اقتصاد

اقتصاد ایران: با تداوم محاصره دریایی در جنوب و بسته بودن تنگه هرمز، دریای خزر از مسیر مکمل به شریان حیاتی تاب‌آوری اقتصادی تبدیل شده؛ همکاری استراتژیک با روسیه در کریدور شمال–جنوب و تشکیل کنسرسیوم بندری–دریایی، فرصتی طلایی برای دور زدن گلوگاه‌های جنوبی است.

به گزارش خبرگزاری اقتصاد ایران ، در حالی که اختلال در مسیرهای دریایی جنوب به‌ویژه در تنگه هرمز، می‌تواند اقتصاد جهانی را با شوکی عظیم مواجه کند، نگاه کارشناسان به سمت شمال چرخیده است. اهمیت این چرخش راهبردی آنجا آشکار می‌شود که بدانیم نزدیک به ۹۰ درصد تجارت جهانی از مسیر دریا می‌گذرد. بنادر جنوبی ایران که با مانع محاصره دریایی آمریکا روبروست، اکنون بنادر حاشیه دریای خزر را به‌عنوان «سوپاپ اطمینان» اقتصاد خود فعال می‌کند.در رأس این فرصت‌ها، پروژه عظیم «کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب» قرار دارد. این اَبَرپروژه لجستیکی به طول ۷۲۰۰ کیلومتر، یک شبکه حمل‌ونقل چندوجهی است که هند را از طریق ایران و روسیه به شمال اروپا متصل می‌کند. مزیت بزرگ این مسیر، کاهش زمان و هزینه است. کارشناسان تخمین می‌زنند که کریدور شمال-جنوب می‌تواند هزینه‌های حمل بار را تا ۳۰ درصد کاهش داده و مدت زمان ارسال کالا از بمبئی به مسکو را از ۴۰ روز به حدود ۲۰ روز برساند.شاخه میانی این کریدور، اتصال مستقیم و بدون واسطه ایران و روسیه را از طریق دریای کاسپین فراهم می‌کند و می‌تواند سهم ده درصدی دریای کاسپین از تجارت خارجی ایران را 2 الی 3 برابر کند.

پویاترین نمود همکاری در این کریدور، توافق ایران و روسیه برای ایجاد یک «کنسرسیوم مشترک بندری و دریایی» است. این کنسرسیوم که مشارکت شرکت‌های خصوصی و دولتی دو کشور را در بر می‌گیرد، با هدف هماهنگ‌سازی تعرفه‌ها، تسهیم تأسیسات و توسعه حمل‌ونقل چندوجهی شکل گرفته است. هدف‌گذاری اولیه، افزایش حجم مبادلات تجاری از مسیر خزر به بیش از پنج میلیون تن در سال است. در همین راستا، بندر کاسپین در منطقه آزاد انزلی، به‌عنوان یک کانون حیاتی مدرن با آبخور مناسب، به دروازه‌ای برای اتصال شبکه ریلی و جاده‌ای ایران به بنادر جنوبی روسیه تبدیل شده است.

همکاری‌های راهبردی با روسیه؛ اتحاد لجستیکی در سایه تحریم

هم‌افزایی ایران و روسیه در دریای خزر ابعادی فراتر از تجارت یافته و به یک اتحاد لجستیکی تمام‌عیار بدل شده است. با توجه به تحریم‌های گسترده غرب علیه هر دو کشور، این اتصال خزری اهمیتی دوچندان یافته است.روسیه که مسیرهای تجاری خود از طریق بالتیک و دریای سیاه را مختل شده می‌بیند، با هدایت محموله‌های خود از طریق خزر، به یک مسیر ایمن و مقاوم در برابر تحریم‌ها برای دسترسی به بازارهای جنوبی از جمله هند و چین دست می‌یابد.این همکاری‌ها در چند محور کلیدی در حال اجرا و توسعه است:۱. توسعه ناوگان و توافق‌های لجستیکی: روسیه با تحویل کشتی‌های باری پیشرفته مانند «ساحل خزر» با ظرفیت ۷۲۰۰ تن به ناوگان کشتیرانی ایران، به طور مستقیم توان لجستیکی این مسیر را تقویت می‌کند. همچنین، راه‌اندازی خطوط منظم کانتینری بین بنادر دو کشور مانند ماخاچ‌کالا و بنادر شمالی ایران در دستور کار قرار دارد. دو طرف قصد دارند حمل‌ونقل کالا در مسیرهای ایران-روسیه-هند و ایران-روسیه-چین را از سال ۲۰۲۶ عملیاتی کنند.

۲. تضمین امنیت کریدور: مسکو با درک حساسیت شرایط، پیشنهاد برگزاری رزمایش‌های دریایی مشترک چندجانبه در سال ۲۰۲۶ با حضور ایران، روسیه، قزاقستان و آذربایجان را مطرح کرده بود. هدف از این رزمایش، تمرین «تضمین امنیت کشتیرانی و تأسیسات اقتصادی دریانوردی» اعلام شده است. این پیام روشنی به بازیگران فرامنطقه‌ای است که امنیت این آبراه، توسط خود کشورهای ساحلی تأمین خواهد شد.۳. پوشش خلأهای زیرساختی و بحران‌های فوری: در شرایطی که ایران با پیامدهای ناشی از محاصره مسیرهای جنوبی روبروست، مسیر خزر به شریان حیاتی تأمین کالاهای اساسی تبدیل شده است. در همین زمینه، روسیه صادرات غلات خود به ایران از مسیر خزر را از سر گرفته است.

موانع و چالش‌های پیش رو تجاری‌سازی دریای کاسپین

باوجود فرصت‌های طلایی، مسیر عبور از خزر همچنان با چالش‌های جدی و ناهماهنگی‌های ریشه‌ای روبرو است:1. چالش‌های زیست‌محیطی و ظرفیت بنادر: کاهش سطح آب دریای خزر یک تهدید دائم برای بنادر شمالی ایران محسوب می‌شود. با این حال، مقامات سازمان بنادر و دریانوردی تأکید دارند که این چالش طبیعی را باید مدیریت کرد و نباید محدودکننده تجارت و اتصال‌پذیری منطقه شود. این امر نیازمند لایروبی مستمر و سرمایه‌گذاری مداوم است.

2. تهدیدات امنیتی نوظهور: شاید نگران‌کننده‌ترین چالش، گسترش دامنه تنش‌های نظامی به این منطقه حساس باشد. برای سال‌ها، خزر به‌عنوان یک لجستیک کریدوری بین ایران و روسیه عمل می‌کرد، منطقه‌ای که در سایه قرار داشت. اما اخیراً حملات هوایی به تأسیسات دریایی در بندر انزلی، این امنیت را شکسته و نشان داد که خزر دیگر یک «منطقه امن» مصون از درگیری‌ها نیست. کرملین نیز هرگونه گسترش درگیری به خزر را «به شدت منفی» ارزیابی کرده است.3. موانع نهادی و سرمایه‌گذاری: وجود قوانین محدودکننده در بخش کشتیرانی که امکان استفاده حداکثری از ناوگان ایرانی را فراهم نمی‌کند و کمبود سرمایه‌گذاری خارجی به دلیل قدم برنداشتن در راستای تجاری‌سازی دریای خزر با کشورهای حاشیه آن، از دیگر موانع جدی در راه بالفعل شدن ظرفیت‌های خزر هستند.

خزر، فرصتی که نباید از دست برود

نتیجه آنکه، رویای ایرانی «محاصره‌ناپذیری» از مسیر خزر، به بلوغ راهبردی نزدیک می‌شود، اما تحقق کامل آن نیازمند یک جهش عملیاتی و دیپلماتیک هماهنگ با محوریت روسیه است. همکاری‌های ایران و روسیه در چارچوب کریدور شمال-جنوب، نه یک انتخاب، که واکنشی حیاتی به معمای ژئوپلیتیکی جنوب و تحولات تنگه هرمز است.

با تکمیل کریدورهای ریلی و جاده‌ای، تقویت کنسرسیوم مشترک بندری و تضمین امنیت این پهنه آبی، بنادر شمالی ایران می‌توانند از یک مسیر جایگزین، به شاهراه اصلی تجارت خارجی کشور تبدیل شوند و گره کور محاصره دریایی جنوب را بگشایند.