خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، کوروش دیباج: اصفهان، شهری که قرن‌ها با نام آن هنر، ذوق و مهارت انسانی معنا شده، امروز در حوزه صنایع‌دستی با وضعیتی مواجه است که بیش از هر چیز، نتیجه انباشت تصمیم‌های ناهماهنگ، مدیریت‌های ناپایدار و فاصله گرفتن سیاست‌گذاری‌ها از واقعیت‌های میدانی این حوزه است. صنایع‌دستی اصفهان نه‌تنها یک فعالیت فرهنگی، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از اقتصاد هویت‌محور این شهر به‌شمار می‌رود؛ اقتصادی که می‌توانست پیشران توسعه پایدار، اشتغال و دیپلماسی فرهنگی باشد، اما اکنون در سایه بی‌توجهی ساختاری، بخشی از توان خود را از دست داده است.

گفت‌وگو با هنرمندان باسابقه صنایع‌دستی اصفهان نشان می‌دهد آنچه امروز این حوزه را با چالش مواجه کرده، صرفاً کاهش فروش یا دشواری معیشت نیست، بلکه اختلال در زنجیره‌ای است که از آموزش و تولید آغاز می‌شود و تا بازار، صادرات، ثبت جهانی و برندینگ فرهنگی ادامه دارد. هنرمندان معتقدند صنایع‌دستی اصفهان بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازتعریف جایگاه خود در نظام تصمیم‌گیری کشور است؛ جایگاهی که در آن هنر، اقتصاد و مدیریت تخصصی در کنار هم قرار گیرند.

در این گزارش، خبرنگار مهر پای صحبت جمعی از هنرمندان و فعالان شناخته‌شده صنایع‌دستی اصفهان نشسته است؛ افرادی که هر یک با تجربه‌ای چند دهه‌ای، تصویری دقیق از مسائل انباشته‌شده این حوزه ارائه می‌دهند و نسبت به پیامدهای ادامه وضع موجود هشدار می‌دهند.

مدیریت غیرتخصصی و فرسایش تدریجی زیرساخت‌های صنایع‌دستی

عباس شیردل، قلمزن و رئیس پیشین اتحادیه صنایع‌دستی استان اصفهان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به ساختار مدیریت صنایع‌دستی کشور اظهار کرد: یکی از مشکلات بنیادین این حوزه، فاصله عمیق میان مدیریت و ماهیت واقعی صنایع‌دستی است. سال‌هاست آمارهایی درباره تعداد رشته‌ها و گستردگی این حوزه ارائه می‌شود، در حالی که بخش قابل‌توجهی از این رشته‌ها دیگر در چرخه تولید فعال نیستند و صرفاً در فهرست‌ها باقی مانده‌اند.

وی افزود: در بررسی‌های پژوهشی که با همکاری پژوهشکده میراث فرهنگی انجام داده‌ام، مشخص شد از زمان شکل‌گیری نهاد متولی صنایع‌دستی تاکنون، ده‌ها مدیر در رأس این مجموعه قرار گرفته‌اند، اما تقریباً هیچ‌یک تحصیلات یا سابقه حرفه‌ای مرتبط با صنایع‌دستی نداشته‌اند. این مسئله باعث شده تصمیم‌گیری‌ها نه بر اساس شناخت میدانی، بلکه بر پایه نگاه‌های اداری و مقطعی انجام شود.

شیردل با تأکید بر ظرفیت‌های بین‌المللی صنایع‌دستی ایران اظهار کرد: برخلاف بسیاری از حوزه‌ها، صنایع‌دستی ایران حتی در دوره‌های محدودیت اقتصادی نیز ارتباط خود را با بازارهای جهانی حفظ کرده است. آثار هنرمندان ایرانی همچنان در اروپا و آمریکا مشتری دارد، اما این ارتباط اغلب از مسیرهای غیررسمی و بدون حمایت ساختاری انجام می‌شود و سهم اصلی ارزش افزوده به هنرمند بازنمی‌گردد.

وی ادامه داد: نتیجه این وضعیت آن است که هنرمند به‌جای تمرکز بر خلاقیت و ارتقای کیفیت اثر، ناچار است انرژی خود را صرف تأمین حداقل‌های معیشتی کند. این روند در بلندمدت، به تضعیف کیفیت تولید، کاهش انگیزه نسل جوان و خروج تدریجی مهارت‌های اصیل از چرخه تولید منجر می‌شود

معیشت هنرمندان و گسست انتقال تجربه میان نسل‌ها

منصور حافظ‌پرست، استاد پیشکسوت صنایع‌دستی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت معیشتی هنرمندان اصفهان اظهار کرد: آنچه امروز کمتر دیده می‌شود، خروج آرام هنرمندان از صحنه تولید است. بسیاری از کارگاه‌ها تعطیل یا نیمه‌فعال شده‌اند و نظام استاد-شاگردی که ستون فقرات صنایع‌دستی بود، در حال تضعیف است.

وی افزود: هنرمندی که نتواند هزینه مواد اولیه، اجاره کارگاه و زندگی روزمره خود را تأمین کند، ناچار است به مشاغل دیگر روی بیاورد. این انتخاب اغلب ناخواسته است، اما نتیجه آن قطع زنجیره انتقال دانش و مهارت‌هایی است که طی نسل‌ها شکل گرفته‌اند.

حافظ‌پرست با انتقاد از نگاه نمایشی به صنایع‌دستی اظهار کرد: صنایع‌دستی نباید صرفاً به‌عنوان یک عنصر تزئینی در نمایشگاه‌ها دیده شود. این حوزه یک اقتصاد واقعی دارد و نیازمند سیاست‌های حمایتی پایدار، بازارسازی و برنامه‌ریزی بلندمدت است. بدون این نگاه، هیچ نمایشگاهی نمی‌تواند مشکل ریشه‌ای هنرمندان را حل کند.

وی ادامه داد: اصفهان سرمایه‌ای دارد که بسیاری از کشورها برای ساخت مشابه آن هزینه‌های سنگین می‌کنند. اما زمانی که خودمان این سرمایه را جدی نگیریم، طبیعی است که به‌تدریج از صحنه رقابت منطقه‌ای و جهانی عقب بمانیم.

ثبت جهانی، مالکیت فرهنگی و رقابت منطقه‌ای

محبوبه پورقدیری، هنرمند میناکار و فعال حوزه صادرات صنایع‌دستی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت ثبت جهانی هنرهای سنتی اظهار کرد: ثبت جهانی فقط یک عنوان تشریفاتی نیست، بلکه ابزاری برای تثبیت مالکیت فرهنگی و حضور مؤثر در بازارهای بین‌المللی است. اگر ما در این زمینه تعلل کنیم، دیگران جای ما را پر می‌کنند.

وی افزود: در سال‌های اخیر، برخی کشورهای منطقه با سرمایه‌گذاری هدفمند، اقدام به ثبت هنرهایی کرده‌اند که ریشه‌های آن‌ها در فرهنگ ایرانی و اسلامی مشترک است. این اقدام برای آن کشورها اعتبار جهانی و منافع اقتصادی قابل‌توجهی ایجاد کرده است.

پورقدیری با اشاره به تجربه حضور در نمایشگاه‌های خارجی اظهار کرد: هنرمندان صنایع‌دستی بارها شاهد بوده‌اند که آثاری با ریشه ایرانی، به نام کشورهای دیگر معرفی می‌شود. این موضوع نه‌تنها به از دست رفتن بازار منجر می‌شود، بلکه به تدریج هویت فرهنگی را نیز تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

وی ادامه داد: هزینه ثبت جهانی در مقایسه با منافعی که ایجاد می‌کند، رقم بالایی نیست، اما نبود متولی مشخص و حمایت ساختاری باعث شده این مسئولیت بر دوش هنرمندان و تشکل‌های صنفی بیفتد؛ در حالی که این یک وظیفه حاکمیتی است.

پراکندگی مسئولیت‌ها و فقدان نهاد پاسخگو

محمد عطریان، هنرمند قلمکار و فعال صنفی صنایع‌دستی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با انتقاد از وضعیت متولی‌گری اظهار کرد: صنایع‌دستی میان نهادهای مختلف سرگردان است. بخشی از آن به میراث فرهنگی مرتبط می‌شود، بخشی به صنعت و بخشی به اقتصاد، اما در نهایت هیچ نهاد واحدی مسئولیت کامل را بر عهده نمی‌گیرد.

وی افزود: این پراکندگی باعث شده سیاست‌ها ناپایدار باشد. هر مدیری با رویکردی متفاوت وارد می‌شود، برنامه‌ای را آغاز می‌کند و با تغییر مدیریت، آن برنامه نیمه‌تمام رها می‌شود. در چنین شرایطی، نمی‌توان انتظار توسعه پایدار داشت.

عطریان با اشاره به تجربه همکاری با اتاق بازرگانی اظهار کرد: هر جا نگاه اقتصادی و حرفه‌ای وارد صنایع‌دستی شده، نتایج ملموس‌تری به‌دست آمده است. این نشان می‌دهد که پیوند هنر و اقتصاد نه‌تنها ممکن، بلکه ضروری است.

وی ادامه داد: صنایع‌دستی نیازمند نهادی مستقل، تخصصی و پایدار است که هم زبان هنرمند را بفهمد و هم منطق بازار را بشناسد. بدون چنین نهادی، ظرفیت‌های این حوزه بالفعل نخواهد شد.

آینده صنایع‌دستی اصفهان و ضرورت بازنگری سیاست‌ها

عباس شیردل در بخش دیگری از گفت‌وگوی خود با خبرنگار مهر با تأکید بر ضرورت تغییر رویکردهای کلان اظهار کرد: توسعه صنایع‌دستی نیازمند نگاه رویدادمحور، بین‌المللی و مبتنی بر اعتبار جهانی است. برگزاری رویدادهای تخصصی و دوسالانه‌های بین‌المللی می‌تواند اصفهان را دوباره به کانون توجه هنرمندان و خریداران جهانی تبدیل کند.

وی افزود: گردشگر فرهنگی به‌دنبال اصالت، رویداد و تجربه است. اگر این عناصر فراهم باشد، نیازی به تبلیغات پرهزینه نیست. اصفهان همه این ظرفیت‌ها را دارد، اما استفاده از آن‌ها نیازمند مدیریت آگاه و برنامه‌ریزی دقیق است.

شیردل ادامه داد: ادامه روند فعلی، به تضعیف تدریجی رشته‌های صنایع‌دستی و کاهش حضور اصفهان در نقشه فرهنگی جهان منجر می‌شود. این مسئله تنها یک دغدغه صنفی نیست، بلکه به هویت تاریخی و فرهنگی کشور مرتبط است

لزوم توجه به اقتصاد هنر و تصمیم‌گیری تخصصی

آنچه از مجموع گفت‌وگو با هنرمندان صنایع‌دستی اصفهان به‌دست می‌آید، تصویری روشن از ضرورت بازنگری در سیاست‌ها و ساختارهای مدیریتی این حوزه است. صنایع‌دستی اصفهان بیش از هر چیز نیازمند ثبات مدیریتی، نگاه تخصصی و توجه جدی به اقتصاد هنر است؛ عناصری که بدون آن‌ها، حفظ و توسعه این میراث ارزشمند ممکن نخواهد بود.

هنرمندان تأکید دارند که آینده صنایع‌دستی نه در آمارهای کاغذی، بلکه در تصمیم‌هایی رقم می‌خورد که امروز گرفته می‌شود. تصمیم‌هایی که می‌تواند مسیر این هنر-صنعت را به سوی پایداری، حضور جهانی و حفظ هویت فرهنگی هدایت کند، یا آن را به حاشیه اقتصاد و فرهنگ بسپارد.