به گزارش خبرنگار مهر، با تشدید رقابت جهانی بر سر کریدورهای ترانزیتی و تلاش قدرت‌هایی مانند چین برای تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری، عراق در آستانه یک انتخاب راهبردی قرار گرفته است؛ انتخابی که می‌تواند این کشور را از حاشیه معادلات حمل‌ونقل بین‌المللی به قلب کریدور شرق ـ غرب منتقل کند.

در دهه‌های اخیر و هم‌زمان با گسترش بازارهای مصرف جهانی، ارتباطات تجاری میان کشورها به‌طور چشمگیری افزایش یافته و به تبع آن، سرعت، امنیت و تنوع مسیرهای حمل‌ونقل کالا اهمیت مضاعفی پیدا کرده است. طراحی و اجرای کریدورهایی نظیر «یک کمربند ـ یک جاده»، آیمک، لاجورد و ترانس‌خزر، بیانگر جایگاه راهبردی کریدورهای ترانزیتی در سیاست‌گذاری اقتصادی و تجاری کشورهاست.

در این میان، منطقه غرب آسیا به دلیل موقعیت ژئوپلتیک ممتاز، ظرفیت بالایی برای ایفای نقش در کریدورهای بین‌المللی دارد. از همین رو کشورهایی چون ترکیه، ایران، امارات و عربستان سعودی در سال‌های اخیر تلاش گسترده‌ای برای حضور فعال در کریدورهای عبوری از منطقه و بهره‌مندی از منافع اقتصادی و ژئوپلتیکی آن آغاز کرده‌اند. حضور در این کریدورها علاوه بر درآمدهای ترانزیتی، به توسعه پیوندهای اقتصادی و تجاری میان کشورهای منطقه نیز منجر می‌شود.

در میان مسیرهای موجود، کریدور بین‌المللی شرق ـ غرب چین به دلیل حجم بالای ترانزیت و سرمایه‌گذاری گسترده پکن در کشورهای واقع در مسیر آن، بیش از سایر کریدورها مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس آمارها، صادرات چین به اروپا در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ با رشد ۶.۷ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل به ۲۶۸ میلیارد دلار رسید و صادرات این کشور به آفریقا نیز در همین بازه زمانی با رشد ۲۱ درصدی به ۱۰۳ میلیارد دلار افزایش یافت.

با توجه به چشم‌انداز رو به رشد تجارت چین با اروپا و آفریقا، کریدور شرق ـ غرب یکی از پروژه‌های کلیدی پکن در راستای تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری محسوب می‌شود. تمرکز چین بر توسعه مسیرهای ریلی و جاده‌ای، ریشه در محدودیت‌های طبیعی و امنیتی مسیرهای دریایی دارد؛ چرا که بخش عمده تجارت خارجی این کشور از تنگه مالاکا عبور می‌کند؛ تنگه‌ای که به دلیل عرض محدود و آسیب‌پذیری در برابر حوادث طبیعی و امنیتی، همواره یکی از گلوگاه‌های راهبردی تجارت چین به شمار می‌رود. افزون بر این، تسلط ایالات متحده به عنوان رقیب اصلی چین بر مسیرهای دریایی، انگیزه پکن برای توسعه مسیرهای جایگزین زمینی را تقویت کرده است.

در میان کشورهای غرب آسیا، عراق با وجود برخورداری از موقعیت جغرافیایی ممتاز برای حضور در کریدورهای بین‌المللی شرق ـ غرب و شمال ـ جنوب، تاکنون نتوانسته جایگاه شایسته‌ای در این عرصه به دست آورد. با این حال، بغداد در سال‌های اخیر با تعریف پروژه‌های بزرگی همچون بندر فاو و «جاده توسعه» تلاش کرده است خود را به یکی از حلقه‌های اتصال آسیا و اروپا تبدیل کند. در شرایط کنونی، عراق از طریق اتصال به ایران، امکان پیوستن به کریدور بین‌المللی شرق ـ غرب چین را در اختیار دارد؛ ظرفیتی که با تکمیل اتصال ریلی میان دو کشور می‌تواند به‌طور عملیاتی فعال شود.

کارشناسان معتقدند اتصال ریلی عراق به ایران، به‌ویژه در قالب پروژه شلمچه ـ بصره، می‌تواند این کشور را به یکی از مسیرهای جذاب ترانزیتی برای بازیگران خارجی به‌ویژه چین تبدیل کند. در حال حاضر، پروژه ریلی شلمچه ـ بصره سریع‌ترین و عملی‌ترین گزینه برای اتصال شبکه ریلی دو کشور به شمار می‌رود؛ پروژه‌ای که از اواسط دهه ۸۰ شمسی مطرح شده اما تاکنون به دلیل موانع فنی، اجرایی و سیاسی به بهره‌برداری نرسیده است.

یکی از مهم‌ترین چالش‌های این پروژه در داخل عراق، مخالفت برخی جریان‌های سیاسی و اقتصادی است که مدعی‌اند خط ریلی شلمچه ـ بصره با هدف تضعیف بنادر عراق، به‌ویژه بندر فاو و ام‌القصر طراحی شده است. این در حالی است که به گفته کارشناسان، چنین ادعایی مبنای فنی و اقتصادی ندارد.

کریدور شرق ـ غرب چین؛ فرصت جدید ترانزیتی برای عراق

صمد محمدی، پژوهشگر مسائل بین‌الملل، در این باره می‌گوید: «مطالعات نشان می‌دهد کریدورهای شمال ـ جنوب ایران و عراق اهداف و بازارهای متفاوتی دارند و از این رو رقابت مستقیم میان آن‌ها از نظر اقتصادی بی‌معناست. کریدور شمال ـ جنوب عبوری از ایران عمدتاً با هدف اتصال روسیه، قفقاز، آسیای میانه و هند طراحی شده، در حالی که مسیر عبوری از عراق بیشتر بر تسهیل تجارت با اروپا و چین متمرکز است.»

وی افزود: «با توجه به تعارض‌های سیاسی و امنیتی میان ایران و برخی کشورهای اروپایی، این کشورها تمایل کمتری به استفاده از مسیر عبوری ایران دارند و همین موضوع نشان می‌دهد نگرانی درباره رقابت این مسیرها در افق بلندمدت فاقد مبناست. اتصال خطوط ریلی ایران و عراق نه‌تنها تهدیدی برای بندر فاو و پروژه جاده توسعه نیست، بلکه در مسیر شرق ـ غرب، دو کشور نقش مکمل یکدیگر را ایفا می‌کنند. راه‌اندازی سریع خط ریلی شلمچه ـ بصره می‌تواند بهترین پاسخ به ذهنیت‌های منفی پیرامون این پروژه باشد.»

بر اساس این دیدگاه، تکمیل خط ریلی شلمچه ـ بصره و قرار گرفتن عراق در کریدور بین‌المللی شرق ـ غرب چین، علاوه بر ایجاد درآمدهای قابل توجه ترانزیتی، می‌تواند آغازگر فصل جدیدی در روابط خارجی و جایگاه ژئوپلتیکی عراق باشد، مسیری که این کشور را به یکی از بازیگران مؤثر در معادلات حمل‌ونقل منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل خواهد کرد.