روز جهانی تالاب‌ها هر سال در دوم فوریه با هدف افزایش آگاهی جهانی از نقش حیاتی تالاب‌ها جشن گرفته می‌شود. اولین روز جهانی تالاب‌ها در سال ۱۹۹۷ در دوم فوریه برگزار شد و از سال ۲۰۲۲ به‌عنوان مناسبت بین‌المللی شناخته می‌شود و کمپین جهانی است که از همه ملت‌ها و مردم می‌خواهد از تالاب‌های سیاره زمین محافظت کنند.

این اکوسیستم‌ها سهم قابل‌ توجهی در حفظ تنوع زیستی، رفاه انسان و میراث فرهنگی دارند به همین دلیل موضوع روز جهانی تالاب‌ها در سال ۲۰۲۶، «تالاب‌ها و دانش سنتی: تجلیل از میراث فرهنگی» است که بر نقش دانش سنتی در پایداری تالاب‌ها و حفظ هویت فرهنگی تمرکز دارد. این موضوع تالاب‌ها را نه فقط سیستم‌های اکولوژیکی، بلکه به‌عنوان مناظر فرهنگی نیز در نظر می‌گیرد. همچنین مشخص می‌کند که قرن‌هاست مردم برای غذا، آب و ارتباط خود با زمین به تالاب‌ها وابسته بوده‌اند. 

طبق گزارش کنوانسیون تالاب‌ها (رامسر) این رویکرد به دنبال برجسته کردن پیوندهای تاریخی بین تالاب‌ها، جوامع وابسته به آنها و سیستم‌های دانشی است که در طول نسل‌ها به حفاظت از آنها کمک کرده‌اند، در شرایطی که فشار بر منابع آب رو به افزایش است. موضوع سال جاری، پیوندهای تاریخی بین تالاب‌ها، جوامع وابسته به آنها و سیستم‌های دانشی که در حفاظت از آنها نقش داشته‌اند را برجسته می‌کند.

تالاب‌ها؛ اکوسیستم‌های مولد

تالاب‌ها ازجمله مولدترین اکوسیستم‌های جهان هستند، زیستگاهی برای حیات وحش فراهم و همچنین به‌عنوان مخزن طبیعی کربن عمل می‌کنند. آنها به مبارزه با تغییرات اقلیمی کمک و دسترسی به آب شیرین را در بسیاری از مناطق تضمین می‌کنند و اهمیت آنها را برای بقای انسان افزایش می‌دهند. تالاب‌های ساحلی مزایای حیاتی زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی را فراهم می‌کنند و میلیون‌ها نفر به‌طور مستقیم برای امرار معاش خود به این اکوسیستم‌ها متکی هستند. 

تالاب‌ها؛ زیرساخت‌های طبیعی ضروری برای چرخه آب

تالاب‌ها بیش از ۱۲.۱ میلیون کیلومتر مربع، تقریبا ۶ درصد سطح زمین را پوشش می‌دهند و برخی از پربارترین اکوسیستم‌های جهان را تشکیل می‌دهند. کنوانسیون تالاب‌ها بین تالاب‌های آب شیرین و آب شور، داخلی یا ساحلی، طبیعی یا مصنوعی، دائمی یا موقت، تمایز قائل می‌شود که همگی با نقش محوری آب به‌عنوان عامل تنظیم‌کننده محیط زیست و زندگی مشخص می‌شوند.

تالاب‌ها با ایجاد مانع در برابر سیل، طوفان و سایر رویدادهای شدید، نقش مهمی در کاهش خطرات هیدرولوژیکی ایفا می‌کنند و از دیدگاه حوزه آب، این اکوسیستم‌ها عملکردهای اساسی را انجام می‌دهند. نقش آنها در ذخیره و تنظیم آب شیرین به ویژه در سیاره‌ای مورد توجه قرار دارد که کمتر از یک درصد از آب موجود به‌طور مستقیم قابل استفاده است. علاوه بر این، آنها ظرفیت بهبود کیفیت آب را دارا هستند تا با ترکیب خاک‌های سیلتی و پوشش گیاهی فراوان، به‌عنوان فیلترهای طبیعی عمل کنند و آلاینده‌ها، سموم دفع آفات کشاورزی و زباله‌های صنعتی را در خود نگه می‌دارند.

تالاب‌ها همچنین با جلوگیری از سیل، طوفان و سایر رویدادهای شدید، نقش مهمی در کاهش خطرات هیدرولوژیکی ایفا می‌کنند. در حوزه آب‌وهوا، پیت‌لندها شایسته توجه ویژه هستند، هرچند حدود ۳ درصد از سطح زمین را اشغال کردند اما تقریبا ۳۰ درصد از کربن خشکی را ذخیره می‌کنند که دو برابر مجموع تمام جنگل‌های جهان است.

تالاب‌ها، جامعه و امنیت آب

رابطه بین تالاب‌ها و رفاه انسان مستقیم و ساختاری است. این اکوسیستم‌ها منبع آب شیرین، غذا و معیشت میلیون‌ها نفر در سراسر جهان هستند. بیش از یک میلیارد نفر به ماهی‌های تالاب‌ها به‌عنوان منبع اصلی پروتئین خود وابسته هستند و بسیاری از جوامع معیشت خود را بر فعالیت‌های مرتبط با این محیط‌ها، مانند ماهیگیری و کشاورزی بنا می‌کنند.

تخریب تالاب‌ها ظرفیت آنها را برای تنظیم چرخه آب کاهش می‌دهد، کیفیت آب را بدتر می‌کند و آسیب‌پذیری جوامع را افزایش می‌دهد. با این حال، این بنیان اکولوژیکی و اجتماعی - اقتصادی به‌طور جدی در معرض تهدید است. کنوانسیون «رامسر» هشدار داد که تالاب‌ها از سال ۱۹۷۰ به‌طور متوسط ​​با نرخ ۰.۵۲ درصد در سال در نتیجه آلودگی شهری، کشاورزی و صنعتی، گسترش شهری، توسعه زیرساخت‌ها، تشدید کشاورزی و زهکشی زمین از بین رفته‌اند.

برای بخش آب، این روند پیامدهای مستقیمی بر امنیت آب دارد. تخریب تالاب‌ها ظرفیت آنها را برای تنظیم چرخه آب کاهش می‌دهد، کیفیت آب را بدتر می‌کند و آسیب‌پذیری جوامع را در برابر رویدادهای شدید مانند سیل و خشکسالی افزایش می‌دهد. همچنین معیشت وابسته به آب را به خطر می‌اندازد و رابطه تاریخی بین مردم و این اکوسیستم‌ها را تضعیف می‌کند. از این نظر، از بین رفتن تالاب‌ها نه فقط مشکل زیست‌محیطی بلکه مشکل اجتماعی و اقتصادی نیز هست، زیرا بر دسترسی به آب، رفاه انسان و تاب‌آوری جامعه در زمینه تغییرات اقلیمی و فشار فزاینده بر منابع آب تاثیر می‌گذارد.

دانش سنتی و جوامع محلی در مدیریت تالاب‌ها

از دوران ماقبل تاریخ، مردم با تالاب‌ها همزیستی داشته‌اند و سیستم‌های دانشی را توسعه داده‌اند که ارتباط نزدیکی با مشاهدات زیست‌محیطی و استفاده پایدار از منابع دارند. «رامسر» دانش سنتی را به‌عنوان دانشی تعریف می‌کند که از تجربه انباشته شده در طول قرن‌ها، سازگار با زمینه‌های فرهنگی و محیطی خاص و از نسلی به نسل دیگر، عمدتا از طریق شفاهی، توسعه یافته است.

این سیستم‌های دانشی شامل شیوه‌هایی مانند مشاهده علائم در گیاهان و جانوران، تناوب زراعی، استفاده فصلی از آب، کاربرد تکنیک‌های سنتی مانند هرس، سوزاندن کنترل‌شده یا بذرپاشی مجدد و همچنین هنجارها و تابوهای فرهنگی است که از گونه‌های خاص یا مناطق حساس محافظت می‌کنند. این دانش عملی با هدف حفظ تعادل اکولوژیکی و دسترسی به منابع در بلندمدت است.

مردم بومی و جوامع محلی از نظر تاریخی نقش کلیدی در حفاظت از تالاب‌ها ایفا کرده‌اند. طبق گزارش «رامسر» هرچند آنها حدود ۶ درصد از جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند، اما حداقل ۲۵ درصد از سطح زمین را مدیریت، استفاده یا اشغال می‌کنند و به‌طور قاطع در حفاظت از تنوع زیستی مانده، ازجمله تنوع زیستی مرتبط با اکوسیستم‌های تالابی، نقش دارند.

تمرکز روز جهانی تالاب‌ها در سال ۲۰۲۶ بر این نکته تاکید دارد که این دانش صرفا متعلق به گذشته نیست، بلکه ابزارهای زنده‌ای را تشکیل می‌دهد که حفظ تعادل اکولوژیکی، تقویت تاب‌آوری تالاب‌ها و تضمین دسترسی پایدار به آب و سایر منابع طبیعی را ممکن ساخته است. ادغام آنها در استراتژی‌های حفاظتی معاصر به معنای جایگزینی دانش علمی نیست، بلکه به معنای تکمیل آن با اطلاعات محلی و زمینه‌ای با ارزش بالا برای مدیریت تطبیقی ​​است.

از منظر حکمرانی آب، شناخت و احترام به این سیستم‌های دانش و ترویج مشارکت موثر جوامع محلی و مردم بومی در فرآیندهای تصمیم‌گیری مهم است. تخریب تالاب‌ها نه فقط اکوسیستم‌ها را در معرض خطر قرار می‌دهد، بلکه مجموعه‌های دانش جمعی را نیز از بین می‌برد و بر حقوق، معیشت و هویت فرهنگی کسانی که در طول تاریخ متولیان آنها بوده‌اند، تاثیر می‌گذارد.

تالاب‌ها و دانش

تمرکز روز جهانی تالاب‌ها در سال ۲۰۲۶، چارچوبی برای تامل ارائه می‌دهد که به‌ویژه به بخش آب مرتبط است، زیرا نیاز به بازنگری در مدیریت این اکوسیستم‌ها را از دیدگاهی یکپارچه‌تر مطرح می‌کند، دیدگاهی که نه فقط ارزش‌های اکولوژیکی و اقتصادی، بلکه سیستم‌های دانشی را که از نظر تاریخی در حفاظت از آنها نقش داشته‌اند، نیز در نظر می‌گیرد.

پایداری تالاب‌ها و خود چرخه هیدرولوژیکی تا حد زیادی به توانایی ترکیب دانش علمی، مدیریت فنی و دانش سنتی بستگی دارد. در زمینه‌ای که با تغییرات اقلیمی و فشار فزاینده بر منابع آب مشخص می‌شود، تالاب‌ها نقش خود را به‌عنوان زیرساخت‌های طبیعی استراتژیک تثبیت می‌کنند. کنوانسیون «رامسر» تاکید کرد که تخریب آنها ظرفیت تنظیم چرخه آب را کاهش و آسیب‌پذیری جامعه را افزایش می‌دهد همچنین امنیت آب را در میان‌مدت و بلندمدت تضعیف می‌کند.

از این منظر، دانش سنتی بُعدی مکمل به مدیریت مدرن آب اضافه می‌کند. بدون جایگزینی رویکردهای فنی یا علمی، اطلاعات محلی را فراهم می‌کند که به‌ویژه برای مدیریت تطبیقی ​​تالاب‌ها ارزشمند است.

سایت اسمارت واترلند مگزین گزارش کرد، روز جهانی تالاب‌ها در سال ۲۰۲۶، راه‌حل‌های بسته‌ای را پیشنهاد نمی‌کند، بلکه دعوتی برای گسترش چارچوبی است که در آن تصمیم‌گیری‌ها صورت می‌گیرد. برای بخش آب، این به معنای به رسمیت شناختن این است که پایداری تالاب‌ها و خود چرخه هیدرولوژیکی تا حد زیادی به توانایی ترکیب دانش علمی، مدیریت فنی و دانش سنتی در بستری از همکاری و مسوولیت مشترک بستگی دارد.

انتهای پیام