تالاب‌ها در طول تاریخ همواره به عنوان «ریه‌های زمین» و کانون‌ تپنده حیات شناخته می شدند. این پهنه‌های آبی نه تنها پناهگاهی امن برای هزاران گونه زیستی و پرندگان مهاجر به شمار می‌روند بلکه گهواره‌ای برای شکل‌گیری تمدن‌ها، فرهنگ‌ها و معیشت پایدار جوامع محلی نیز بوده‌اند. شکوهِ یک تالاب زنده، فراتر از یک لکه آبی روی نقشه است. به باور کارشناسان، تالاب ها نشانه‌ای از سلامتِ کلِ یک زیست‌بوم و تعادل میان انسان و طبیعت هستند.

با این حال، آنچه امروز بر سر این گنجینه‌های بی‌بدیل می‌گذرد، روایتی از یک نبرد نابرابر است. گزارش پیش رو نشان می‌دهد که تالاب‌ها چگونه میان دو لبه‌ی تیغ قرار گرفته‌اند؛ از یک سو، تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌های پیاپی رمقِ زمین را گرفته و از سوی دیگر، نبود زبان مشترک میان نهادهای متولی، مسیرِ رسیدنِ حق‌آبه‌های حیاتی را سد کرده است. در این میان، تبدیل شدن این پهنه‌های زیستی به مخازنی برای بهره‌برداری‌های اقتصادی و فشار مضاعفِ فعالیت‌های انسانی مخرب، تالاب را از کارکرد اصلی خود تهی کرده است. واکاوی وضعیت فعلی نشان می‌دهد که اگر پیوندِ میان نگاهِ حفاظتی و نگاهِ اجرایی برقرار نشود، میراثی که باید برای آیندگان باقی بماند، به کانون‌های برخاستن غبار و تهدیدی برای امنیتِ سکونت‌گاه‌های انسانی بدل خواهد شد. در ادامه، ابعاد مختلف این چالش‌های ساختاری و محیطی را بررسی می‌کنیم.

تالاب‌های آلاگل و آلماگل به لکه‌های آبی تبدیل شدند

میثم مددی مدیر امور تالاب‌های اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان گلستان در این رابطه به ایسنا می گوید: مجموع مساحت تالاب‌های آلاگل، آلماگل، آجی‌گل و شور حدود ۹ هزار هکتار برآورد می‌شود و تالاب بین‌المللی گمیشان نیز بر اساس آخرین داده‌ها حدود ۲۰ هزار هکتار وسعت دارد که این عدد ممکن است با تکمیل مطالعات تعیین حد و حریم بستر تالاب، تغییرات جزئی داشته باشد.

وی با اشاره به وضعیت آبگیری تالاب‌ها می افزاید: بر اساس آخرین تصاویر ماهواره‌ای، حدود ۵ هزار هکتار از تالاب گمیشان در بخش شمالی آبگیری شده است. تالاب‌های آلاگل و آلماگل در حال حاضر دارای لکه‌های آبی هستند، اما آجی‌گل شرقی و غربی به دلیل کاهش آورد رودخانه اترک و تبخیر بالا، به طور کامل خشک شده‌اند.

وی با بیان اینکه رژیم آبگیری تالاب آلاگل وابسته به سیلاب‌های رودخانه اترک است، می افزاید: به دلیل کاهش آورد رودخانه طی سال‌های اخیر و تأثیرات تغییر اقلیم، میزان آب ورودی به تالاب به شدت کاهش یافته است. با این حال، با تمهیدات و اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست از جمله لایروبی کانال‌های آبرسان، توانستیم سطحی نسبی و قابل قبول از آب را در تالاب حفظ کنیم.

مدیر امور تالاب‌های گلستان با یادآوری اینکه تالاب آلاگل با وسعت ۲هزار و ۵۰۰ هکتار، در حال حاضر حدود ۴۰۰ هکتار آن آب دارد، می گوید: طی پنج سال گذشته هیچ‌گونه بهره‌برداری کشاورزی از آب تالاب انجام نشده است.

وی با بیان اینکه رژیم آبگیری تالاب شور از رواناب‌های سطحی حوزه آبریز رودخانه اترک، به‌ویژه در بخش‌های شمالی شهرستان گنبدکاووس، تأمین می‌شود، می افزاید: این تالاب با مساحتی حدود ۸۰۰ هکتار، در حال حاضر حدود ۵۰ درصد آبگیری شده و شرایط نسبتاً مطلوبی را سپری می‌کند.

وی با اشاره به اینکه در راستای احیای تالاب بین‌المللی گمیشان، احداث ایستگاه پمپاژ برای انتقال آب دریا از طریق کانال‌های موجود در دست اجراست، می‌افزاید: بر اساس مصوبات استانی، هر میزان آبی که وارد رودخانه اترک شود، در اولویت نخست برای آبگیری تالاب‌ها اختصاص خواهد یافت.

با نگاهی به روند بروکراسی اداری برای رسیدگی به وضعیت تالاب‌ها درمی‌یابیم تنها تغییرات اقلیمی نیست که تازیانه‌ خود را بر پیکر طبیعت گلستان می‌کوبد، بلکه به نظر می‌رسد خشکسالی مدیریتی و نبود زبان مشترک میان دستگاه‌های متولی، تیر خلاص را به پیکر تالاب‌های بین‌المللی این استان شلیک کرده است. این موضوعی است که سلیمان آرخی یکی از فعالان محیط زیست هم آن را تائید می کند در گفت‌وگوی با ایسنا، می افزاید: ریشه‌ این فاجعه تالاب‌ها نه‌تنها در تغییر اقلیم بلکه در چنددستگی مدیریتی و مناقشه بر سر اعدادی است که قرار بود حق‌آبه‌ حیات باشند، اما در پیچ‌وخم بروکراسی اداری گم شده‌اند.

احتمال کوچِ اجباریِ مرزنشینان

این فعال محیط ‌زیست معتقد است: اگر امروز برای تالاب‌های گلستان تصمیم جدیی گرفته نشود، فردا باید هزینه‌های سنگین امنیتی و اجتماعی کوچِ اجباریِ مرزنشینان را پرداخت کرد.

آرخی می افزاید: بحران آب و تالاب در کشور به‌دلیل چنددستگی مدیریتی و نبود همگرایی میان سازمان‌های سیاست‌گذار و مجری به مرحله نگران‌کننده‌ای رسیده و این وضعیت، تالاب‌های استان گلستان را در آستانه نابودی کامل قرار داده است.

وی ادامه می‌دهد: تقریباً می‌توان گفت تمامی تالاب‌های استان گلستان خشک شده‌اند و این موضوع نتیجه مستقیم نبود هماهنگی میان وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط زیست در مدیریت منابع آبی و تالابی است.

وی اضافه می کند: طبق قانون حفاظت و احیای تالاب‌ها، وزارت نیرو مکلف است حقابه تالاب‌ها را با نظر سازمان حفاظت محیط زیست تأمین کند، اما در عمل حتی بر سر عدد حقابه نیز توافقی میان این دو دستگاه وجود ندارد، زیرا سازمان حفاظت محیط زیست عددی را به‌عنوان حقابه اعلام می‌کند که وزارت نیرو آن را نمی‌پذیرد و حتی همان میزان حداقلی که وزارت نیرو قبول دارد نیز تخصیص نمی‌یابد.

سلیمان آرخی می افزاید: وزارت نیرو دلیل این موضوع را کمبود منابع آبی عنوان می‌کند، در حالی که در حوزه آبریز شمال استان گلستان، به‌ویژه در فصول پرآب، امکان رهاسازی آب به سمت تالاب‌ها وجود دارد اما این اتفاق رخ نمی‌دهد و عملاً هیچ آبی از سدها به پایین‌دست و تالاب‌ها هدایت نمی‌شود.

آرخی با اشاره به وضعیت تالاب‌های شمال گلستان اضافه می کند: آبی که در برخی مواقع از طریق سیلاب‌ها وارد رودخانه اترک یا دیگر آبراهه‌ها می‌شود، تنها برای یک یا دو روز بخش کوچکی از تالاب‌ها را خیس می‌کند و این به‌هیچ‌وجه به معنای تخصیص حقابه تالاب نیست.

وی با بیان اینکه تالاب آلاگل نیز به محل مناقشه میان دستگاه‌ها تبدیل شده است، می افزاید: وزارت نیرو این پهنه را بیشتر به‌عنوان سد می‌شناسد تا تالاب و حتی دریچه انتقال آب برای مزارع پرورش ماهی در پایین‌دست آن تعبیه شده است، به‌گونه‌ای که هرگونه آبی که وارد این مجموعه می‌شود، مجدداً از آن خارج می‌شود.

اما موضوع تنها در تغییر اقلیم و خشکی تالاب‌ها خلاصه نمی‌شود گذشته از اینکه در سال‌های اخیر خشکسالی رمقِ تالاب‌های گلستان را گرفته و نفسِ این پهنه‌های آبی را زیر آفتابِ سوزان به شماره انداخته، فشارهای انسانی نیز همچون زخمی بر پیکر نیمه‌جان این طبیعت فرود می‌آید. تالاب‌هایی که باید در آرامشِ خود احیا شوند اکنون در محاصره‌ همه‌جانبه، از شلیکِ بی‌موقعِ شکارچیان غیرمجاز تاهجومِ بی‌محابای آفرودسوارانی که بسترِ شکننده‌ این اکوسیستم را زیر چرخ‌های خود له می‌کنند یا گردشگرانی که فارغ از دلسوزی برای این طبیعت زیبا، با آن بدرفتاری می کنند، قرار گرفته است.

گشت زنی مستمر در اطراف تالاب

عبدالرزاق ایری، فرمانده محیط‌بانان منطقه، معتقد است: در شرایط فعلی، حضور مستمر در میدان و پیشگیری از تخلفات، تنها راه تنفسِ باقی‌مانده برای تنوع زیستی آلاگل، آلماگل و آجی‌گل است.

او با اشاره به تنوع زیستی تالاب می گوید: گونه‌های شاخصی مانند فلامینگو، چنگر، انواع مرغابی‌ها و غازها در این تالاب مشاهده می‌شوند که برخی از آن‌ها در فهرست گونه‌های در معرض خطر قرار دارند و همین لکه‌های آبی باقی‌مانده به پناهگاهی حیاتی برای آن‌ها تبدیل شده است.

 وی با اشاره به اهمیت حفاظت از تالاب‌های شمال استان گلستان می افزاید: پاسگاه محیط‌بانی تالاب آلاگل هر روز به‌صورت مستمر گشت و کنترل در اطراف تالاب‌ها انجام می‌دهد تا از شکار غیرمجاز، تصرف اراضی اطراف، ساخت‌وساز غیرقانونی، آتش‌سوزی و سواری آفرود جلوگیری شود.

ایری با تاکید بر اینکه در حال حاضر پروانه شکار برای سال ۱۴۰۴ صادر نشده و هرگونه حضور شکارچی بدون پروانه قانونی تلقی می‌شود، می افزاید: در صورت مشاهده این افراد لوازم آنها صورت‌جلسه شده و برای پیگیری قضایی ارسال می‌شود.

وی با بیان اینکه مجموع سه تالاب بین‌المللی آلاگل، آلماگل و آجی‌گل به همراه یک دریاچه، حدود ۱۰ هزار هکتار وسعت دارد، می افزاید: این محدوده تحت پوشش ۶ نفر نیروی محیط‌بان است و تمام تلاش ما بر پیشگیری از تخلفات و حفاظت روزانه از تالاب‌ها متمرکز است.

به گفته این فرمانده محیطبانان، فعالیت‌های گشت و پایش، نه تنها به حفاظت از تنوع زیستی و پرندگان مهاجر کمک می‌کند، بلکه از تخریب اکوسیستم تالاب و تهدید حیات گونه‌های در معرض خطر جلوگیری می‌کند.

انتهای پیام