه برای همه‌گیری بعدی تبدیل شود.

۶. زیکا (Zika)

ویروس زیکا نخستین بار در سال ۱۹۴۷ در اوگاندا شناسایی شد. این ویروس که از طریق پشه منتقل می‌شود، از حیوانات به انسان گسترش یافته است.

در حالی که بیشتر افراد مبتلا به زیکا یا هیچ علامتی ندارند یا فقط علائم خفیف را تجربه می‌کنند، ابتلا در دوران بارداری می‌تواند باعث تولد نوزادان با میکروسفالی (کوچک‌تر بودن اندازه سر نسبت به حالت طبیعی) و سایر ناهنجاری‌های مادرزادی شود. این ویروس همچنین با سندرم گیلن‌باره، نوروپاتی و میلیت در بزرگسالان و کودکان مرتبط است.

اگرچه موارد زیکا از سال ۲۰۱۷ به‌طور جهانی کاهش یافته اما انتقال ویروس در سطح پایین در مناطقی که بیماری بومی است همچنان ادامه دارد. با وجود اینکه ۸۹ کشور و قلمرو شواهدی از انتقال زیکا از طریق پشه گزارش کرده‌اند، پایش جهانی این بیماری محدود است. در حال حاضر، درمان اختصاصی برای عفونت یا بیماری ناشی از ویروس زیکا وجود ندارد.

۷. تب لاسا (Lassa fever)

تب لاسا یک بیماری حاد ویروسی است و در دسته تب‌های خونریزی‌دهنده قرار می‌گیرد. این بیماری در برخی کشورهای غرب آفریقا از جمله بنین، غنا، گینه، لیبریا، مالی، سیرالئون و نیجریه بومی است. اگرچه از نظر نوع بیماری شباهت‌هایی با ابولا یا ماربورگ دارد، اما نرخ مرگ‌ومیر آن به‌مراتب کمتر از این بیماری‌هاست.

با این حال، در برخی مناطق سیرالئون و لیبریا، بین ۱۰ تا ۱۶ درصد از افرادی که هر سال در بیمارستان‌ها بستری می‌شوند، مبتلا به تب لاسا هستند. این موضوع نشان می‌دهد که تب لاسا تأثیر جدی بر سلامت مردم، نظام سلامت و کسب‌وکارها در این مناطق دارد.

تب لاسا از طریق غذا یا وسایل خانگی آلوده به ادرار یا مدفوع جوندگان آلوده منتقل می‌شود. انتقال انسان به انسان نیز از طریق ترشحات فرد آلوده ممکن است رخ دهد. نرخ مرگ‌ومیر در میان بیماران بستری با موارد شدید حدود ۱۵ درصد است.

خبر خوب این که داروی ضدویروسی ریباویرین برای درمان این بیماری با موفقیت استفاده شده. با این حال، همچنان این احتمال وجود دارد که بیماری به شکلی خطرناک‌تر یا مقاوم به دارو جهش پیدا کند.

۸. بیماری ایکس

همان‌طور که گفته شد، این یک بیماری ناشناخته است و هیچ راهی برای پیش‌بینی زمان یا مکان ظهور آن وجود ندارد؛ تنها می‌دانیم که بر اساس تجربه تاریخی، در نهایت چنین بیماری‌ای پدیدار خواهد شد.

اخیراً دانشمندان هشدار داده‌اند که ویروس‌های باستانی منجمدشده در یخ‌های دائمی قطب شمال ممکن است با گرم شدن اقلیم آزاد شوند و به یک همه‌گیری منجر شوند. پژوهشگران پیش‌تر برخی از این ویروس‌های موسوم به «زامبی» یا «متوشالح» را جدا کرده‌اند و نشان داده‌اند که چنین ویروس‌هایی واقعاً وجود دارند.

ماریون کوپمانس (Marion Koopmans)، ویروس‌شناس مرکز پزشکی اراسموس در روتردام، در مقاله‌ای اخیر در روزنامه گاردین گفته است:

ما نمی‌دانیم چه ویروس‌هایی در یخ‌های دائمی نهفته‌اند، اما فکر می‌کنم خطر واقعی وجود دارد که یکی از آن‌ها بتواند باعث شیوع یک بیماری شود مثلاً شکلی باستانی از فلج اطفال. باید فرض کنیم که چنین چیزی می‌تواند رخ دهد.

در واقع، پژوهشگران در حال برنامه‌ریزی برای توسعه یک شبکه پایش در قطب شمال هستند تا بیماری‌های ناشی از میکروارگانیسم‌های باستانی را به محض ظهور ردیابی کنند. / دیجینوی