جواد نباتی، در گفت و گو با ایسنا افزود: این سازه‌ها اگرچه با هدف تأمین آب شرب یا کشاورزی احداث شده‌اند، اما در بسیاری موارد، جریان‌های حداقلی و سیلاب‌های تغذیه‌کننده تالاب‌ها را به‌طور کامل قطع کرده‌اند.

وی در ادامه به موضوع حقابه محیط‌زیستی تالاب‌های اصلی استان اشاره کرد و گفت: در اغلب حوزه‌های تالابی استان، حقابه محیط‌زیستی تالاب‌ها یا به ‌طور کامل تخصیص داده نشده یا به ‌صورت ناپیوسته و خارج از زمان مناسب رهاسازی شده است.

معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست خراسان رضوی افزود: حتی در مواردی که حقابه تالاب‌ها بر اساس مطالعات تعیین و جهت تخصیص به متولیان امر ابلاغ شده ولی در عمل اولویت تخصیص با مصارف شرب و کشاورزی بوده است.

نباتی تأکید کرد: از نگاه حوزه تالابی، مسئله فقط حجم آب نیست، بلکه زمان‌بندی و تداوم جریان اهمیت دارد. تالاب‌ها برای حفظ کارکردهای اکولوژیک خود نیازمند دریافت منظم آب در بازه‌های زمانی مشخص بوده و حتی رهاسازی‌های مقطعی نیز اثر پایداری بر احیای تالاب‌ها ندارد.

معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست خراسان رضوی افزود: دلیل اصلی این وضعیت، اقلیم خشک و نیمه‌خشک استان در کنار فشار بالای انسانی بر منابع آب در سطح حوزه‌های آبریز است.

نبود برنامه‌های احیای مبتنی بر حوزه‌های تالابی

نباتی در خصوص چالش‌های جذب اعتبارات ملی برای احیای تالاب‌ها اظهار کرد: چالش اصلی در جذب اعتبارات ملی، نبود برنامه‌های احیای مبتنی بر حوزه‌های تالابی است.

وی افزود: بسیاری از طرح‌ها هنوز به ‌صورت پروژه‌های نقطه‌ای و مقطعی تعریف می‌شوند، در حالی که نهادهای ملی به دنبال برنامه‌های جامع، قابل پایش و مبتنی بر حوضه آبریز هستند.

نباتی تأکید کرد: پراکندگی مسئولیت‌ها میان دستگاه‌های مختلف، نبود سند واحد برای هر حوزه تالابی و ضعف در ارائه شاخص‌های کمی برای ارزیابی موفقیت طرح‌ها، از دیگر موانع جدی جذب اعتبار است.

وی گفت: تا زمانی که برنامه‌ها نتوانند نشان دهند که کل حوزه تالابی به‌ صورت هماهنگ مدیریت می‌شود، تأمین مالی پایدار نیز با مشکل مواجه خواهد بود.

تالاب‌ها برای بقا به جریان‌های سیلابی نیاز دارند

وی افزود: در رویکرد حوزه تالابی، مشکل فقط کاهش حجم آب نیست، بلکه تغییر زمان‌بندی و الگوی ورود آب است. تالاب‌ها برای بقا به جریان‌های سیلابی نیاز دارند و حذف این جریان‌ها باعث از کار افتادن کارکردهای اکولوژیک آن‌ها می‌شود، حتی اگر در برخی مقاطع آب اندکی به تالاب برسد.

نباتی در ادامه به برنامه استان برای مدیریت بحران خشک‌سالی در تالاب‌ها در بلندمدت اشاره کرد و گفت: واقعیت این است که بحران خشک‌سالی در تالاب‌های خراسان رضوی یک پدیده مقطعی یا صرفاً ناشی از کم‌بارشی نیست، بلکه نتیجه سال‌ها فشار تجمعی بر منابع آب در سطح حوضه‌های آبریز است.

معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست خراسان رضوی افزود: به همین دلیل، برنامه استان برای مدیریت بلندمدت این بحران، عبور از نگاه واکنشی و حرکت به سمت مدیریت ساختاری و پایدار مبتنی بر حوزه‌های تالابی است.

وی تأکید کرد: در این رویکرد، حوزه تالابی به‌ عنوان واحد پایه برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری در نظر گرفته می‌شود؛ به این معنا که مدیریت آب، کاربری اراضی، کشاورزی، توسعه و حفاظت محیط‌زیست به صورت یکپارچه و در مقیاس کل حوزه انجام خواهد شد، نه به‌ صورت بخشی و پراکنده.

هر حوزه تالابی یک برنامه مدیریت مشخص

نباتی گفت: قرار است در آینده، هر حوزه تالابی دارای برنامه مدیریت مشخص، اهداف کمی، شاخص‌های پایش و سازوکار هماهنگ بین دستگاهی باشد.

وی تصریح کرد: از منظر اجرایی، این برنامه شامل اصلاح الگوی کشت و کاهش تدریجی فعالیت‌های آب‌بر در بالادست حوزه‌های تالابی، افزایش بهره‌وری مصرف آب، استفاده هدفمند و کنترل ‌شده از پساب تصفیه ‌شده و بازنگری در نحوه بهره‌برداری از سدها و سازه‌های آبی است. هم‌زمان، حقابه محیط‌زیستی تالاب‌ها نه یک گزینه اختیاری بلکه به‌ عنوان یک مؤلفه غیرقابل حذف در برنامه‌های مدیریت لحاظ خواهد شد.

نباتی اظهار کرد: موضوع مهم دیگر، استقرار نظام پایش مستمر در سطح حوزه‌های تالابی است تا بتوان اثر تصمیمات مدیریتی را به‌ صورت واقعی ارزیابی کرد. قطعاً بدون پایش و بازخورد، هیچ برنامه‌ای پایدار نخواهد بود.

وی تأکید کرد: هدف این است که تالاب‌ها از یک عنصر آسیب‌پذیر و حاشیه‌ای به یک شاخص راهبردی در مدیریت آب و سرزمین تبدیل شوند و حوزه‌های تالابی در آینده نقش محوری در نظام تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری داشته باشند.

معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست خراسان رضوی در خصوص میزان مشارکت جوامع محلی و روستاییان حاشیه تالاب‌ها در فرآیند حفاظت از آن‌ها خاطرنشان کرد: در حال حاضر، مشارکت جوامع محلی و روستاییان حاشیه حوزه‌های تالابی کمتر از سطح مطلوب است، اما این موضوع بیشتر ناشی از نبود سازوکار مشارکت‌محور بوده تا بی‌میلی مردم. در بسیاری از موارد، تصمیمات در سطح حوزه تالابی بدون حضور ذی‌نفعان محلی اتخاذ شده و همین امر باعث کاهش اعتماد و همکاری شده است.

نباتی تصریح کرد: تجربه نشان داده هر جا جوامع محلی به‌ عنوان بخشی از مدیریت حوزه تالابی دیده شده‌اند، نتایج مثبت و پایدارتری حاصل شده است.

وی تأکید کرد: مشارکت مردم می‌تواند از طریق تغییر الگوی کشت، مدیریت چرای دام، پایش محلی و حفاظت مشارکتی تقویت شود.

ضرورت اقدام فوری و ضربتی برای احیای تالاب‌ها

معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست خراسان رضوی در ادامه به اقدام فوری و ضربتی برای احیای تالاب‌ها اشاره کرد و گفت: اگر تنها یک اقدام فوری و مؤثر در اختیار باشد، آن اقدام استقرار مدیریت یکپارچه حوزه‌های تالابی با محوریت تخصیص واقعی و قابل پایش حقابه محیط‌زیستی خواهد بود.

وی افزود: این اقدام به ‌صورت مستقیم بر همه عوامل بحران‌زا اثر می‌گذارد؛ که کاهش برداشت‌های بی‌رویه در بالادست و احیای جریان‌های طبیعی ورودی به تالاب‌ها از آن جمله است.

نباتی گفت: در واقع هر اقدامی که صرفاً در بستر تالاب انجام شود، بدون اصلاح مدیریت کل حوزه تالابی، تأثیری کوتاه‌ مدت خواهد داشت. در واقع اقدام ضربتی واقعی، تصمیم در مقیاس حوزه است، نه نقطه.

تالاب‌ها نشانه سلامت اکوسیستم‌ها

معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست خراسان رضوی در ادامه خطاب به مردم خراسان رضوی در خصوص اهمیت حفاظت از منابع آبی و تالاب‌ها بیان کرد: تالاب‌ها فقط پهنه‌هایی از آب نیستند که در گوشه‌ای از نقشه قرار گرفته باشند؛ آن‌ها نشانه سلامت اکوسیستم‌ها هستند.

وی افزود: وقتی تالابی خشک می‌شود، در واقع پیام روشنی از کل حوزه تالابی خود می‌دهد؛ اینکه برداشت‌ها بیش از توان طبیعت بوده و تعادل از بین رفته است.

تالاب‌ها مستقیماً با معیشت روستاییان و آینده توسعه استان گره خورده است

نباتی تصریح کرد: بنابراین حفاظت از تالاب‌ها صرفاً یک دغدغه محیط‌زیستی نیست، بلکه مستقیماً با امنیت غذایی، سلامت جامعه، معیشت روستاییان و آینده توسعه استان گره خورده است.

وی تأکید کرد: مردم خراسان رضوی باید بدانند که هر تصمیم و هر رفتار ما در مصرف آب، از نوع محصولی که کشت می‌کنیم تا شیوه استفاده روزمره از آب، اثری مستقیم یا غیرمستقیم بر سرنوشت تالاب‌ها دارد.

معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست خراسان رضوی گفت: تالاب‌ها آخرین حلقه زنجیره‌اند و اگر آن‌ها خشک شوند، پیامدهای آن به‌ صورت گردوغبار، کاهش کیفیت خاک، افزایش بیماری‌ها و مهاجرت اجباری خود را نشان خواهد داد.

وی افزود: از سوی دیگر، مدیریت تالاب‌ها بدون مشارکت مردم امکان‌پذیر نیست. رویکرد «حوزه‌های تالابی» دقیقاً بر همین اصل تأکید دارد که حفاظت از تالاب از بالادست حوزه آغاز می‌شود و همه ذی‌نفعان، از کشاورزان و دامداران تا مدیران و شهروندان، در این مسئولیت سهیم هستند. تجربه نشان داده هر جا مردم به عنوان شریک حفاظت دیده شده‌اند، نتایج ماندگارتر و موفق‌تر بوده است.

نباتی تأکید کرد: احیای تالاب‌ها الزاماً به معنای بازگشت به گذشته نیست، بلکه حرکت به سوی مدیریت هوشمندانه و پایدار منابع آب است. اگر امروز برای حوزه‌های تالابی تصمیم درست بگیریم، می‌توانیم از هزینه‌های سنگین فردا جلوگیری کنیم. حفاظت از تالاب‌ها، حفاظت از زندگی و آینده خراسان رضوی است.

نباتی افزود: تالاب‌ها به ‌تنهایی خشک نمی‌شوند؛ این حوزه‌های تالابی‌اند که از کار می‌افتند. بحران تالاب‌ها نتیجه مدیریت ناپایدار کل حوزه تالابی است، نه فقط کم‌بارشی.

انتهای پیام