به گزارش خبرگزاری اقتصاد ایران، خراسان رضوی، با شهرهای تاریخی و پرآوازه‌ای که دارد، همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین قطب‌های فرش دستباف ایران در جهان می‌درخشیده است. شهرهایی که نامشان با واژه‌هایی چون ظرافت، استحکام و اصالت گره خورده است؛ اما آنچه در سال‌های اخیر این درخشش را تحت‌الشعاع قرار داده و دغدغه‌ اصلی پژوهشگران و دوستداران میراث فرهنگی شده، تغییر ماهیت و روح فرش‌های این دیار است؛ تغییری که ریشه در گذار از روش‌های سنتی به صنعتی دارد.

در گذشته‌های نه‌ چندان دور، رنگرزی در این مناطق تنها یک مرحله از فرآیند تولید فرش نبود، بلکه خود یک هنر مستقل و دانشی عمیق بود که شاید حتی از بافتن فرش پیچیده‌تر و حساس‌تر باشد. رنگرزان سنتی، شیمیدان‌های طبیعی بودند که اسرار گیاهان، خاک و آب را می‌شناختند. آن‌ها می‌دانستند که در کدام فصل باید ریشه‌ گیاهی را از دل خاک بیرون کشید تا بیشترین رنگ‌دهی را داشته باشد، در کدام ساعت از روز باید برگ‌ها را خشک کرد تا تازگی خود را از دست ندهند و چگونه مواد را ترکیب کنند تا رنگی جاودانه پدید آید.

 آن‌ها با دیگ‌های بزرگ مسی و آهنی که در کارگاه یا حیاط‌های خانه‌هایشان برپا می‌کردند، جادوی طبیعت را بر تار و پشم‌ها حک می‌کردند. رنگ‌هایی که مواد طبیعی به دست می‌آمد، دارای روح و جان بودند.

اما با ورود عصر مدرنیته و انقلاب صنعتی به زندگی روستاییان و شهروندان این مناطق، معادلات به‌هم ریخت. مواد رنگی مصنوعی که ارزان، سریع و در دسترس بودند، کم‌کم جایگزین گیاهان دارویی و رنگین شدند. شغل رنگرزی سنتی که نیازمند حوصله، صبر و تجربه‌ چندین ساله بود، در برابر سرعت و سهولت رنگرزی‌های کارگاهی و صنعتی، مغلوب شد. امروزه دیگر خبری از جوشاندن طولانی مدت گیاهان و بوی خاک و گیاه در کوچه پس‌کوچه‌های رنگرزی‌ها نیست و بوی تند مواد شیمیایی و اسیدی جای آن را گرفته است.

این تغییر، اگرچه در نگاه اول اقتصادی و به‌ صرفه به نظر می‌رسید، اما در بلندمدت آسیب‌های جبران‌ناپذیری به هنر فرش خراسان زد. رنگ‌های شیمیایی، فاقد آن لطافت و پویایی طبیعی هستند و در برابر نور و شستشو مقاومت لازم را ندارند. فرش‌هایی که زمانی نسل‌ها دوام می‌آوردند و به ارث می‌رسیدند، اکنون پس از چند سال استفاده، کدر و بی‌روح می‌شوند و ارزش خود را از دست می‌دهند.

گسترش شهرنشینی و تغییر هویت فرش خراسان

 یک محقق و پژوهشگر فرش با اشاره به اقلیم خاص خراسان و تأثیر آن بر فرش گفت: خراسان رضوی، سرزمین تاریخ و تمدن است و فرش آن، بازتابی از فرهنگ و طبیعت این خطه است. در گذشته، در شهرهایی مانند کاشمر، سبزوار و نیشابور، رنگرزی یک شغل بسیار حیاتی و پرارجاع بود.

داوود گلبازی، با بیان اینکه رنگرز در این مناطق، تنها یک کارگر نبود؛ بلکه او یک دانشمند بومی بود که با اقلیم سخت کویری آشنا بود و می‌دانست چگونه از گیاهان کمیاب و بیابانی، رنگ‌هایی شاداب و پایدار استخراج کند، خاطرنشان کرد: آب و هوا، خاک و حتی نور خورشید خراسان، در انتخاب نوع رنگ و ماده رنگرزی نقش مستقیم داشت و این دانش، میراث پدران به فرزندان بود.

وی ادامه داد: مواد تثبیت ‌کننده در این مناطق نیز بسیار خاص بود. از مواد خاصی استفاده می‌شد تا رنگ در تار و پود پشم نفوذ کند. رنگرزان سنتی خراسان از موادی استفاده می‌کردند که متفاوت از مواد استفاده شده در فرش‌های اصفهان یا تبریز بود. این شناخت دقیق از مواد اولیه، باعث می‌شد فرش‌های خراسان، رنگی پخته و عمیق داشته باشند که با گذشت زمان، نه تنها کهنه نمی‌شدند، بلکه درخشان‌تر می‌شدند.

این پژوهشگر فرش دستباف با تأسف از تغییر رویه در دهه‌های اخیر در خراسان رضوی گفت: با گسترش شهرنشینی و ورود مواد رنگی مصنوعی و اسیدی به بازار، شغل رنگرزی سنتی در بسیاری از شهرهای این استان دچار ضربه مهلک شد. مواد شیمیایی ارزان بودند، سریع رنگ می‌دادند و نیاز به دانش فنی زیاد و زمان‌بر نداشتند. رنگرز سنتی که روزها باید گیاهان را می‌جوشاند و مراحل تثبیت را طی می‌کرد، ناچار شد دیگ‌های بزرگ خود را کنار بگذارد و به رنگ‌های آماده صنعتی روی آورد. این تغییر، اگرچه در کوتاه مدت هزینه‌ها را کاهش داد، اما در بلندمدت هویت هنری فرش خراسان را خدشه‌دار کرد.

پیامدهای ناخواسته برای فرش‌

گلبازی معتقد است: جایگزینی مواد شیمیایی، آسیب‌های خاصی به فرش این مناطق وارد کرده است؛ فرش‌های دستباف به دلیل ظرافت بافت، بسیار حساس هستند. استفاده از رنگ‌های شیمیایی اسیدی باعث می‌شود الیاف پشم در این فرش‌ها خشک و شکننده و به مرور زمان، تار و پود فرش ضعیف شود.

وی بیان کرد: در شهری مانند سبزوار که فرش‌ها اغلب در ابعاد بزرگ و بافت ضخیم‌تر بافته می‌شوند، رنگ‌های شیمیایی در برابر نور خورشید مقاوم نیستند و به سرعت کدر می‌شوند. متأسفانه امروز شاهد هستیم که بسیاری از فرش‌های ارزشمند این منطقه که زمانی با رنگ‌های گیاهی می‌درخشیدند، اکنون به دلیل استفاده از رنگ‌های ناپایدار شیمیایی، جذابیت بصری خود را از دست داده‌اند و رنگ‌های آن‌ها یکنواخت و بی‌روح شده است.

این محقق و پژوهشگر فرش با اشاره به تفاوت رنگ‌های گیاهی و شیمیایی افزود: رنگ گیاهی، سایه‌ روشن دارد و با زاویه تابش نور تغییر می‌کند؛ یعنی فرش جان دارد؛ اما رنگ شیمیایی، صاف و یکدست است و مانند پلاستیک می‌ماند. این یکنواختی، اصالت فرش دستباف خراسان را زیر سؤال برده است. امروز تشخیص یک فرش اصیل با رنگ گیاهی از یک فرش بی‌کیفیت رنگ شده با مواد شیمیایی، برای خریداران غیرمتخصص بسیار دشوار شده است.

فراموشی دانش بومی و تهدید معیشت

وی در ادامه به جنبه اجتماعی این وضعیت نیز اشاره کرد و گفت: با حاشیه‌ رفتن شغل رنگرزی سنتی به خصوص در روستاهای خراسان، دانش بومی نسل‌ها در حال محو شدن است. پیرمردهایی که می‌دانستند چگونه از خاکستر هیزم برای خاکستری کردن استفاده کنند یا چگونه ریشه «مورد» را برای رنگ سیاه به کار ببرند، دیگر در میان ما نیستند و جوانان ترجیح می‌دهند به جای یادگیری این هنر دشوار، کارهای ساده‌تر را انجام دهند. این مسئله باعث شده است که تنوع رنگی که زمانی ویژگی بارز فرش خراسان بود، اکنون به چند رنگ محدود و صنعتی تقلیل یابد.

گلبازی، راهکار برون‌رفت از این وضعیت را احیای رنگرزی سنتی با رویکردی مدرن دانست و تصریح کرد: خراسان رضوی پتانسیل عظیمی در حوزه گردشگری فرش دارد. برای حفظ جایگاه فرش‌های این خطه در بازارهای جهانی، باید بازگشتی آگاهانه به رنگرزی سنتی داشته باشیم.

وی خاطرنشان کرد: ما می‌توانیم با ایجاد کارگاه‌های کوچک رنگرزی گیاهی و حمایت از رنگرزان سنتی، دوباره رنگ و بوی زندگی را به این صنعت بدهیم. مواد اولیه گیاهی در این مناطق هنوز یافت می‌شوند و تنها نیاز به اراده و مدیریت است.

این پژوهشگر فرش بیان کرد: خریداران فرش امروز هوشیارتر شده‌اند و به دنبال فرش‌های «ارگانیک» و طبیعی هستند. فرشی که با رنگ گیاهی رنگ شده باشد، نه تنها یک کالای مصرفی نیست، بلکه یک اثر هنری سرمایه‌گذاری است.

وی افزود: اگر مسئولان و هنرمندان خراسان دست در دست هم دهند و شغل رنگرزی سنتی را احیا کنند، می‌توانیم دوباره شاهد درخشش فرش‌های خراسان در اوج زیبایی و ماندگاری باشیم، همان ‌طور که در گذشته بود. رنگرزی سنتی، روح فرش است و بدون روح، بدن فرش هیچ ارزشی ندارد.

منبع: ایسنا