بدون شک، برای فعالان و کسب‌وکارهای آنلاین، این محدودیت‌ها یک چالش جدی و یک کابوس اقتصادی است. اقتصاد دیجیتال ما سال‌هاست که بر پایه ارتباطات لحظه‌ای و بی‌وقفه بنا شده است، لذا هر اختلال، ترمز دستی ناگهانی است که روند رشد و درآمدزایی را متوقف می‌کند. برای این بخش از جامعه، محدودیت اینترنت مترادف با توقف پیشرفت است.

اما اگر لحظه‌ای از این منظر اقتصادی فاصله بگیریم و به قلب خانه‌هایمان بنگریم، روایتی کاملاً متفاوت و شاید امیدبخش پدیدار می‌شود. نفوذ بی‌رویه فضای مجازی، پیوندهای عاطفی را در هسته اصلی جامعه، یعنی خانواده، به شدت سست کرده بود. اعضای خانواده در کنار هم فیزیکی حضور داشتند، اما روحاً در دنیای شخصی خود در صفحات نمایشگر غرق بودند؛ فاصله‌هایی نامرئی و عمیق بین والدین و فرزندان ایجاد شده بود.

این محدودیت‌ها، هرچند برای اقتصاد طاقت‌فرسا، می‌توانند حکم زنگ بیداری را برای خانه‌ها داشته باشند. والدینی که سال‌ها شاهد انزوای فرزندان در اتاق‌ها و بی‌توجهی آن‌ها به حضور واقعی بودند، اکنون این فرصت را یافته‌اند که بار دیگر شاهد بیرون آمدن فرزندانشان و هم‌نشینی واقعی در کنار یکدیگر باشند.

البته نباید واقعیت‌های روان‌شناختی را نادیده گرفت. وابستگی شدید به دنیای دیجیتال، موجب شده است که در واکنش به این تغییر ناگهانی، شاهد بداخلاقی‌ها و پرخاشگری‌های موقتی از سوی فرزندان باشیم. این رفتارها، نوعی سندرم ترک است که مدیریت آن نیازمند صبر و درک عمیق والدین از عمق وابستگی ایجاد شده است.

به این ترتیب، این شرایط دوگانه، ما را وادار می‌کند تا یک پرسش بنیادین را مطرح سازیم؛ آیا بازگشت سلامت ارتباطات خانوادگی، ارزش این بهای موقت اقتصادی را ندارد؟

احمد محبعلی دکترای علوم ارتباطات در گفت‌وگو با ایسنا گفت: گرچه قطعی اینترنت برای بسیاری مشکلاتی را ایجاد کرده است اما اگر بخواهیم از نگاه دیگری به این موضوع توجه داشته باشیم، می‌توانیم این شرایط را نه به عنوان یک تهدید، بلکه به عنوان یک «فرصت طلایی» برای بازسازی پیوندهای خانوادگی و بازگشت به اصول و ارزش‌های اصیل خود ببینیم.

وی افزود: این دوران، زمان مناسبی است تا دوباره یاد بگیریم چگونه با هم صحبت کنیم، چگونه به حرف‌های یکدیگر با دقت گوش دهیم و چگونه لذت معاشرت واقعی را بدون واسطه دیجیتال بچشیم. وقتی دسترسی به دنیای بیرون محدود می‌شود، ناچار به دنیای درون و خانواده روی می‌آوریم. این فرصتی است تا پدران جایگزین مناسبی برای سرگرمی‌های مجازی فرزندان باشند، مادران دوباره نقش اصلی در تربیت و پرورش عواطف کودکان را ایفا کنند و فرزندان نیز امنیت و آرامش واقعی را نه در لایک‌ها و کامنت‌های گذرا بلکه در آغوش گرم خانواده پیدا کنند.

محبعلی بیان کرد: ما می‌توانیم از این توقف اجباری استفاده کنیم تا به سنت‌های نیکوی خود بازگردیم؛ سنت‌هایی مثل شب‌خوانی خانوادگی، بازی‌های گروهی، گفت وگو درباره تاریخ و قصه‌های پربار ایرانی و شرکت در برنامه‌های جمعی که روحیه همدلی و همبستگی را تقویت می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: این تغییر نگرش، نیازمند یک اراده قوی و تغییر در سبک زندگی ماست. باید از این شرایط بهره ببریم تا دوباره خانه را به محیطی زنده، شاد و پر از محبت تبدیل کنیم که در آن صدای خنده کودکان و گفت وگوهای گرم اعضای خانواده، جایگزین سکوت مطلق و صدای اعلان‌های گوشی‌های هوشمند شود. قطعاً با تکیه‌بر فرهنگ غنی خود، می‌توانیم از این آزمون سربلند بیرون بیاییم و خانواده‌هایی مستحکم‌تر از قبل بسازیم.

این کارشناس علوم ارتباطات در ادامه با بیان اینکه موضوع کودکان و فضای مجازی یکی از چالش‌های مهم روز در خانواده‌های ایرانی است، اظهار کرد: با توجه به گسترش اینترنت و هوشمند شدن ابزارها، آگاهی والدین در این زمینه ضروری است.

وی با تأکید بر اینکه نظارت و همراهی والدین نظارت بر فعالیت کودکان در فضای مجازی به معنای کنترل‌گری خشک نیست، بلکه باید به صورت همراهی باشد، گفت: والدین باید بدانند فرزندشان در چه شبکه‌هایی عضو است، با چه کسانی صحبت می‌کند و چه محتوایی را مشاهده می‌کند. داشتن حس اعتماد متقابل باعث می‌شود کودک در صورت مواجهه با محتوای نامناسب، موضوع را با والدین در میان بگذارد.

محبعلی ادامه داد: تعیین زمان و محدودیت استفاده بی‌رویه از گوشی و تبلت می‌تواند باعث آسیب‌های جسمی‌(چشم، ستون فقرات) و روحی‌(افسردگی، انزوا) شود. قوانینی برای زمان استفاده از فضای مجازی وضع کنید. برای مثال، زمان مشخصی در روز یا هفته را به این کار اختصاص دهید و استفاده از گوشی در ساعات خواب، هنگام غذا خوردن یا در جمع خانواده خودداری کنید.

وی با اشاره به فضای مجازی که پر از محتوای نامناسب و فرهنگ‌های بیگانه است، افزود: باید سعی کرد اپلیکیشن‌ها و بازی‌های ایرانی را که متناسب با فرهنگ ما هستند، جایگزین نمونه‌های خارجی کرد. محتوایی انتخاب شود که نه تنها سرگرم‌کننده باشد، بلکه به رشد مهارت‌ها، خلاقیت و دانش کودک کمک کند.

وی افزود:ضمن اینکه با آموزش سواد رسانه‌ای، کودکان باید آموزش ببینند که هر چیزی که در اینترنت می‌بینند واقعی نیست. به آن‌ها یاد دهید که در برابر تبلیغات فریبنده، محتوای مستهجن و یا افراد ناشناس که ممکن است خود را به جای کسی جا بزنند، هوشیار باشند.

این دکترای علوم ارتباطات با بیان اینکه باید به کودکان یاد داد که هرگز اطلاعات شخصی مانند آدرس منزل، شماره تماس، مدرسه و عکس‌های خصوصی خانوادگی را در فضای مجازی به اشتراک نگذارند، اظهار کرد: والدین اولین الگوهای کودکان هستند. اگر خود والدین زمان زیادی را با گوشی سپری کنند، انتظار رفتار متفاوت از کودک بی‌منطق است. باید سعی شود در حضور کودکان، استفاده از فضای مجازی را به حداقل برسانیم و بیشتر وقت خود را به گفت‌وگو و بازی با آن‌ها اختصاص دهیم.

وی با تأکید بر اینکه فضای مجازی نباید جایگزین ارتباطات واقعی شود، گفت: تشویق کودکان به ورزش، مطالعه کتاب کاغذی، بازی‌های گروهی و شرکت در مراسم مذهبی و خانوادگی، باعث تعادل روحی و رشد اجتماعی آن‌ها می‌شود.

محبعلی افزود: فضای مجازی ابزاری است که اگر درست استفاده شود، می‌تواند به رشد کودک کمک کند، اما اگر بی‌مهار رها شود، می‌تواند خطرات زیادی را به همراه داشته باشد.

پیامدهای قطع اینترنت بر کانون خانواده؛ فرصتی برای بازگشت به خویشتن یا چالشی برای ارتباطات مدرن؟

در عصر حاضر که فناوری اطلاعات و ارتباطات به گونه‌ای عمیق در بافت زندگی انسان‌ها تنیده شده است، مفهوم «دور هم بودن خانواده‌ها» نیز دستخوش تغییرات بنیادینی شده است. اینترنت و دستگاه‌های هوشمند اگرچه بسترهایی برای ارتباطات گسترده فراهم کرده‌اند، اما در سوی دیگر، انتقادهایی را مبنی بر کاهش ارتباطات چشمی و فیزیکی در میان اعضای خانواده به همراه داشته‌اند.

دکتر عباس عابدی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه پیام نور، به ایسنا گفت: یکی از مهم‌ترین دستاوردهای دور شدن از فضای مجازی در زمان‌های مشخص، ایجاد فرصتی طلایی برای گفت‌وگوی واقعی است. وقتی اعضای خانواده گوشی‌های هوشمند را کنار می‌گذارند، دیوارهای نامرئی فرو می‌ریزند و فضایی برای اشتراک احساسات عمیق و یادآوری خاطرات مشترک فراهم می‌شود.

این استاد دانشگاه افزود: این فرآیند نه تنها به تقویت روابط عاطفی کمک می‌کند، بلکه احساس تعلق و امنیت روانی را در میان اعضای خانواده افزایش می‌دهد. در واقع، قطع اینترنت به خانواده‌ها اجازه می‌دهد تا دوباره خود را در کنار هم ببینند و بشنوند، نه اینکه صرفاً در گروه‌های مجازی کنار هم باشند.

عابدی افزود: افرادی که به طور مداوم در معرض طوفان اطلاعات دیجیتال هستند، به مرور از واقعیت‌های ملموس زندگی دور می‌شوند. قطع اینترنت می‌تواند فرصتی هرچند کوتاه برای بازگشت به فعالیت‌های سنتی و سالم مانند مطالعه کتاب فیزیکی، بازی‌های گروهی با فرزندان یا گفت‌وگوهای عمیق شبانه باشد که تمام این موارد مستقیماً بر بهبود سلامت روان و افزایش رضایت از زندگی تأثیرگذار هستند.

قطع ناگهانی یا کامل اینترنت می‌تواند فرآیند آموزشی را مختل کرده و باعث ایجاد فشار روانی شود

عابدی با این حال‌ معتقد است که رویکرد ساده‌انگارانه و قطع کامل اینترنت بدون در نظر گرفتن شرایط، می‌تواند معایب و چالش‌هایی را نیز به همراه داشته باشد.

وی در این باره توضیح داد: نادیده گرفتن نقش اینترنت به عنوان یک ابزار آموزشی و ارتباطی ضروری، اشتباه است. در بسیاری از خانواده‌ها، به ویژه خانواده‌هایی که فرزندان دانش‌آموز دارند، اینترنت منبع اصلی یادگیری و دسترسی به منابع علمی است. قطع ناگهانی یا کامل آن می‌تواند فرآیند آموزشی را مختل کرده و باعث ایجاد فشار روانی شود.

این استاد دانشگاه ادامه داد: از سوی دیگر، نباید فراموش کنیم که در دنیای امروز، بسیاری از خانواده‌ها به دلیل شغل یا تحصیل در فاصله‌های جغرافیایی دور از یکدیگر زندگی می‌کنند. برای این دسته از افراد، اینترنت تنها پل ارتباطی برای حفظ پیوند خانوادگی است. قطع اینترنت می‌تواند باعث کاهش ارتباطات بین‌فردی شده و احساس تنهایی و دوری را در اعضای خانواده تشدید کند.

عابدی به احساس انزوا از دنیای خارج به عنوان یکی دیگر از معایب احتمالی اشاره و اظهار کرد: اینترنت ابزار اصلی اطلاع از رویدادهای جهانی و اشتراک اطلاعات است. نبود دسترسی به آن ممکن است باعث شود خانواده‌ها احساس کنند که از جریان‌های اجتماعی و فرهنگی جامعه عقب مانده‌اند که این امر می‌تواند در بلندمدت منجر به انزوای اجتماعی شود.

وی با تأکید بر لزوم ایجاد تعادل میان فناوری و ارتباطات انسانی، راهکار میان‌بری را پیشنهاد داد و خاطرنشان کرد: قطع کامل اینترنت راهکار منطقی و پایداری نیست. آنچه اهمیت دارد، مدیریت مصرف و تعیین اولویت‌هاست. فناوری باید به عنوان یک ابزار کمکی در خدمت زندگی باشد، نه به عنوان یک ارباب که زمان‌های ارزشمند دور هم بودن را می‌بلعد.

کارشناسان معتقدند؛ به جای قطع کامل، خانواده‌ها می‌توانند با تعیین ساعات مشخصی برای دور هم بودن بدون تکنولوژی، الگویی سالم را پایه‌گذاری کنند. در این ساعات، تمام دستگاه‌های الکترونیکی کنار گذاشته می‌شوند تا اعضای خانواده بدون مزاحمت نوتیفیکیشن‌ها(اعلان یا پیامی است که در یک زمان مشخص توسط مدیر یک سایت یا اپلیکیشن برای شما ارسال می‌شود تا طی این پیام به شما اطلاعات خاصی داده شود)، با هم ارتباط داشته باشند. این تعادل هوشمندانه، هم امکان بهره‌مندی از مزایای دنیای دیجیتال را فراهم می‌کند و هم از گرمای کانون خانواده محافظت می‌کند.

حفظ انسجام خانواده در گرو مدیریت هوشمندانه فناوری است. ما باید یاد بگیریم که ابزارها را عاملی برای خوشبختی خود کنیم، نه اینکه اجازه دهیم جایگزین ارتباطات انسانی شوند.

انتهای پیام