خبرگزاری مهر،گروه استان‌ها - کوروش دیباج: اصفهان، شهری که لایه‌های تاریخی آن از اعماق هزاره‌های پیش از میلاد تا شکوه شهرسازی اسلامی و صفوی امتداد یافته، امروز در برابر پرسشی بنیادین ایستاده است؛ پرسشی درباره نسبت میان حفاظت از میراث و الگوهای مدیریت شهری معاصر. بافت تاریخی اصفهان نه‌تنها مجموعه‌ای از بناهای شاخص و آثار ثبت‌شده، بلکه یک ساختار زنده، پیوسته و معنادار از تاریخ، فرهنگ، اقتصاد و زیست شهری است که هویت این کلان‌شهر را شکل داده است.

تراکم کم‌نظیر آثار تاریخی، وجود سه اثر ثبت جهانی و استمرار بافتی که قرن‌ها بدون گسست جدی تداوم یافته، اصفهان را به یکی از حساس‌ترین پهنه‌های میراثی کشور و حتی جهان تبدیل کرده است؛ پهنه‌ای که هر تصمیم مدیریتی در آن، پیامدهایی فراتر از مرزهای شهر و حتی مرزهای ملی دارد.

با این حال، شواهد میدانی، آمارهای رسمی و هشدارهای متخصصان نشان می‌دهد که بافت تاریخی اصفهان امروز با چالش‌هایی عمیق و چندلایه مواجه است؛ از نبود مدیریت یکپارچه و سیاست‌های پایدار گرفته تا فرسودگی کالبدی، فشار کاربری‌های نامتجانس، ضعف مشارکت اجتماعی و فقدان الگوی اقتصادی سازگار با میراث. در چنین شرایطی، بازآفرینی بافت تاریخی دیگر یک انتخاب یا پروژه مقطعی نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ هویت، پایداری شهری و انتقال این میراث به نسل‌های آینده به شمار می‌رود.

گزارش پیش‌رو، با تکیه بر دیدگاه‌ها و تحلیل‌های مدیران شهری، باستان‌شناسان، شهرسازان، معماران و کنشگران حوزه میراث، به واکاوی نظام مسائل بافت تاریخی اصفهان و الزامات بازآفرینی آن می‌پردازد؛ مسیری که می‌تواند آینده این شهر تاریخی را میان احیا یا فرسایش رقم بزند.

بافت تاریخی اصفهان؛ تراکم بی‌بدیل میراث و مسئولیت جهانی

علی توبچی، شهردار ناحیه بافت تاریخی اصفهان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با تأکید بر جایگاه استثنایی اصفهان در جغرافیای میراث فرهنگی ایران و جهان، بافت تاریخی این شهر را یکی از متراکم‌ترین و ارزشمندترین پهنه‌های تاریخی در مقیاس جهانی توصیف می‌کند.

به گفته او، محدوده تاریخی اصفهان با وسعتی در حدود ۱۷۶۲۰۰ هکتار، شامل ناحیه‌ای ویژه با مساحت حدود ۴۵۰ هکتار است که در دل آن، بیش از ۶۰۰ اثر واجد ارزش تاریخی شناسایی شده است؛ آثاری که بخشی از آنها ثبت جهانی، بخشی ثبت ملی و بخشی دیگر هنوز در فرآیند شناسایی و ثبت قرار دارند.

توبچی با اشاره به وجود سه اثر ثبت جهانی در این محدوده، از جمله میدان نقش جهان، تأکید می‌کند: چنین تراکمی از آثار تاریخی در کمتر نقطه‌ای از جهان قابل مشاهده است.

به گفته او، وجود بناهای شاخصی چون مسجد جامع، محورهای تاریخی بازار، چهارباغ و همچنین عناصر طبیعی-تاریخی مانند زاینده‌رود و مادی‌ها، بافت تاریخی اصفهان را به یک مجموعه زنده و پیچیده تبدیل کرده است که نیازمند مدیریتی دقیق، یکپارچه و مبتنی بر شناخت عمیق ارزش‌هاست.

او یکی از چالش‌های اساسی در سال‌های گذشته را نبود یک نظام جامع اطلاعاتی درباره بناها و پلاک‌های تاریخی می‌داند و می‌گوید در مقاطعی، بناهایی در طرح‌های تفصیلی حتی به‌عنوان اثر واجد ارزش شناسایی نشده بودند و همین امر، زمینه تخریب آنها را فراهم کرده است.

به گفته توبچی، حرکت به سمت یکپارچه‌سازی اطلاعات، تهیه نقشه‌های دقیق، ارزش‌گذاری و شناسایی وضعیت پایداری یا ناپایداری آثار، از اقدامات ضروری برای جلوگیری از تداوم این روند بوده است.

شهردار ناحیه بافت تاریخی اصفهان همچنین بر مفهوم ستون فقرات تاریخی شهر تأکید می‌کند: محوری که از مسجد جامع آغاز می‌شود، از بازار تاریخی عبور می‌کند، به میدان نقش جهان می‌رسد و در امتداد چهارباغ و سی‌وسه‌پل ادامه می‌یابد.

او معتقد است احیای این ستون فقرات می‌تواند به خوانایی بافت تاریخی، تقویت گردشگری و ارتقای درک عمومی از ارزش‌های تاریخی اصفهان کمک کند.

توبچی در عین حال تأکید دارد: اصفهان نه‌فقط میراث اصفهانیان یا ایرانیان، بلکه میراث بشریت است و همه مدیران، متخصصان و شهروندان در برابر آن مسئول‌اند.

اصفهان در بستر تاریخ؛ از هزاره‌های پیش از میلاد تا گسست‌های مدرن

محسن جابری، باستان‌شناس در گفت‌وگو با خبرنگار مهر نگاه خود به بافت تاریخی اصفهان را از یک افق زمانی بسیار گسترده آغاز می‌کند.

او با اشاره به موقعیت جغرافیایی و طبیعی اصفهان، زاینده‌رود را یکی از عوامل اصلی شکل‌گیری تمدن در این منطقه می‌داند و یادآور می‌شود: شواهد باستان‌شناسی، حضور انسان و شکل‌گیری سکونتگاه‌ها در اصفهان را به هزاره چهارم پیش از میلاد بازمی‌گرداند.

جابری به کاوش‌های باستان‌شناسی انجام‌شده در محوطه‌هایی اشاره می‌کند که آثاری از دوره ایلام میانی، عصر آهن و دوره ماد را آشکار کرده و نشان داده است که اصفهان از دیرباز یکی از کانون‌های مهم تمدنی بوده است.

به گفته او، کاوش‌های جدیدتر در مرکز شهر، از جمله در محور چهارباغ، لایه‌های ارزشمندی از دوره ساسانی، اوایل اسلامی، اموی، ایلخانی و صفوی را نمایان کرده که هر یک بخشی از تاریخ شهرسازی اصفهان را روایت می‌کنند.

این باستان‌شناس با اشاره به روند تکامل شهرسازی در اصفهان، از شکل‌گیری محلات اولیه پیرامون مسجد جامع در دوره اسلامی، توسعه در دوره سلجوقی و جهش بزرگ شهرسازی در دوره صفوی سخن می‌گوید.

او معتقد است که دوره صفوی، با ایجاد محورهای جدید، باغ‌ها، محلات منسجم و فضاهای عمومی، ساختار یکپارچه‌ای به بافت تاریخی اصفهان بخشید که تا اوایل دوره پهلوی کم‌وبیش حفظ شد.

جابری در عین حال، دوره پهلوی به‌ویژه پهلوی دوم را مقطع بروز گسست‌های جدی در بافت تاریخی اصفهان می‌داند؛ دوره‌ای که با احداث خیابان‌های عریض و نگاه مدرنیستی، پیوندهای ارگانیک بافت تاریخی گسسته شد و بسیاری از باغ‌ها و عناصر ارزشمند از میان رفت.

او تأکید می‌کند: بی‌توجهی مدیران به ارزش‌های تاریخی و فرهنگی، همراه با ضعف‌های نهادی در میراث فرهنگی، موجب شد که بافت تاریخی اصفهان دچار آسیب‌های عمیق شود.

به گفته جابری، در کنار این آسیب‌ها، ضعف فرهنگ عمومی نسبت به ارزش اقتصادی و هویتی آثار تاریخی نیز نقش مهمی داشته است.

او بر این باور است که هر بنای تاریخی، علاوه بر هویت‌بخشی، یک سرمایه ملی است که می‌تواند با کاربری‌های سازگار، به پویایی بافت کمک کند؛ مشروط بر آنکه نگاه توسعه‌محور صرف جای خود را به نگاه فرهنگی و پایدار بدهد.

حکمرانی مشارکتی؛ حلقه مفقوده بازآفرینی بافت تاریخی اصفهان

الهام قاسمی، دکترای شهرسازی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر مسئله اصلی بازآفرینی بافت تاریخی اصفهان را فقدان حکمرانی مشارکتی می‌داند. به گفته او، مدیریت بافت تاریخی در اصفهان و به‌طور کلی در ایران، همچنان جزیره‌ای و ناهماهنگ است و میان نهادهای دولتی، مدیریت شهری، بخش خصوصی و جامعه محلی، ارتباط ارگانیک و مؤثری وجود ندارد.

قاسمی تأکید می‌کند: بدون مشارکت واقعی ساکنان بافت، هیچ برنامه حفاظتی یا بازآفرینی موفق نخواهد بود. از نظر او، آموزش، آگاهی‌بخشی و تقویت انسجام اجتماعی، پیش‌شرط‌های حفظ بافت تاریخی هستند و نمی‌توان با رویکردهای صرفاً دستوری یا دولتی، انتظار پایداری داشت.

او معتقد است که بخش خصوصی نیز بدون وجود سیاست‌های شفاف، مشوق‌های واقعی و بسته‌های حمایتی مشخص، وارد عرصه سرمایه‌گذاری در بافت تاریخی نخواهد شد.

این دکترای شهرسازی به ضعف سیاست‌گذاری پایدار اشاره می‌کند و می‌گوید: بسیاری از قوانین و مصوبات، مقطعی و وابسته به دوره‌های مدیریتی هستند و با تغییر مدیران، کنار گذاشته می‌شوند. به باور او، بازآفرینی بافت تاریخی نیازمند سیاست‌های بلندمدت و الزام‌آور است که همه نهادها به رعایت آن متعهد باشند.

قاسمی همچنین بر ظرفیت اقتصاد خلاق در احیای بافت تاریخی تأکید می‌کند و پیشنهاد می‌دهد: محلات تاریخی اصفهان، هر یک با یک هویت خلاق مشخص مانند صنایع‌دستی، هنرهای چوبی یا فعالیت‌های فرهنگی، بازتعریف شوند. به گفته او، رویدادهای فرهنگی و خلاق، می‌توانند با کمترین هزینه، حیات اقتصادی و اجتماعی را به بافت تاریخی بازگردانند و آن را از وضعیت رکود خارج کنند.

از گفتمان نخبگانی تا الزام مدیریتی برای حفاظت از بافت تاریخی اصفهان

محمدعلی ایزدخواستی، مسئول بافت تاریخی شهر اصفهان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر بر نقش گفتمان‌سازی نخبگانی در تغییر رویکردهای مدیریتی تأکید می‌کند. به گفته او، بافت تاریخی اصفهان در طول بیش از هزار سال، نه‌فقط محل سکونت، بلکه عرصه شکل‌گیری اندیشه، آموزش و گفت‌وگو بوده است و امروز نیز باید این نقش احیا شود.

ایزدخواستی معتقد است: اگر گفتمان حفاظت و بازآفرینی بافت تاریخی به‌درستی در میان نخبگان، مدیران و جامعه شکل بگیرد، نظام مدیریتی ناگزیر به پذیرش و اجرای آن خواهد بود.

او به اهمیت بودجه‌بندی هدفمند، تعریف الگوهای موفق برای ورود بخش خصوصی و پذیرش واقعیت‌های مدیریت شهری اشاره می‌کند و می‌گوید: طرح‌های جامع و راهبردی باید آینده‌نگر و مبتنی بر واقعیت‌های اجتماعی و اقتصادی باشند.

به باور ایزدخواستی، اصفهان نیازی به اثبات تاریخی بودن خود ندارد؛ آنچه نیاز است، شجاعت در پذیرش حقیقت و حرکت بر اساس آن است.

او تأکید می‌کند: حفاظت از بافت تاریخی، بدون یک نظام حاکمیتی منسجم و پایبند به اصول، ممکن نخواهد بود و اکنون زمان آن رسیده است که اندیشه، سیاست و عمل در این حوزه به هم نزدیک شوند.