یادداشت مهمان- دکتر میثم توکلی بینا: تاب‌آوری اجتماعی به معنای توانایی یک جامعه برای تحمل بحران‌های شدید، سازگاری با شرایط دشوار و بازسازی نظم اجتماعی پس از بحران است. در تاریخ ایران، طی چند قرن اخیر، جامعه بارها با بحران‌هایی عمیق مواجه شده است: سقوط دولت‌ها، اشغال خارجی، قحطی‌های بزرگ، جنگ‌های طولانی و فشارهای سیاسی. با این حال، یکی از ویژگی‌های قابل توجه تاریخ ایران استمرار فرهنگی و اجتماعی آن است. ایران، علی‌رغم تجربه‌ شکست‌های سیاسی یا نظامی، بارها توانسته خود را بازسازی کند و تداوم تاریخی خود را حفظ نماید. این تاب‌آوری حاصل مجموعه‌ای از عوامل تمدنی، فرهنگی و اجتماعی است: سازگاری تاریخی با محیط جغرافیایی دشوار، شبکه‌های همبستگی اجتماعی، سنت‌های مذهبی شیعی و حافظه تاریخی مشترک. بررسی چند مقطع بحرانی در چهار تا پنج سده‌ی اخیر نشان می‌دهد که چگونه این عوامل در کنار یکدیگر به حفظ جامعه‌ی ایرانی کمک کرده‌اند.

سازگاری تمدنی با محیط: قنات و معماری خشتی یکی از کهن‌ترین نشانه‌های فرهنگ تاب‌آوری در ایران را می‌توان در شیوه‌ سازگاری ایرانیان با اقلیم خشک و کم‌آب فلات ایران مشاهده کرد. فناوری قنات که قدمت آن به دست‌کم هزاره‌ اول پیش از میلاد می‌رسد، نمونه‌ای برجسته از این سازگاری است. قنات‌ها با هدایت آب‌های زیرزمینی از دامنه‌ی کوه‌ها به دشت‌ها، امکان سکونت پایدار در مناطق خشک را فراهم کردند. ‌قنات قصبه‌ی گناباد، که برخی پژوهش‌ها قدمت آن را بیش از دو هزار سال می‌دانند، یکی از بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین نظام‌های قنات در جهان است. شبکه‌های گسترده‌ی قنات در یزد، کرمان و خراسان نیز نمونه‌های درخشانی از مهندسی بومی در شرایط دشوار اقلیمی هستند. در کنار آن، معماری خشتی شهرهایی چون یزد، طبس و بم نشان‌دهنده‌ی سازگاری هوشمندانه با گرمای شدید و کمبود منابع بوده است. بادگیرها، دیوارهای ضخیم خشتی و سازمان فضایی شهرها نمونه‌هایی از فناوری‌های بومی برای بقا در محیطی سخت‌اند. این سازگاری تاریخی با محیط طبیعی نوعی «تاب‌آوری تمدنی» را در فرهنگ ایرانی نهادینه کرده است.

مفاهیم محوری حاصل از فرهنگ قرآنی: در قرآن که متن محوری و مقدس فرهنگ ایرانی اسلامی است، ارشادات مهم و فراوانی وجود دارد که جوامع وابسته به آن را بیش از پیش امیدوار و تاب‌آور می‌کند. به عنوان مثال فرهنگ دعا به این معناست که جامعه‌ی مسلمان هیچ‌گاه احساس بن‌بست یا نومیدی کامل ندارد و همیشه راه و تکیه‌گاه برای خروج از بحران قایل است. اعتقاد به خدا به عنوان قدرت مطلق و قاهر نیز به جهت روانی پناه عظیم است (حسبنا الله و نعم الوکیل). عملا بر خلاف جوامع غیرمعتقد،‌ حس تعلق دائمی به خدا و مراقبت و نظارت الاهی بر جهان، آرامش و بردباری بی‌رقیبی برای ایرانیان موحد پدید می‌آورد.

فرهنگ شیعی و الگوی عاشورا: یکی از مهم‌ترین عناصر فرهنگی مؤثر در تاب‌آوری اجتماعی ایرانیان، فرهنگ شیعی است. بی‌شک تشیع هسته‌ی هویتی بنیادین در جامعه‌ی ایران است و در این سنت مذهبی، واقعه‌ی عاشورا و شهادت امام حسین(ع) به جهت گستردگی آیین‌ها در سراسر جغرافیای ایران و تنیده شدن با خرده‌فرهنگ‌های بومی جایگاهی محوری و الهام‌بخش دارد. واقعه‌ی عاشورا در حافظه‌ی تاریخی شیعیان به عنوان نمادی از ایستادگی در برابر ظلم و فداکاری برای عدالت تلقی می‌شود.

واقعه‌ای که به جهت انسانی بدترین و سخت‌ترین شرایط ممکن به شمار می‌آید ولی امام حسین (ع) و یارانشان نه تنها از آن سربلند بیرون آمدند بلکه سمبل مواجهه‌ی قهرمانانه با جنایت و مصیبت شدند. آیین‌های عزاداری، تعزیه و سوگواری‌های محرم نه‌تنها مناسک مذهبی، بلکه سازوکاری برای بازتولید همبستگی اجتماعی و تاب‌آوری قهرمانانه نیز بوده‌اند. به تعبیر برخی پژوهشگران، فرهنگ عاشورا نوعی «اخلاق مقاومت» در فرهنگ شیعی ایجاد کرده است. این فرهنگ در دوره‌های مختلف تاریخی - از جنبش‌های اجتماعی تا مقاومت در جنگ‌ها - به عنوان منبعی غنی و شورآفرین برای بسیج اجتماعی عمل کرده است.

*عضو هیأت علمی موسسه حکمت و فلسفه ایران