خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - محدثه نجف زاده: در روزگاری که گسترش بی‌عدالتی، بحران‌های اخلاقی، تبعیض‌های ساختاری و نابرابری‌های اجتماعی، چهره‌ای نگران‌کننده از وضعیت بشر معاصر ترسیم کرده، مهدویت به‌عنوان وعده‌ای الهی برای برقراری عدالت فراگیر، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است و این باور، امیدی ریشه‌دار است که آزادگان جهان در طول تاریخ آن را به‌عنوان راه نجات بشریت از ظلم و فساد، در دل‌های خود زنده نگاه داشته‌اند.

مهدویت در آموزه‌های اسلامی، ریشه در مفهوم هدایت دارد و بیانگر اعتقاد به وجود امام مهدی (عج)، منجی موعودی است که مأموریت او برپایی حکومت جهانی مبتنی بر حق، عدالت و کرامت انسانی معرفی شده است و بر اساس این آموزه‌ها، آن حضرت زنده است و به مشیت الهی در دوران غیبت به سر می‌برد تا در زمان مقرر، با فرمان خداوند ظهور کند و زمین را از ظلم و جور پاک سازد.

این باور اعتقادی، تنها محدود به مذهب تشیع نیست و در متون مختلف اسلامی و حتی در دیگر ادیان الهی نیز نشانه‌هایی از انتظار منجی آخرالزمان دیده می‌شود؛ هرچند در جزئیات و تفسیرها تفاوت‌هایی وجود دارد و همین اشتراک مفهومی، مهدویت را به یک آرمان فرا دینی و جهانی تبدیل کرده است که با فطرت انسانی پیوندی عمیق دارد.

شناخت امام زمان(عج) شرطی اساسی در کمال ایمان معرفی شده است

از منظر معرفتی، مهدویت جایگاهی تعیین‌کننده در استمرار هدایت الهی دارد و شناخت امام زمان(عج) به‌عنوان شرطی اساسی در کمال ایمان معرفی شده است و در کنار این بُعد، مهدویت دارای کارکردی اجتماعی و اخلاقی است که با تقویت امید به آینده، جامعه را از یأس، بی‌هدفی و فروپاشی اخلاقی دور می‌سازد و انسان‌ها را به اصلاح فردی و اجتماعی، عدالت‌خواهی و مسئولیت‌پذیری سوق می‌دهد.

در بعد فرهنگی و تمدنی نیز، اندیشه مهدویت بستری برای شکل‌گیری تمدنی مبتنی بر عدالت، معنویت و اخلاق فراهم می‌کند و مسلمانان را به آمادگی فکری، فرهنگی و رفتاری برای تحقق جامعه‌ای آرمانی دعوت می‌کند، جامعه‌ای که در آن، عدالت اجتماعی و کرامت انسانی محور اصلی تعاملات باشد.

اهمیت مهدویت در جهان امروز، از آن جهت دوچندان شده است که انسان معاصر، بیش از هر زمان دیگری با بحران معنا و فاصله گرفتن از ارزش‌های اخلاقی مواجه است و مهدویت در چنین فضایی، نه‌تنها یک باور اعتقادی، بلکه نقطه اتکایی برای بازگشت به فطرت الهی و احیای امید جمعی به شمار می‌رود.

ترویج فرهنگ مهدوی، نقشی اساسی در حفظ هویت دینی، تقویت پیوند نسل جوان با آموزه‌های قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام و مقابله با جریان‌های مادی‌گرایانه و ناامیدکننده ایفا می‌کند و انتظار حقیقی، انتظاری فعال و مسئولانه است که انسان را به خودسازی، اصلاح جامعه و تلاش برای گسترش عدالت فرا می‌خواند.

از این منظر، توجه عملی به آموزه‌های مهدوی را می‌توان نوعی زمینه‌سازی برای تحقق وعده ظهور دانست، چراکه جامعه‌ای آگاه، اخلاق‌محور و عدالت‌طلب، بستر مناسبی برای پذیرش حکومت جهانی عدل فراهم می‌سازد

بررسی آموزه‌های دینی نشان می‌دهد اعتقاد به وجود امام عصر (عج)، مبتنی بر مجموعه‌ای گسترده از روایات متواتر است که در منابع معتبر شیعه و اهل سنت نقل شده و اصل امامت، غیبت و استمرار نقش هدایت‌گر امام را تبیین می‌کند و در این نگاه، مهدویت صرفاً یک باور تاریخی یا ذهنی نیست، بلکه حقیقتی جاری در متن زندگی مؤمنان به شمار می‌رود.

بر اساس متون روایی، حضرت حجت(عج) آخرین امام از سلسله امامت و خاتم پیشوایان الهی است، امامی که پس از او نه پیامبری خواهد آمد و نه امامی دیگر. این اصل، در احادیث متعددی از پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار علیهم‌السلام مورد تأکید قرار گرفته و جایگاه منحصربه‌فرد امام عصر را در نظام هدایت الهی تثبیت کرده است.

یکی از ویژگی‌های برجسته مهدویت، مسئله غیبت است، مفهومی که از همان قرون نخستین اسلامی در روایات پیش‌بینی و تبیین شده و به‌عنوان امری قطعی در سیره امام زمان(عج) شناخته می‌شود.

غیبت، به معنای نفی حضور امام در جامعه نیست، بلکه ناظر به پنهان بودن عنوان و شناسه ظاهری امام از دید عموم مردم است. در این برداشت، امام در میان جامعه حضور دارد، با مردم زندگی می‌کند، در مناسک و وقایع اجتماعی حاضر است، اما شناخته نمی‌شود.

این حضور ناشناخته، آثار متعددی به همراه دارد و نخستین اثر آن، هدایت باطنی جامعه است، هدایتی که فراتر از آموزش ظاهری، در عمق دل‌ها و اراده انسان‌ها جریان می‌یابد و همان‌گونه که نیروهای ناپیدایی چون جاذبه یا جریان هوا، بدون دیده شدن، نظام عالم را حفظ می‌کنند، وجود امام غائب نیز به‌عنوان محور هدایت معنوی، در حفظ تعادل فکری و ایمانی جامعه نقش‌آفرین است.

از دیگر آثار مهم حضور امام عصر(عج) در دوران غیبت، صیانت از دین و پاسداری از معارف الهی است و این صیانت، لزوماً به معنای حضور مستقیم و آشکار امام در صحنه اجتماعی نیست، بلکه از مسیر تأیید، هدایت و الهام‌بخشی به علما، مصلحان و کنشگران دینی تحقق می‌یابد وتاریخ تشیع نشان می‌دهد بسیاری از تحولات بزرگ دینی و اجتماعی، با اتکا به همین باور عمیق به هدایت امام غائب شکل گرفته است.

ایجاد امید پایدار در جامعه کارکرد مهم مهدویت

کارکرد سوم مهدویت، ایجاد امید پایدار در جامعه است، امید به ظهور منجی الهی، جامعه را از رکود، یأس و فروپاشی اخلاقی حفظ می‌کند و روحیه پویایی، انتظار فعال و مسئولیت‌پذیری را در میان مؤمنان تقویت می‌سازد و انتظار، در این معنا، نه انفعال و سکون، بلکه آمادگی دائمی برای اصلاح فرد و جامعه است.

تقویت روح تقوا و پرهیز از گناه، از دیگر آثار حضور امام غائب در حیات دینی جامعه به شمار می‌رود و باور به نظارت معنوی امام بر اعمال انسان‌ها، حس مراقبت درونی و مسئولیت اخلاقی را تقویت می‌کند و افراد را به اصلاح رفتار فردی و اجتماعی سوق می‌دهد. این احساس حضور، حتی در غیبت ظاهری، می‌تواند مانعی جدی در برابر انحرافات اخلاقی باشد.

افزون بر این در آموزه‌های دینی، وجود امام به‌عنوان عامل امان برای زمین و اهل آن معرفی شده است و بر اساس این نگرش، تا زمانی که حجت الهی در زمین حضور دارد، جامعه انسانی از عذاب‌های فراگیر و نابودکننده مصون می‌ماند و فرصت بازگشت، اصلاح و توبه برای انسان‌ها باقی است.

نقش امام عصر در شب قدر و نظارت بر تقدیر امور نیز از دیگر ابعاد مهم مهدویت است که جایگاه امام را در نظام تکوین و تشریع برجسته می‌سازد و پیوندی عمیق میان حیات فردی مؤمنان و حقیقت امامت برقرار می‌کند.

مهدویت موتور محرک مسئولیت‌پذیری اجتماعی در جامعه دینی

حجت‌الاسلام والمسلمین ناصر رفیعی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه مهدویت در اندیشه اسلامی، بر ضرورت بازخوانی این مفهوم در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی تأکید کرد و آن را یکی از مؤثرترین مؤلفه‌ها در حفظ پویایی جامعه دینی دانست.

وی گفت: مهدویت در نگاه اسلامی صرفاً یک موضوع اعتقادی محدود به آینده نیست، بلکه اندیشه‌ای فعال و اثرگذار در زمان حال است که می‌تواند جهت حرکت فرد و جامعه را مشخص کند و انتظار فرج، به معنای نشستن و دست روی دست گذاشتن نیست، بلکه نوعی آمادگی دائمی برای ایفای نقش در مسیر تحقق ارزش‌های الهی است.

این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به برخی برداشت‌های نادرست از مفهوم انتظار افزود: متأسفانه در برخی موارد، انتظار به‌عنوان حالتی منفعلانه تفسیر می‌شود، در حالی که در آموزه‌های اهل‌بیت علیهم‌السلام، منتظر واقعی کسی است که در اصلاح خود و جامعه پیشگام باشد و نسبت به مسئولیت‌های اجتماعی بی‌تفاوت نباشد.

وی با بیان اینکه مهدویت پیوند مستقیمی با عدالت‌خواهی دارد، ادامه داد: باور به ظهور امام مهدی (عج) انسان را نسبت به ظلم، تبعیض و فساد حساس می‌کند. کسی که منتظر حکومت عدل جهانی است، نمی‌تواند در برابر بی‌عدالتی‌های پیرامون خود سکوت کند یا رفتار ناعادلانه را توجیه‌پذیر بداند.

نقش مهدویت در تربیت اخلاقی جامعه

حجت‌الاسلام والمسلمین رفیعی با تأکید بر نقش مهدویت در تربیت اخلاقی جامعه اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین آثار باور به امام عصر، تقویت خودکنترلی اخلاقی است و احساس اینکه انسان در محضر امام زمان(عج) زندگی می‌کند، موجب می‌شود رفتار فردی و اجتماعی او آگاهانه‌تر، مسئولانه‌تر و مبتنی بر تقوا باشد.

وی افزود: در منابع دینی، بارها بر این نکته تأکید شده که اعمال انسان‌ها به محضر امام عرضه می‌شود و این باور اگر به‌درستی تبیین شود، می‌تواند نقش بازدارنده‌ای در برابر بسیاری از ناهنجاری‌های اخلاقی و اجتماعی ایفا کند و وجدان دینی جامعه را تقویت نماید.

این خطیب و پژوهشگر دینی با اشاره به نقش نهادهای فرهنگی در ترویج فرهنگ مهدوی تصریح کرد: مهدویت نباید صرفاً به مناسبت‌های خاص محدود شود و این اندیشه باید در نظام آموزشی، رسانه‌ها، هنر و فعالیت‌های فرهنگی به‌صورت مستمر و عمیق مورد توجه قرار گیرد تا نسل جوان بتواند ارتباطی منطقی و کاربردی با آن برقرار کند.

وی گفت: اگر مهدویت به‌درستی برای جوانان تبیین شود، می‌تواند پاسخ بسیاری از پرسش‌های هویتی آنان را بدهد و جوانی که بداند زندگی‌اش بخشی از یک مسیر بزرگ تاریخی و الهی است، کمتر دچار سردرگمی، ناامیدی و پوچی خواهد شد.

مهدویت عامل انسجام امت اسلامی است

حجت‌الاسلام والمسلمین رفیعی با بیان اینکه مهدویت عامل انسجام امت اسلامی است، افزود: اندیشه منجی‌گرایی، محدود به یک مذهب یا قوم خاص نیست و ظرفیت بالایی برای گفت‌وگوی بین‌دینی و بین‌مذهبی دارد و تأکید بر عدالت جهانی، صلح پایدار و کرامت انسانی، از نقاط مشترکی است که می‌تواند زمینه‌ساز همگرایی میان ملت‌ها باشد.

وی با اشاره به وظایف منتظران در عصر غیبت اظهار کرد: انتظار حقیقی، نیازمند سه عنصر اساسی است و شناخت، تعهد و عمل بدون شناخت صحیح از امام و اهداف او، انتظار به شعاری بی‌محتوا تبدیل می‌شود و بدون تعهد و عمل، این شناخت ثمره‌ای در زندگی فردی و اجتماعی نخواهد داشت.

این استاد حوزه علمیه قم در پایان تأکید کرد: جامعه‌ای که فرهنگ مهدوی در آن نهادینه شود، جامعه‌ای امیدوار، پویا و مسئولیت‌پذیر خواهد بود و ترویج صحیح مهدویت، نه‌تنها به تعمیق ایمان کمک می‌کند، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز اصلاح اجتماعی و حرکت به سوی تحقق عدالت در مقیاس‌های مختلف باشد.

دستیابی به کمالات معنوی از ویژگی‌های شخص منتظر است

حجت الاسلام والمسلمین محمد صادق یوسفی مقدم، عضو پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی نیز در گفتگو با مهر با بیان اینکه انتظار یکی از موضوعات بسیار مهمی است که در مکتب اسلام به طور عام و در مذهب شیعه به طور خاص از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، اظهار داشت: از معانی انتظار حقیقی آماده شدن برای حرکت در مسیر مهدویت است.

وی ادامه داد: بیشترین شبهات مهدویت در مکاتب انحرافی و مذاهب انحرافی وجود دارد و این مکاتب تلاش می‌کنند تفکر مهدوی را تضعیف کنند، لذا شبهات وهابیت و سلفی گری و امثال آن را باید ریشه یابی کرد و سرچشمه آن را پیدا و به آسانی پاسخ داد.

یوسفی مقدم با اشاره به اینکه شبهات نسل جدید باید ریشه یابی و از منظر عقلی و جایگاه علمی پاسخ داده و رفع اشکال و شبهه شود تا ذهن جوانان از آلودگی پالایش یابد، گفت: نوع برداشت‌ها از مفهوم انتظار نزد مردم متفاوت است که انتظار را درنگ می‌دانند که باید دست بر دست گذاشت و اقدامی نکرد تا منجی ظهور کند و مشکلات را حل نماید که این مفهوم خلاف حقیقت است.

این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: ایجاد شایسته سالاری از وظایف زمان انتظار است که انسان باید با شایستگی از پلیدی ها فاصله بگیرد و مفهوم واقعی انتظار جهاد بزرگی است که در اسلام از آن یاد شده و و پیامبر اکرم(ص) نیز در خصوص انتظار فرمودند افضل اعمال امت من انتظار فرج است.

عضو فرهنگستان فرهنگ و علوم اسلامی افزود: دستیابی به کمالات معنوی از ویژگی‌های شخص منتظر است و کسانی که به خود سازی می‌پردازند در واقع تلاش می کنند نواقص وجودی خود را دفع و سربازی از سربازان امام عصر باشند، همچنین ایجاد جامعه‌ای پیشرفته از نظر معنوی از دیگر ویژگی شخص منتظر است.

وی گفت : تخصیص امکانات مادی و معنوی در راه ارتقا اهداف اندیشه های مذهبی برای ظهور امام زمان (عج) از وظایف منتظران است و باید امکانات مادی و معنوی خود برای زمینه سازی ظهور هزینه کند.

در مجموع، مهدویت را باید به‌عنوان یک جهان‌بینی زنده و پویا نگریست، باوری که همزمان افق آینده بشر را ترسیم می‌کند و در زمان حال، الهام‌بخش اصلاح، امید، تقوا و مسئولیت اجتماعی است و توجه عمیق و آگاهانه به این اندیشه، به‌ویژه در ایام نیمه شعبان، می‌تواند زمینه‌ساز تعمیق فرهنگ انتظار و تقویت پیوند جامعه با ارزش‌های اصیل اسلامی باشد.