واقعیت این است که بازار خودرو ایران سال‌هاست دیگر با قواعد کلاسیک کار نمی‌کند. تورم مزمن، نوسان نرخ ارز، رشد شدید هزینه مواد اولیه، بحران انرژی، افزایش هزینه حمل‌ونقل و محدودیت‌های تولید باعث شده قیمت خودرو تقریباً هیچ‌وقت ثابت نماند. در چنین شرایطی، بسیاری از تحلیلگران معتقدند باید به جای نگاه احساسی، «مقایسه واقعی» انجام داد.

برای درک بهتر ماجرا کافی است یک مثال ساده را مرور کنیم. فرض کنیم همین طرح مشارکت در تولید، سال گذشته برای پژو 207 اجرا شده بود؛ زمانی که قیمت کارخانه‌ای این خودرو حدود 700 میلیون تومان بود. خریدار در آن زمان حدود 350 میلیون تومان پرداخت اولیه انجام می‌داد و امروز، حتی اگر قیمت کارخانه خودرو به حدود 1 میلیارد و 400 میلیون تومان رسیده باشد، باید حدود یک میلیارد و 50 میلیون تومان دیگر پرداخت می‌کرد.

اما نکته مهم اینجاست: همین خودرو امروز در بازار آزاد فاصله‌ای قابل توجه با قیمت کارخانه دارد و خریدار همچنان می‌توانست چیزی نزدیک به یک میلیارد تومان نسبت به خرید آزاد جلو باشد. به بیان ساده‌تر، حتی با وجود افزایش قیمت کارخانه، رشد قیمت بازار آزاد به‌مراتب بیشتر بوده و عملاً ارزش قرارداد خرید حفظ شده است.

همین مسئله باعث شده بخشی از تحلیلگران اقتصادی معتقد باشند در اقتصاد تورمی ایران، مهم‌ترین مزیت چنین طرح‌هایی «فریز کردن نقطه ورود به بازار خودرو» است، نه صرفاً قطعی بودن قیمت. چون در بازاری که قیمت‌ها مدام در حال حرکت‌اند، اصلِ دسترسی به خودرو با قیمت کارخانه خود یک مزیت اقتصادی بزرگ محسوب می‌شود.

از طرف دیگر، منتقدان معمولاً یک واقعیت مهم را نادیده می‌گیرند؛ اینکه اگر خودروساز بخواهد برای تحویل‌های یک‌ساله و بلندمدت قیمت قطعی بدهد، عملاً مجبور است از همان ابتدا قیمت‌ها را بسیار بالاتر محاسبه کند تا ریسک تورم آینده را پوشش دهد. نتیجه چنین مدلی یا افزایش شدید قیمت اولیه خواهد بود یا کاهش تولید و محدود شدن عرضه.

در مقابل، مدل مشارکت در تولید تلاش می‌کند بخشی از ریسک تورم را میان تولیدکننده و خریدار تقسیم کند. خریدار زودتر وارد قرارداد می‌شود، سود مشارکت دریافت می‌کند و در مقابل، خودروساز هم می‌تواند منابع لازم برای حفظ تیراژ تولید را تأمین کند؛ مسئله‌ای که در شرایط فعلی اقتصاد ایران، برای جلوگیری از جهش بیشتر قیمت بازار اهمیت زیادی دارد.

به همین دلیل است که با وجود تمام انتقادها، استقبال از این طرح‌ها همچنان بالاست. بسیاری از خریداران به این جمع‌بندی رسیده‌اند که در شرایط فعلی، نگرانی اصلی فقط «گران شدن» نیست؛ بلکه «عقب ماندن از بازار» است. برای بخشی از جامعه، داشتن قرارداد خرید خودرو از کارخانه، حتی با قیمت غیرقطعی، همچنان مطمئن‌تر از مواجهه مستقیم با بازار آزاد و نوسانات شدید آن تلقی می‌شود.