انقراض و یا کاهش قابل توجه جمعیت برخی گونه‌ها در ادوار مختلف به کرات اتفاق افتاده و دانشمندان و محققان بارها نمونه‌هایی از این رویداد تلخ را کشف و شناسایی کردند که ماجرای انقراض دایناسورها پیش از حیات ما انسان‌ها از مشهورترین آنها است، با این همه با یک بررسی ساده در خصوص علل انقراض برخی گونه‌ها در سال‌های دور و نزدیک می‌توان پی برد که نقش ما انسان‌ها بیش از هر مؤلفه دیگری برجسته است.

نمونه‌های متعددی درباره انقراض گونه‌های گیاهی و جانوری در ایران و جهان می‌توان به دست داد، انقراض شیر ایرانی و ببر مازنداران از نام‌آشناترین رویدادهای این بخش در جغرافیای زیبای کشورمان است. بر اساس نظر کارشناسان امروزه گونه‌هایی نیز وجود دارند که ممکن است در آینده به سرنوشت ببر باشکوه مازنداران و شیر ایرانی دچار شوند، البته این نمونه‌ها هم کم نیستند اما یوز آسیایی و گورخر ایرانی از شناخته‌شده‌ترین این گونه‌ها هستند که به دلیل اهمیت موضوع، طی یکی دو دهه گذشته، چتر حمایتی فراخ‌تری بر سر آنها کشیده شده است. حمایت‌هایی که توفیقاتی نیز داشته و اگر چه همچنان نام این گونه‌های باارزش را از لیست‌ گونه‌های در خطر انقراض خارج نکرده اما اخبار نویدبخشی در پی داشته است.
احیاء برخی زیستگاه‌ها در کشور، نمودی روشن از موفقیت برخی تلاش‌ها در حوزه حفاظت از محیط زیست و خصوصا گونه‌های جانوری است. احیاء زیستگاه گورخر ایرانی در پارک ملی کویر در مناطق غربی استان و تلاش برای ازدیاد جمعیت یوزپلنگ آسیایی و گورخر ایرانی در زیستگاه کم‌نظیر پارک ملی توران در شرق استان سمنان از موفق‌ترین تجربیات محیط‌زیست در این بخش است.

پارک ملی کویر که روزگاری یکی از زیستگاه‌های گورخر ایرانی بوده در اواخر دهه ۵۰ و اوایل دهه ۶۰، به مرور از این گونه خالی شده و برای حداقل چهار دهه، سم هیچ گورخری بر پهنه بزرگترین پارک ملی ایران نمی‌نشیند و گورخر کم کم به خاطره‌ای دور برای این طبیعت کم‌نظیر و مردمان حاشیه آنها تبدیل می‌شود تا اینکه در اواخر دهه ۹۰، محیط زیست استان سمنان با انتقال پر سروصدای کمتر از ۱۰ رأس، عزم خود را برای احیای این زیستگاه جزم می‌کند تا مبادا حکایت گورخرهای آسیایی در پهنه کم‌نظیر پارک ملی کویر که از آن به عنوان آفریقای ایران نیز نام برده می‌شود به دریغ ببر مازندران تبدیل شود.

راقم ابن سطور، آن سال به دنبال تجربه تلخ تلف شدن پنج رأس در جریان فرآیند انتقال گورها که بازتاب گسترده‌ای در ایران و جهان داشت، برای نخستین بار در پارک ملی کویر حضور یافت و گزارش‌هایی در همین ارتباط منتشر کرد. آن روز یک فضای محصور بود و پنج گورخر که بعدتر به ۹ رأس افزایش یافت، اینک بعد از حدود هفت سال، نه تنها گله‌های گور در زیستگاه رهاسازی شدند بلکه جمعیت گورخرها در سال جاری (۱۴۰۴) با تولد ۹ کره جدید به ۵۰ رأس گورخر رسیده است.

تجربه موفق احیاء زیستگاه گورهای ایرانی در پارک ملی کویر سبب شده امروز با اطمینان اعلام شود که گورخرهای آسیایی در بزرگترین پارک ملی کشور، از انقراض منطقه‌ای خارج شدند.

به مناسبت روز جهانی گورخر، رئیس پارک ملی کویر در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا روند افزایش گورخرهای ایرانی در این زیستگاه احیا شده را امیدبخش ارزیابی و خاطرنشان کرد: با تولد ۹ کره جدید در فصل زادآوری امسال، جمعیت گورخر آسیایی در بزرگترین پارک ملی کشور به قریب ۵۰ رأس رسید.

رضا شاه‌حسینی اظهار کرد: وضعیت تولیدمثل و زادآوری این گونه ارزشمند در پارک ملی کویر در شرایط مناسبی قرار دارد.

وی در پاسخ به پرسش خبرنگار ایسنا درباره وجود نام گورخر ایرانی در لیست گونه‌های در خطر انقراض و خروج احتمالی آن از این لیست قرمز در سال‌ها و دهه‌های آینده، به نقش شرایط آب‌وهوایی و اقلیمی در بهبود جمعیت حیات‌وحش اشاره و اظهار کرد: جمعیت حیات‌وحش بزرگ‌جثه علف‌خوار و حتی به تبع آن جمعیت حیات‌وحش شکارگر که از گونه‌های علف‌خوار تغذیه می‌کنند، تابعی از وضعیت آب و هوایی و پوشش گیاهی منطقه است، اگر شرایط اقلیمی و به دنبال آن پوشش گیاهی زیستگاه‌ها بهتر شود حتما می‌توان به رشد نسبی جمعیت این گونه و دیگر گونه‌ها امیدوار بود.

وی ادامه داد: خوشبختانه با وجود خشکسالی‌های متولی، شرایط این گونه در زیستگاه‌های مهمی همچون توران شاهرود، بهرام گور شیراز و...خوب بوده است. حتی شرایط زیستگاه گورخر ایرانی در پارک ملی کویر که یک پروژه نوپا است نیز مناسب بوده و جمعیت آن روند مناسب و امیدوارکننده‌ای طی این سال‌ها داشته است.

این دوستدار و کارشناس حیات‌وحش یادآوری کرد: چنانچه در یک زیستگاه شمار یک گونه به ۵۰ برسد، آن منطقه و زیستگاه از خط انقراض منطقه‌ای گذر کرده که با این اوصاف، ما از انقراض گورخر آسیایی در زیستگاه پارک ملی کویر عبور کردیم اگرچه به دلیل بروز پدیده «درون‌آمیزی» نمی‌توان با قاطعیت گفت که از انقراض منطقه‌ای به طور کامل عبور کردیم.

خطر درون‌آمیزی چالش گورهای پارک ملی

رئیس پارک ملی کویر از درون‌آمیزی به‌عنوان اصلی‌ترین چالش گورخرهای پارک ملی کویر یاد کرد و گفت: همچنان که در جمعیت‌های انسانی نیز ازدواج‌های فامیلی، آسیب‌های جدی به دنبال دارد، درون‌آمیز در گله‌های گورخر در زیستگاه‌هایی با جمعیت کم مانند پارک ملی کویر که جفت‌گیری بین مادر و کره هم ممکن است، بسیار آسیب‌زا است.
وی آسیب‌پذیری در برابر بیماری‌ها را از عواقب ناشی از اینگونه درون‌آمیزی‌ها برشمرد و اظهار کرد: متأسفانه در اینگونه جمعیت‌ها به دلیل همین پدیده درون‌آمیزی شاهد کاهش ضریب ژنتیکی و آسیب‌پذیری در برابر بیماری‌های احتمالی خواهیم بود.

وی به راهکارهای مسئولان محیط زیست استان برای مقابله با این پدیده پرداخت و اضافه کرد: به منظور کاهش این خطرات ما به دنبال انتقال برخی از گورها از جمله کره‌های نر آن به دیگر زیستگاه‌ها از جمله پارک توران و در مقابل انتقال گورهایی از جمعیت‌های دیگر به پارک ملی کویر هستیم.

شاه‌حسینی در پاسخ به پرسشی در ارتباط با خطر احتمالی شکار طبیعی گورها به وسیله گونه‌های گوشت‌خوار گفت: اگر چه در زیستگاه پارک ملی کویر دو گونه شکارچی پلنگ و گرگ وجود دارد اما به دلیل وجود فراوانی طعمه‌ها، طی این چند سال به جز یک مورد شکار کره گور به وسیلیه گرگ، هیچ شکار گور دیگری در این زیستگاه نداشتیم. خوشبختانه به دلیل وجود آبشخورهای مناسب گورها معمولا کمتر به مناطق کوهپایه ای و دورتر که پلنگ در آن وجود دارد می‌رود. این ممکن است در آینده با افزایش جمعیت گورها، تردد گورها در آن مناطق نیز افزایش بیابد. ضمن اینکه به دلیل فراوانی جمعیت جبیرها، پلنگ‌های این زیستگاه عمدتا از این طعمه استفاده می‌کنند و تا مادامی که جمعیت طعمه در آن نواحی کمتر نشود معمولا کمتر برای شکار به مناطق پایین‌دست که گله‌های گور در آنجا وجود دارد؛ خواهند آمد.

بستن راه بر خطر انقراض دوباره گورها در کویر

رئیس پارک ملی کویر در پاسخ به پرسش خبرنگار ایسنا درباره اینکه آیا امکان انقراض دوباره جمعیت گورخر ایرانی در این زیستگاه احیاء شده وجود دارد؟؛ از پارک ملی کویر به عنوان بزرگترین پارک ملی کشور نام برد و گفت: در حال حاضر آن تهدیداتی که بین سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۳ منجر به انقراض گورخر در پارک ملی کویر شد، دیگر وجود ندارد و لذا امکان انقراض مجدد فعلا وجود ندارد.

وی با بیان اینکه پارک ملی کویر هیچ‌گونه معارضی ندارد اظهار کرد: برخلاف دهه ۶۰ که وجود شکار بی‌رویه در انقراض گورخرهای اینجا موثر بوده در حال حاضر تقریبا هیچ شکارچی در منطقه وجود ندارد. علاوه بر این ورود دام به زیستگاه که در آن مقطع در انقراض گورها نقش داشته نیز در حال حاضر ممنوع شده است و لذا زمینه هر دو عامل اصلی موثر در انقراض گورهای پارک ملی کویر به طور کامل از بین رفتند.

شاه حسینی همچنین گفت: در مجموع با توجه به جمعیت خوب گورها در زیستگاه های مهمی همچون پارک توران در استان سمنان و برخی زیستگاه‌های استان یزد و بهرام گور استان فارس، نه تنها امکان انقراض این گونه باارزش در ایران دور از انتظار است بلکه روند جمعیتی گورها در کشور در شرایط مناسبی قرار دارد.

پارک ملی توران که بخش اعظم آن در شهرستان شاهرود واقع شده یکی از منحصر به فردترین زیستگاه‌ها در ایران و منطقه است. این پارک که زیستگاه تعداد زیادی از گونه‌های نادر و از جمله یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی و زاغ‌بور -تنها پرنده اندمیک ایران - است چه در بحث یوزها و چه گورخرها از زایاترین زیستگاه‌های این گونه‌های در خطر انقراض محسوب و از همین رو از اهمیت مضاعفی برخوردار است.

به هر روی ذخیره‌گاه زیست‌کره توران که از سال ۱۳۵۵ ثبت جهانی شده و دربرگیرنده پارک ملی ، منطقه حفاظت شده و پناهگاه حیات وحش است، همچنان با اطمینان زادآورترین و مهمترین زیستگاه یوزپلنگ آسیایی و گورخر ایرانی در جهان است.

این‌ دو منطقه دارای منابع غنی حیات وحش در بخش پناهگاه حیات وحش و قابلیت‌های ژئوپارک، خصوصیات زمین‌ شناسی، چشمه‌ها، منابع آبی و رودخانه‌ها در بخش منطقه حفاظت شده است.

پارک زیبای توران که نامش همواره یادآور اثر سترگ و بی‌همتای فردوسی بزرگ است حالا جدای از جاذبه‌های کم‌نظیر طبیعی و آسمان با شکوه و پرستاره‌اش نه تنها به مقصدی برای گردشگران طبیعت دوست ایران‌زمین تبدیل شده بلکه این زیستگاه همچنان، برای نجات دو گونه گورخر و یوزپلنگ آسیایی، چراغ امید را در دل دوستداران محیط‌زیست، روشن نگاه داشته است.

وجود ۲۶۰ رأس گورخر ایرانی در پارک ملی توران شاهرود

احمد عجمی رئیس پارک ملی توران در گفت‌وگو با ایسنا و در پاسخ به پرسشی درباره جدیدترین آمار سرشماری گورخرهای ایرانی در پارک ملی توران به تحلیل آخرین آمار سرشماری گورخرهای ایرانی در این پارک اشاره و اظهار کرد: ارزیابی کارشناسان محیط زیست استان گویای این است که جمعیت گورها در این زیستگاه رو به رشد است.

وی از سرشماری تابستانی گورهای این پارک ملی با مشارکت محیط‌بانانی از سراسر استان خبر داد و تصریح کرد: براساس این اطلاعات در حال حاضر جمعیت گورخرهای آسیایی در پارک ملی توران افزون بر ۲۶۰ رأس هستند.

وی از فیلمبرداری و تصویربرداری از گورها در جریان این سرشماری خبر داد و افزود: در این سرشماری محیط بانان در گروه‌های دو نفره با حضور در مناطق و مسیرهای شناسایی شده که معمولا گورخرها در آن زیست دارند، به ارزیابی جمعیتی این گونه می‌پردازند و آمار آن تقریبا آماری نزدیک به واقعیت است.

روشی که به نجات گورخرها انجامید

رئیس پارک ملی توران در پاسخ به این پرسش خبرنگار ایسنا که آیا همچنان خطر انقراض گورخرهای ایرانی به قوت خود باقی‌ست اظهار کرد: به نظر می‌رسد که گورخرهای ایرانی با بهره‌گیری از روش حفاظت مشارکتی فعلی که با تلاش محیط زیست کشور و استان در دستور کار قرار گرفته؛ دیگر در خطر جدی انقراض قرار ندارد.

وی از دخیل کردن مردم در فرآیند حفاظت از گونه‌های مهم جانوری مانند گورخر، یوزپلنگ آسیایی و زاغ‌بور به عنوان یک تجربه موفق و مطمئن یاد کرد و گفت: خوشبختانه همین رویکرد مشارکتی سبب شده که امروز همه مردم منطقه و خصوصا مردم مناطق روستایی پیرامونی پارک ملی توران با اهمیت حفاظت از گونه آشنا شده و از افزایش جمعیت گونه‌ها نیز بهره‌مند شوند.

عجمی توسعه گردشگری در این روستاها را یکی از دلایل مشارکت مردم در فرآیند حفاظت برشمرد و خاطرنشان کرد: امروزه بسیاری از مردم منطقه از محل اقامت‌گاه‌های گردشگری، توسعه تاسیسات مرتبط با گردشگری و فروش صنایع دستی و ...بهره‌مند هستند و از همین رو با وجود حضور بسیاری از گونه‌ها در مزارع و باغات روستاییان و حتی با وجود حضور آنها در برخی مناطق حاشیه‌ای شاهرود، کسی با آنها کار ندارد چرا که خود آنها از این حضور منتفع می‌شوند.

روزگار گورها بهتر هم می‌شود

وی تصریح کرد: اگرچه خشکسالی‌های چند ساله اخیر مشکلاتی در حوزه تامین علوفه برای حیات وحش منطقه فراهم کرده اما به نظر می‌رسد روزگار این گونه‌ها و از جمله گورخر ایرانی، روند رو به بهبودی است.

وی با بیان اینکه وسعت این زیستگاه مهم بالغ بر یک میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار است ادامه داد: ۱۰۱ هکتار از این گسترده در محدوده پارک ملی توران قرار دارد و خوشبختانه با تلاش سازمان محیط زیست همه سامانه‌های عرفی داخل پارک خریداری شده و لذا در این محدوده هیچ گونه دام سبکی وجود ندارد.البته در مناطق خارج محدوده پارک و منطقه حفاظت شده نظیر عباس آباد و طرود و..دام‌هایی وجود دارد که محیط زیست استان برای خرید مراتع عشایر این منطقه که عمدتا عشایر ایل سنگسر هستند نیز برنامه‌ریزی کرده است.

شترهای سرگردان معضل پارک ملی توران

رئیس پارک ملی توران از شترهای سرگردان به عنوان معضل فعلی پارک ملی توران  و جمعیت گورخرها نام برد و افزود: این شترها در همه جا حضور می‌یابند و منابع حیات وحش را می‌خورند. البته ما اخیرا برخی آبشخورها را محصور کردیم که شترها کمتر در این مناطق حضور بیابند اما این وجود، این معضل همچنان وجود دارد.

وی از اضافه شدن هشت همیار جدید به مجموعه پارک ملی توران در سال جدید به عنوان یک اتفاق خوب برای مقابله با چالش‌هایی نظیر شترهای سرگردان یاد کرد و گفت: طرح بیرون راندن شترهای سرگردان با کمک این همیاران، از طرح‌های موفق در پارک ملی توران بوده است. امید است که با حمایت سازمان تعداد این همیاران در سال‌های آینده نیز افزایش بیابد.

نگاه انسان امروز به طبیعت و افزایش روزافزون دوستداران حیات‌وحش در ایران و جهان سبب شده که نگاه‌ها به این بخش تغییر کند. دیگر از این منظر، انسان نه سلطان بلامنازع طبیعت که خود جزیی از این اکوسیستم بوده و تنها به واسطه عقلانیت و قدرت تجزیه و تحلیلش در رأس هرم آن قرار دارد.

به هر روی اگر چه طبیعت رنگ رنگ کشورمان خاطرات تلخی از انقراض برخی گونه‌های گیاهی و جانوری دارد و سال‌ها است که دیگر صخره‌های بلند کوهستان‌های این سامان، دیگر طنین غرش ببر مازندران و شیر ایرانی را از یاد برده است اما برخی خبرهای خوش گاه و بی‌گاه از لابه‌لای اخبار تلخ این روزها، امیدها را به فرداهای دیگر روشن نگاه داشته است. اخبار خوشی نظیر تولد کره‌های گورها در پارک ملی کویر یا مشاهدات چند باره یوزها و افزایش جمعیت گورها در پارک ملی توران، نویدبخش روزهای بهتری است که کم کم از راه خواهد رسید.

روزگار رو به خوشی گورخرهای ایرانی چه در زیستگاه‌های خارج از استان سمنان و چه در دو زیستگاه بسیار مهم استان سمنان در پارک ملی کویر و توران، گویای این است که حالا حالاها می‌توان به تماشای دویدن‌های این گونه باارزش در این جغرافیای زیبا امید داشت؛ جغرافیایی که با همه زیبایی‌های کم‌نظیرش همواره مأمنی برای همه ما و البته حیات‌وحش زیبایش بوده است.
انتهای پیام

خبرنگار: هوشنگ حبیبی بسطامی