نام این منطقه خود حکایت از ماهیت بادی آن دارد؛ واژه «نشتیفان» در زبان محلی ترکیبی از دو کلمه «نش» به معنای نیش عقرب و «تیفان» به معنی طوفان یا باد شدید است که بیانگر قدرت همیشگی باد در این جغرافیاست. ساختار فنی این آسبادها که سال‌ها و قرن‌هاست با تکیه بر نیروی باد کار می‌کنند، نشان‌ از درک عمیق نیاکان ما از اصول مکانیک و انتقال انرژی است.

یک کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی در خراسان رضوی با اشاره به اهمیت منحصر به فرد آسبادهای تاریخی نشتیفان، این سازه‌ها را نمونه‌ای بی‌بدیل از هوشمندی مهندسی ایرانیان در بهره‌گیری از انرژی‌های پاک دانست و گفت: این بناهای کهن، فراتر از کاربردی صرفاً تولیدی، دروازه‌ای به سوی درک فلسفه معماری پایدار در کویر هستند.

محمد یاوری در گفت و گو با ایسنا با تشریح ساختار فنی آسبادهای نشتیفان اظهار کرد: آنچه امروز در کویر نشتیفان می‌بینیم، تنها توده‌هایی از خشت و چوب نیست، بلکه پیچیده‌ترین سامانه مکانیکی تبدیل انرژی باد به نیروی محرکه در تاریخ ایران است.

وی خاطرنشان کرد: عملکرد این آسبادها فراتر از یک آسیاب ساده برای تولید آرد است. این سازه‌ها با ورود باد شدید و مداوم منطقه به محفظه‌های مخصوص خود فعال می‌شوند. این جریان باد که در کویر خراسان سرعت بسیار بالایی دارد، ابتدا تیغه‌های اصلی آسیاب را به گردش درمی‌آورد و سپس این نیروی چرخشی از طریق یک سیستم انتقال قدرت مکانیکی پیچیده و دقیق، به سنگ‌های عظیم آسیاب منتقل می‌شود تا فرآیند آرد کردن غلات با کمترین دخالت دست و بدون نیاز به سوخت فسیلی انجام پذیرد.

این کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی با اشاره به ویژگی‌های منحصر به فرد این سازه‌ها نسبت به سایر آسیاب‌های بادی در جهان گفت: آنچه آسبادهای نشتیفان را از سایر نمونه‌های آسیاب بادی دنیا متمایز می‌کند، کارایی چند منظوره و هوشمندانه آن‌هاست. این سازه‌ها علاوه بر وظیفه اصلی خود یعنی آسیاب کردن آرد، در بخش حیاتی دیگری از زندگی مردم منطقه، یعنی «پمپاژ آب» نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند.

 یاوری توضیح داد: این قابلیت دوگانه، نشان می‌دهد که مهندسان و معماران این سامانه‌ها، سازه را به گونه‌ای طراحی کرده‌اند که با تغییرات ساده در نحوه انتقال قدرت، کاربرد آن از کار با سنگ‌های سنگین به کار با پمپ‌های آب تغییر یابد. قابلیتی که در مناطق خشک و نیمه‌خشک، یک ضرورت استراتژیک به شمار می‌آمد و اهمیت این میراث را دوچندان می‌کند.

وی در ادامه به وضعیت ثبت و حفاظت از این آثار اشاره کرد و افزود: میراث معماری و فنی آسبادهای نشتیفان تا آنجا مورد تأیید و اهمیت قرار گرفت که در سال ۱۳۸۱، این سازه‌های کم‌نظیر توسط سازمان میراث فرهنگی ایران به عنوان یک میراث ملی به ثبت رسیدند.

این کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی ثبت ملی را گامی مهم در راستای حفاظت از این سازه‌های چوبی و سنگی در برابر فرسایش طبیعی، بی‌توجهی یا تغییرات کاربری دانست و اظهار کرد: با این حال، ثبت ملی، تنها نقطه شروعی برای حفظ و احیای این شاهکار است؛ چالش اصلی در حفظ دانش فنی ساخت و بهره‌برداری از آن‌هاست، چراکه نسل‌های جدید کمتر با این فناوری‌های مبتنی بر باد آشنایی دارند و خطر از دست رفتن دانش بادپروری و تعمیرات تخصصی این سازه‌ها وجود دارد.

یاوری تکنولوژی آسبادها را نمونه‌ای بارز از انرژی‌های تجدیدپذیر در مقیاس سنتی عنوان کرد که کاملاً با اصول توسعه پایدار همخوانی دارد و گفت: این سیستم‌ها بدون نیاز به سوخت‌های فسیلی و بدون آلودگی محیط‌زیست، تنها با اتکا به باد، محصول مورد نیاز جامعه را تأمین می‌کردند. اهمیت این ساختارها در دهه‌های اخیر مجدداً مورد توجه قرار گرفته است، به‌ ویژه در شرایط بحران‌های انرژی و کمبود منابع آبی که جهان با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند.

این کارشناس حوزه مرمت با اشاره به پتانسیل بالای این سازه‌ها برای الگوبرداری مدرن بیان کرد: با توجه به اینکه این سازه‌ها در یک منطقه با بادهای بسیار قوی مستقر هستند، بازسازی و بهره‌برداری مجدد از آن‌ها حتی با تلفیق تکنولوژی‌های مدرن برای استحکام‌بخشی، می‌تواند الگوهای جدیدی برای تولید انرژی پاک در مناطق روستایی ارائه دهد. آسبادها نه تنها از منظر تاریخی مهم هستند، بلکه پیام‌های پایداری و مهندسی پیشرو را نیز به دنیای امروز منتقل می‌کنند.

وی گفت: پیشرفته‌ترین راه‌حل‌ها لزوماً پیچیده‌ترین نیستند، بلکه گاهی در سادگی بهره‌برداری هوشمندانه از شرایط محیطی نهفته‌اند. احیای این میراث، می‌تواند نشتیفان را به قطب گردشگری علمی و تاریخی کشور تبدیل کند و دانش فراموش شده مهندسی باد را دوباره احیا سازد.

 یاوری با اشاره به استحکام این بناها گفت: اسکلت چوبی و سنگ‌های خاص که در طول سالیان متمادی در برابر طوفان‌های سهمگین مقاومت کرده‌اند، شاهدی زنده بر دوام و استحکام این معماری سنتی هستند که امروزه به عنوان پلی بین گذشته پرافتخار و آینده‌ای پایدار عمل می‌کنند و وظیفه ما پاسداشت از این میراث گران‌بهاست.

وی در ادامه با اشاره به قدمت و معماری منحصربه ‌فرد مجموعه آسبادهای نشتیفان خواف، این اثر را به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل جذب گردشگر در منطقه خراسان رضوی دانست و خاطرنشان کرد: مجموعه آسبادهای نشتیفان، نه تنها یکی از قدیمی‌ترین سازه‌های استفاده از انرژی باد در جهان شناخته می‌شود، بلکه به دلیل معماری هوشمندانه و سازگاری با اقلیم کویری، یک شاهکار مهندسی محسوب می‌شود.

یاوری تأکید کرد: این بناها که در فهرست آثار ملی و فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند، پتانسیل بالایی برای جذب گردشگران داخلی و خارجی دارند. ثبت جهانی این اثر، هویت تاریخی و فناوری ایرانی را به جهانیان معرفی کرده و باعث شده است که علاقه‌مندان به تاریخ و معماری، شهرستان خواف را به عنوان مقصدی ضروری در سفرهای خود انتخاب کنند.

این کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی در خراسان رضوی افزود: حفظ، مرمت و احیای این بناهای ارزشمند باید در اولویت برنامه‌های فرهنگی و گردشگری قرار گیرد تا نسل‌های آینده نیز بتوانند از دیدن این شاهکار معماری بهره‌مند شوند و آسبادهای نشتیفان همواره به عنوان دروازه‌ای برای ورود گردشگران به شرق کشور باقی بمانند.

انتهای پیام