به گزارش خبرگزاری اقتصاد ایران، در شرایط بحرانی و پرآشوب نظیر جنگ، محیط اطراف به سرعت و به طور بی‌سابقه‌ای دچار دگرگونی می‌شود. این تغییرات رادیکال، نه تنها بنیان‌های فیزیکی و اجتماعی را به چالش می‌کشد، بلکه به طور عمیقی بر کارکردهای شناختی و ساختارهای عصبی مغز تأثیر می‌گذارد. قوانین، منابع، روابط و حتی مدل‌های ذهنی (Mental Models) پیشین که ما برای درک و پیش‌بینی جهان به کار می‌بردیم، در مواجهه با واقعیت‌های جدید جنگ، ناکارآمد شده و از اعتبار ساقط می‌شوند.

از منظر علوم اعصاب، مغز انسان به طور طبیعی تمایل به هموستازی (Homeostasis) و حفظ پایداری در محیط دارد. مواجهه با عدم قطعیت شدید و تهدید مداوم، سیستم‌های استرس مغز (مانند محور HPA و سیستم لیمبیک) را به طور مزمن فعال می‌کند. این فعال‌سازی طولانی‌مدت، می‌تواند منجر به تغییراتی در مدارهای عصبی مرتبط با تصمیم‌گیری، حافظه کاری و کنترل اجرایی (به‌ویژه در قشر پیش‌پیشانی - Prefrontal Cortex) شود.

در چنین وضعیتی، مغز ممکن است به واکنش‌های خودکار، هیجانی و الگوهای فکری سفت و سخت (Rigid Thinking) پناه ببرد که در گذشته امن‌تر به نظر می‌رسیدند، حتی اگر در شرایط جدید کارآمد نباشند. چسبیدن به این الگوهای فکری قدیمی و عدم توانایی در بازسازی طرحواره‌های شناختی (Cognitive Schemas) برای پذیرش واقعیت‌های جدید، می‌تواند نه تنها منجر به استرس مزمن و اختلال در عملکرد شناختی شود، بلکه توانایی فرد و جامعه را برای حل مسئله خلاقانه و انطباق مؤثر به شدت تضعیف کند.

اینجاست که مفهوم تفکر انطباقی (Adaptive Thinking) و انعطاف‌پذیری شناختی (Cognitive Flexibility) اهمیت حیاتی می‌یابد. انعطاف‌پذیری شناختی، که به عنوان یکی از کارکردهای اجرایی مغز شناخته می‌شود و عمدتاً توسط قشر پیش‌پیشانی تنظیم می‌گردد، به توانایی ما در تغییر دیدگاه، جابجایی بین وظایف شناختی مختلف (Task Switching)، تنظیم استراتژی‌ها و نادیده گرفتن اطلاعات نامربوط اشاره دارد. این مهارت به ما امکان می‌دهد تا در مواجهه با اطلاعات جدید یا موقعیت‌های پیش‌بینی‌نشده، الگوهای فکری خود را به روز کرده، دیدگاه‌های جایگزین را بررسی کنیم و راه‌حل‌های نوآورانه را برای چالش‌های نوظهور بیافرینیم.

بدون این قابلیت حیاتی، افراد و جامعه در برابر تغییرات محیطی آسیب‌پذیر شده و در دام سوگیری‌های شناختی (Cognitive Biases) نظیر سوگیری لنگر اندازی (Anchoring Bias) یا اثر قاب‌بندی (Framing Effect) گرفتار می‌آیند که مانع از ارزیابی بی‌طرفانه اطلاعات و تصمیم‌گیری بهینه می‌شود. این گزاره برگ بر ضرورت توسعه و تقویت این مهارت‌های شناختی در سطح فردی و جمعی تأکید دارد؛ مهارتی که نه تنها برای بقا در دل بحران بلکه برای بازسازی، نوآوری و پیشرفت پایدار در دوران پس از جنگ، حیاتی و اجتناب‌ناپذیر است.

اهداف اصلی

اهداف اصلی در ترویج تفکر انطباقی و انعطاف‌پذیری شناختی شامل موارد زیر است:

- افزایش توانایی افراد در پذیرش تغییر و سازگاری با شرایط جدید و غیرمنتظره.
- تقویت مهارت‌های حل مسئله خلاقانه در مواجهه با محدودیت‌ها و چالش‌ها.
- کاهش جمود فکری و سوگیری‌های شناختی که مانع از تصمیم‌گیری بهینه می‌شوند.
- ترویج رویکرد «یادگیری از تجربه» و «بهبود مستمر» در سطح فردی و جمعی.

گروه‌های مخاطب

عموم جامعه، رهبران محلی، مدیران، کارآفرینان، معلمان، جوانان و نهادهای آموزشی و تربیتی از مخاطبان اصلی این گزاره‌برگ هستند.

اهم راهبردها و راهکارها

اصلی‌ترین راهبردها و راهکارها برای تحقق ترویج تفکر انطباقی و انعطاف‌پذیری شناختی شامل موارد زیر است:

آموزش مهارت‌های حل مسئله و تفکر خلاق

راهکار: برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای کودکان، نوجوانان و بزرگسالان با تمرکز بر تکنیک‌های حل مسئله خلاق (مانند طوفان فکری، تفکر جانبی) و تفکر طراحی (Design Thinking) برای یافتن راه‌حل‌های نوآورانه در شرایط محدودیت منابع. (تجربه کارگاه‌های نوآوری در مناطق بحران‌زده که به مردم آموزش می‌دهند با حداقل امکانات، نیازهای خود را برطرف کنند).

ترویج فرهنگ آزمون و خطا و یادگیری از شکست

راهکار:

ایجاد فضاهایی که در آن افراد بتوانند ایده‌های جدید را بدون ترس از شکست امتحان کنند.

برگزاری مسابقات نوآوری و چالش‌های حل مسئله در سطح محلی و ملی که به تجلیل از تلاش و خلاقیت، حتی در صورت عدم موفقیت کامل، می‌پردازد.

تغییر الگوهای فکری و کاهش جمود شناختی

راهکار:

تولید محتوای آموزشی (ویدئو، پادکست، مقالات کوتاه) که به افراد کمک می‌کند سوگیری‌های شناختی رایج را بشناسند و آگاهانه در برابر آن‌ها مقاومت کنند.

تشویق به دیدن مسائل از زوایای مختلف و پذیرش دیدگاه‌های متفاوت.

برنامه‌های تبادل تجربه و الگوبرداری

راهکار:
دعوت از افرادی که در شرایط سخت، راه‌حل‌های خلاقانه یافته‌اند تا تجربیات خود را به اشتراک بگذارند.