بابک نجاتی در گفت‌وگو با ایسنا افزود: با وجود پیشرفت‌های درمانی، سالانه حدود ۱۰ میلیون نفر در جهان بر اثر سرطان جان خود را از دست می‌دهند. در منطقه ما نیز سرطان پس از بیماری‌های قلبی و عروقی، دومین علت مرگ‌ومیر به شمار می‌رود و همین مسئله اهمیت آگاهی بیماران، انجام اقدامات پیشگیرانه و به‌ویژه تشخیص زودرس را دوچندان می‌کند.

سرطان چیست؟

وی تشریح سرطان گفت: سلول‌های بدن در فرایندی به نام میتوز تقسیم و تکثیر می‌شوند. اگر این تقسیم صورت نگیرد، سلول‌های مرده با سلول‌های جدید جایگزین نمی‌شوند. در مقابل، اگر تقسیم سلولی به‌صورت بی‌رویه ادامه پیدا کند، منجر به افزایش تعداد سلول‌هایی می‌شود که مورد نیاز بدن نیستند.

وی ادامه داد: این فرایند تقسیم سلولی تحت تأثیر ژن‌ها قرار دارد، بخشی از ژن‌ها تقسیم سلولی را مهار می‌کنند و بخشی دیگر آن را تحریک می‌کنند که به آن‌ها ژن‌های پیش‌برنده تقسیم گفته می‌شود. در شرایط عادی، بین این ژن‌ها تعادل وجود دارد، اما اگر این تعادل به هم بخورد و ژن‌های مهارکننده غیرفعال شوند و ژن‌های تحریک‌کننده بیش‌فعال شوند، تقسیم سلولی بیش از اندازه رخ می‌دهد.

این فوق‌تخصص خون و آنکولوژی افزود: تقسیم بی‌رویه سلول‌ها باعث ایجاد توده‌های سلولی می‌شود که با مصرف غذا و اکسیژن مورد نیاز بافت‌های سالم و ایجاد اختلال در خون‌رسانی، به بدن آسیب می‌زنند.

تهاجم و متاستاز

نجاتی با بیان اینکه دومین ویژگی سرطان، تهاجم موضعی است، خاطرنشان کرد: یعنی سلول‌هایی که افزایش یافته‌اند به بافت‌های اطراف حمله می‌کنند. تعریف سرطان یا بدخیمی، در واقع تقسیم بی‌رویه سلول‌ها همراه با تهاجم به بافت‌های اطراف است.

عضو هئیت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز افزود: این سلول‌های سرطانی می‌توانند از طریق عروق خونی یا لنفاوی به سایر بافت‌های بدن منتقل شوند که به این پدیده متاستاز گفته می‌شود. برای مثال در بدخیمی روده، سلول‌ها از طریق خون به کبد منتقل شده و در آنجا توده‌های جدیدی تشکیل می‌دهند که گفته می‌شود سرطان به کبد متاستاز داده است. این سلول‌ها فقط محدود به یک ناحیه نیستند و اگر به‌موقع تشخیص داده نشوند، می‌توانند مغز، کبد، استخوان‌ها و ریه‌ها را نیز درگیر کنند.

وی تأکید کرد: تشخیص و درمان سرطان یک کار کاملاً تیمی است و با همکاری فوق‌تخصصان خون و آنکولوژی، جراحان و متخصصان رادیوتراپی یا پرتودرمانی انجام می‌شود و بر اساس همین همکاری‌ها، برنامه درمانی بیمار طراحی می‌شود.

نجاتی با بیان اینکه بیماران در صورت مشاهده کوچک‌ترین علائم باید به فوق‌تخصص خون و آنکولوژی مراجعه کنند، گفت: بسیاری از بیمارانی که مراجعه می‌کنند، دیدگاه‌های اشتباهی دارند، از جمله اینکه تصور می‌کنند نمونه‌برداری از توده باعث گسترش سرطان می‌شود، در حالی که این باور کاملاً نادرست است و بدون نمونه‌برداری، امکان تشخیص دقیق و شروع درمان وجود ندارد.

باورهای نادرست درباره سرطان

وی ادامه داد: یکی دیگر از باورهای اشتباه بیماران، تصویر ذهنی بسیار وخیم از سرطان است. در حالی که بیمارانی با نارسایی قلبی یا کبدی وجود دارند که طول عمر کوتاه‌تری نسبت به بسیاری از بیماران سرطانی دارند، اما بیماران سرطانی به دلیل تصورات گذشته، بیماری خود را صعب‌العلاج‌تر و وخیم‌تر می‌دانند.

وی افزود: برخی بیماران تصور می‌کنند با انجام جراحی و برداشتن توده، درمان پایان یافته است و می‌پرسند چرا باید شیمی‌درمانی انجام شود. در حالی که تومور فقط در یک نقطه محدود نیست و سلول‌های سرطانی می‌توانند در گردش خون وجود داشته باشند. در بیشتر تومورها، پس از جراحی باید شیمی‌درمانی انجام شود تا سلول‌های سرطانی سیستمیک از بین بروند و خطر متاستاز یا عود موضعی به حداقل برسد.

سرطان همیشه با درد همراه نیست

این فوق‌تخصص خون و آنکولوژی خاطرنشان کرد: برخی بیماران تصور می‌کنند سرطان حتماً با درد بروز می‌کند و به همین دلیل تا زمانی که درد ندارند به پزشک مراجعه نمی‌کنند، در حالی که این بیماری می‌تواند به شکل خال، تنگی نفس یا سرفه، اسهال یا یبوست، گیر کردن غذا در گلو، زردی صورت، دفع خون از ادرار یا مدفوع و علائم دیگر ظاهر شود و لزوماً با درد همراه نیست. هرچند در مراحل پیشرفته، بسیاری از بیماران دچار درد می‌شوند، اما نبود درد به معنای نبود بیماری نیست.

شایع‌ترین سرطان‌ها

نجاتی گفت: شایع‌ترین سرطان، سرطان پستان است که حدود ۱۱ درصد از کل سرطان‌ها را تشکیل می‌دهد و معمولاً با ترشحات خونی یا آبکی از پستان، فرورفتگی نوک پستان یا احساس توده بدون درد بروز می‌کند. در مقابل، ممکن است درد وجود داشته باشد اما توده کیستیک باشد و اصلاً سرطان نباشد.

وی با بیان اینکه سرطان ریه عمدتاً با سرفه و تنگی نفس بروز می‌کند، ادامه داد: سرطان روده می‌تواند با اسهال، یبوست و درد پیچشی هنگام دفع مدفوع همراه باشد. 

وی خاطرنشان کرد: سرطان پروستات با علائمی مانند قطره‌قطره آمدن ادرار، سوزش و تکرر ادرار خود را نشان می‌دهد. 

وی بیان کرد: سرطان معده با سیری زودرس، کاهش وزن و گاهی خونریزی گوارشی بروز می‌کند.

وی با بیان اینکه در مردان سرطان‌های ریه، پروستات، روده و معده و در زنان سرطان‌های پستان، روده، ریه و دهانه رحم شایع‌تر هستند، گفت: از نظر کشندگی نیز در مردان به ترتیب سرطان ریه، روده، معده، پروستات و لوزالمعده و در زنان سرطان پستان با ۱۵ درصد مرگ‌ومیر، سرطان‌های ریه، روده، دهانه رحم و معده قرار دارند.

عوامل خطر سرطان

نجاتی اظهار کرد: سن بیمار از عوامل مهم بوده و با افزایش سن، شیوع و کشندگی تومورها افزایش می‌یابد. در سنین پایین‌تر، تومورهای مغزی، استخوانی و بافت نرم (سارکوم‌ها) شایع‌تر هستند و در سنین بالاتر، سرطان‌های پروستات، روده، ریه و پستان بیشتر دیده می‌شوند.

وی افزود: جنسیت نیز نقش مهمی دارد، برای مثال سرطان ملانوما پوستی ۱.۳ برابر و سرطان حنجره حدود هفت برابر در مردان شایع‌تر است، در حالی که سرطان تیروئید سه برابر در زنان و سرطان کیسه صفرا و مقعد نیز در زنان شایع‌تر است.

این فوق‌تخصص خون و آنکولوژی گفت: از نظر نژادی، در آسیای شرقی سرطان روده کمتر و سرطان ریه بیشتر دیده می‌شود، اما در آسیای غربی و منطقه ما سرطان روده و معده شایع‌تر است و در استان‌های آذربایجان و گیلان سرطان معده شیوع بالایی دارد.

سبک زندگی و عوامل محیطی

نجاتی تصریح کرد: مصرف سیگار، کم‌تحرکی در سرطان روده شایع بوده، رژیم‌های غذایی حاوی چربی‌های اشباع، چاقی و افزایش شاخص توده بدنی، خطر ابتلا به سرطان پستان و رحم را افزایش می‌دهد. همچنین قرار گرفتن در معرض اشعه فرابنفش خورشید می‌تواند خطر سرطان پوست را افزایش دهد.

وی گفت: مصرف طولانی‌مدت داروهایی مانند پنتوپرازول و امپرازول که برای سوزش معده استفاده می‌شوند، می‌تواند به‌تدریج موجب آسیب مخاط معده و افزایش خطر سرطان شود. مصرف هورمون‌های مردانه مانند تستوسترون در بدنسازی نیز فرد را مستعد سرطان پروستات می‌کند.

وی با بیان اینکه تماس با عوامل شیمیایی نیز اهمیت زیادی دارد، ادامه داد: تماس با آرسنیک در صنایع ریخته‌گری، فلزکاری و آفت‌کش‌ها، تماس با آزبست در صنایع سیمان، کاشی، کاغذسازی، لنت ترمز و کلاچ، و تماس با بنزن در صنایع پلاستیک، رنگ و مواد شوینده می‌تواند باعث افزایش خطر سرطان‌های ریه، پوست و بدخیمی‌های خونی شود و استفاده از ماسک و تجهیزات ایمنی ضروری است.

داروها، عفونت‌ها و ژنتیک

نجاتی با بیان اینکه مصرف استروژن‌ها مهم‌ترین فاکتور خطر سرطان پستان است، خاطرنشان کرد: داروهای سرکوب‌کننده ایمنی مانند سیکلوسپورین می‌توانند خطر ابتلا به لنفوم یا سرطان غدد لنفاوی را افزایش دهند همچنین ویروس اپشتین‌بار فرد را مستعد سرطان‌های خونی و لنفوم می‌کند.

وی افزود: ویروس (HPV) می‌تواند باعث سرطان دهانه رحم و همچنین برخی سرطان‌های سر و گردن شود. واکسن HPV در دسترس است و انجام پاپ‌اسمیر و بررسی‌های منظم می‌تواند ابتلا به این سرطان را به حداقل برساند.

سرطان‌های پیشرفته و پیوند

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز گفت: بسیاری از سرطان‌هایی که متاستاز نداده‌اند، در صورت مراجعه به‌موقع و استفاده از داروهای جدید قابل درمان هستند. در سرطان‌های متاستاتیک و به‌ویژه سرطان‌های خونی، پیوند سلول‌های بنیادی و مغز استخوان می‌تواند باعث بهبودی حتی در مراحل پیشرفته شود. در برخی سرطان‌هایی که کبد درگیر است نیز پیوند می‌تواند به بیمار کمک کند.

وی افزود: با افزایش سن جمعیت و سالمندی جامعه، احتمال افزایش بروز سرطان در سال‌های آینده وجود دارد. همچنین عوامل محیطی مانند آلودگی هوا و آب و استفاده از کودهای شیمیایی سرطان‌زا در کشاورزی نقش مهمی دارند. اشعه‌های یونیزان مانند پرتودرمانی یا رادیوگرافی نیز می‌توانند فرد را مستعد سرطان کنند.

نجاتی با بیان اینکه طیفی از سرطان‌ها زمینه ارثی دارد، تاکید کرد: حدود ۱۵ درصد از سرطان‌های روده ارثی هستند. برخی افراد تمایلی به انجام آزمایش‌های ژنتیکی ندارند، در حالی که با این بررسی‌ها می‌توان از درگیری سایر اعضای خانواده جلوگیری کرد.

سرطان پروستات

وی افزود: سرطان پروستات دومین سرطان شایع و پنجمین علت مرگ‌ومیر ناشی از سرطان است. استفاده از آندروژن‌ها، برخی اختلالات ژنتیکی مانند مشکلات کروموزوم ۱۷ و ۸ می‌تواند فرد را مستعد این سرطان کند. این سرطان ارثی نیست، اما زمینه ژنتیکی دارد و با انجام آزمایش‌هایی مانند PSA می‌توان آن را پیش از بروز علائم تشخیص داد. مشکلات ادراری و بزرگی پروستات نیز می‌توانند در تشخیص زودرس و بهبود بیمار مؤثر باشند.

سرطان ریه

این فوق تخصص خون و آنکولوژی درباره سرطان ریه گفت: این سرطان دومین سرطان شایع و مهم‌ترین علت مرگ‌ومیر ناشی از سرطان است و مهم‌ترین عامل خطر آن مصرف سیگار است. با اصلاح سبک زندگی و قطع سیگار، حتی در افرادی که به سرطان مبتلا شده‌اند، طول عمر افزایش می‌یابد.

وی افزود: سرطان معده پنجمین سرطان شایع و چهارمین علت مرگ‌ومیر ناشی از سرطان است و مصرف مواد غذایی حاوی نیترات، غذاهای دودی و برخی عفونت‌ها از عوامل مهم آن هستند. سرطان کبد نیز به‌طور عمده با عفونت‌های هپاتیت B و C و مصرف الکل مرتبط است.

نجاتی گفت: سرطان دهانه رحم از سرطان‌های شایع زنان است که عامل اصلی آن HPV است و ممکن است به‌صورت زگیل تناسلی بروز کند. سرطان مثانه نیز دهمین سرطان شایع است و انگل شیستوزوما از عوامل مهم آن محسوب می‌شود.

سرطان‌های شایع کودکان

وی اظهار کرد: سرطان‌های خونی انواع مختلفی دارند که برخی حاد و برخی مزمن هستند و روش‌های درمانی متفاوتی دارند. اغلب این سرطان‌ها با شیمی‌درمانی و پیوند قابل درمان هستند و پیوند آلوژنیک در سرطان‌های خونی حاد می‌تواند منجر به بهبودی شود. در حال حاضر این پیوندها در تبریز انجام می‌شود و سلول‌درمانی نیز در آینده نزدیک به خدمات درمانی اضافه خواهد شد.

نجاتی افزود: در کودکان سرطان‌های خونی، لنفوم، تومورهای مغزی، رتینوبلاستوما(سرطان چشم)، سرطان‌های استخوان و بافت نرم شایع‌تر هستند و درمان آن‌ها شامل شیمی‌درمانی، رادیوتراپی، پیوند و سایر روش‌هاست.

انتهای پیام