بیشتر مردم افسردگی را مترادف با غم و اندوه می‌دانند؛ اما برای میلیون‌ها بیمار، ناتوان‌کننده‌ترین جنبه این بیماری، ناتوانی در احساس شادی و لذت است. در اصطلاح علمی به این وضعیت آنهدونیا (anhedonia) گفته می‌شود که به معنای ناتوانی در درک لذت است.

این مشکل نزدیک به ۹۰ درصد افراد مبتلا به افسردگی اساسی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. دوره بیماری را طولانی‌تر و شدیدتر می‌کند، بهبودی را مختل می‌سازد و یکی از عوامل مهم خودکشی است.

مشکل درمان‌های رایج

برای دهه‌ها، درمان افسردگی فقط روی کاهش احساسات منفی تمرکز داشته است؛ اما خودِ بیماران، بازگرداندن احساسات مثبت را مهم‌تر از کاهش علائم منفی می‌دانند. دکتر آلیشیا مورِت (Alicia E. Meuret)، رهبر مرکز تحقیقات اضطراب و افسردگی در دانشگاه متودیست جنوبی (SMU)، می‌گوید: بین درماندگی و ناامیدی تفاوت وجود دارد. وقتی احساس درماندگی می‌کنید، هنوز انگیزه و اراده برای تغییر اوضاع را دارید. وقتی ناامید هستید، باور ندارید چیزی تغییر کند؛ آنهدونیا (ناتوانی در احساس لذت) دقیقاً همین حالت است و از بین‌بردن غم آن را حل نمی‌کند.

هدف قرار دادن سیستم پاداش مغز

درمان جدید درمان تأثیر مثبت (Positive Affect Treatment - PAT) نام دارد و مستقیماً سیستم پاداش مغز را هدف می‌گیرد؛ این سیستم نحوه پیش‌بینی، تجربه و یادگیری از رویدادهای مثبت را کنترل می‌کند.

در این درمان (که شامل ۱۵ جلسه روان‌درمانی است)، بیماران با فعالیت‌های لذت‌بخش درگیر می‌شوند و عاداتی مانند قدردانی، لذت‌ بردن از لحظه و مهربانی با خود را یاد می‌گیرند. این درمان مستقیماً به سراغ احساسات منفی نمی‌رود، اما نتیجه‌اش کاهش علائم منفی هم هست.

نتایج امیدوارکننده

در آزمایشی روی ۹۸ بزرگسال مبتلا به افسردگی و اضطراب شدید، روش درمان تأثیر مثبت در مقایسه با درمان‌های معمولی نتایج بهتری به همراه داشت. تأثیر این روش نه تنها در پایان درمان، بلکه یک ماه بعد از آن هم مشاهده شد. علائم افسردگی و اضطراب بیماران کاهش چشمگیری نشان داد.

به گفته دکتر مورِت کاهش احساسات منفی به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل را حل کند. درمان مؤثر باید به دنبال پاسخ این سؤال‌ها باشد: این فعالیت چه معنایی برای شما دارد؟ چقدر به شما شادی یا احساس موفقیت می‌دهد؟ چقدر شما را به دیگران پیوند می‌زند؟

سه پرسش و پاسخ کلیدی

۱. چرا از بین‌ بردن غم باعث شادی نمی‌شود؟

زیرا احساسات مثبت و منفی توسط دو سیستم جداگانه در مغز کنترل می‌شوند. شما می‌توانید صدای مزاحم را قطع کنید، اما این کار باعث نمی‌شود موسیقی دلخواهتان به طور خودکار پخش شود.

۲. چگونه مغزی که لذت را احساس نمی‌کند، بازآموزی می‌شود؟

با تکرار فعالیت‌های معنادار و لذت‌بردن آگاهانه از لحظات کوچک مثبت، مسیرهای عصبی مغز به‌تدریج بازسازی می‌شوند. این مانند فیزیوتراپی برای مرکز پاداش مغز است.

۳. آیا باید درمان اضطراب و غم را متوقف کنیم؟

خیر، اما نباید آن‌ها را تنها هدف درمان بدانیم. برای بیماران مبتلا به آنهدونیای شدید، بازگرداندن حس موفقیت و ارتباط، راه شکستن چرخه ناامیدی و خودکشی است.