به گزارش خبرنگار مهر؛ سال ۲۰۲۵ برای انرژی‌های تجدیدپذیر سالی پرتنش و در عین حال تعیین‌کننده بود؛ سالی که در آن، گذار انرژی همزمان زیر فشار ژئوپلیتیک، آشفتگی زنجیره تأمین، رقابت تجاری و نوسان‌های سیاست‌گذاری قرار گرفت، اما از حرکت بازنایستاد. پیام اصلی تحولات اخیر این است که حوزه انرژی پاک دیگر صرفاً یک پروژه زیست‌محیطی نیست؛ بلکه به «مسئله قدرت»، شامل قدرت صنعتی، قدرت امنیتی و قدرت فناوری، تبدیل شده است.

در این چارچوب، پنج روند کلیدی که در سال ۲۰۲۵ شکل گرفته و تا ۲۰۲۶ ادامه خواهد یافت، تصویری دقیق از آینده نزدیک حوزه انرژی پاک ارائه می‌دهد. این روندها نشان می‌دهند چگونه سیاست‌های ملی ممکن است عقب و جلو شوند، اما منطق بازار و نوآوری فناوری مسیر کلی را تثبیت می‌نماید.

شتاب جهانی با وجود عقب‌گرد سیاستی آمریکا

در ماه‌های پایانی سال ۲۰۲۵، بحث‌های زیادی درباره تنش‌های سیاست‌گذاری آمریکا در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر مطرح شد. نگرانی‌ها در این زمینه منطقی به نظر می‌رسد، زیرا آمریکا دومین مصرف‌کننده بزرگ برق در جهان است و هر تغییر سیاستی در آن، موجی جهانی ایجاد می‌کند. برآوردها نشان می‌دهد «عقب‌گردهای سیاستی» می‌تواند ظرفیت پیش‌بینی‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر را در آینده کاهش دهد و حتی زمان‌بندی کاهش انتشار را چند سال به تأخیر بیندازد.

از سوی دیگر، چین همچنان رکوردهای توسعه فناوری انرژی تجدیدپذیر را جابه‌جا می‌کند و سهم بالایی از ظرفیت جدید انرژی خورشیدی و بادی جهان را در اختیار دارد. در نیمه اول سال ۲۰۲۵، رشد تولید انرژی از خورشید و باد در سطح جهانی از رشد کل تقاضای برق پیشی گرفت و در عین حال، تولید برق از زغال‌سنگ در چین و هند کاهش یافت. این دو کشور همزمان بزرگ‌ترین توسعه‌دهندگان انرژی تجدیدپذیر نیز هستند. همچنین در اروپا توسعه انرژی خورشیدی و بادی ادامه پیدا کرده و اجرای کامل سازوکار تعدیل کربن نزدیک است؛ سازوکاری که می‌تواند فشار رقابتی جدیدی ایجاد کند و انگیزه‌های سرمایه‌گذاری در انرژی پاک را در کشورهای دیگر تقویت کند.

در بررسی این روند، می‌توان نتیجه گرفت که حتی اگر برخی دولت‌ها در کوتاه‌مدت سیاست را عقب بکشند، «کانون رشد» انرژی پاک جهانی شده و به چند قطب بزرگ اتکا دارد. بنابراین، گذار انرژی بیشتر از آنکه به یک دولت خاص وابسته باشد، به اقتصاد سیاسی جهانی و رقابت صنعتی گره خورده است.

بازتعریف سیاست انرژی در گفتمان امنیت انرژی

در سال ۲۰۲۵، امنیت انرژی از یک مفهوم فنی به یک معیار راهبردی تبدیل شد. تنش‌های نظامی، اختلال‌های زنجیره تأمین و مناقشات تجاری باعث شد کشورها سیاست انرژی را با هدف «استقلال» و با نتایج متفاوت بازطراحی کنند.

در همین راستا، اتحادیه اروپا با برنامه «REPowerEU» تلاش کرد وابستگی به واردات گاز را کاهش دهد و انرژی‌های تجدیدپذیر را به عنوان ستون امنیت انرژی برجسته کند. برای کشورهایی مانند اسپانیا که تولید سوخت فسیلی ناچیزی دارند، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر یک ضرورت امنیت ملی است و صرفاً به انتخاب زیست‌محیطی خلاصه نمی‌شود.

در مقابل، آمریکا با محوریت «برتری انرژی» سیاست خود را بازتنظیم کرده است و تمرکز بر افزایش تولید هیدروکربن، حساسیت نسبت به انرژی‌های تجدیدپذیر ی «وابسته به خارج» و هدف‌گذاری برای گسترش صادرات انرژی را دستور کار دارد. علاوه بر این، چین و هند نیز ضمن توسعه گسترده تجدیدپذیر، همچنان بر زغال‌سنگ داخلی تکیه دارند و چین در کنار آن به انرژی هسته‌ای هم وزن بیشتری داده است.

نتیجه این بازتعریف آن است که مسیر گذار انرژی از این پس کمتر خطی و بیشتر «چندمسیره» خواهد بود. در چنین شرایطی، هر کشور بسته به برداشت خود از امنیت و تاب‌آوری، ترکیب متفاوتی از انرژی‌های تجدیدپذیر، سوخت فسیلی و فناوری‌های پشتیبان را انتخاب می‌کند. حتی اگر «امنیت» بر «پایداری» اولویت یابد، پیش‌بینی‌ها همچنان از کاهش خالص انتشار دی‌اکسید کربن حکایت دارد؛ اما سرعت و کیفیت این کاهش به شدت مبتنی بر سیاست و تحولات ژئوپلیتیک خواهد بود.

کاهش قیمت برق در اروپا و ذخیره‌سازی باتری به عنوان فناوری مدیریت بازار

یکی از ملموس‌ترین سیگنال‌های ۲۰۲۵ این بود که انرژی‌های تجدیدپذیر می‌توانند مستقیماً به نفع مصرف‌کننده عمل کنند. نمونه برجسته این مدعا، کشور اسپانیا محسوب می‌شود. بر همین اساس، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ قیمت عمده‌فروشی برق در این کشور به شکل معناداری پایین‌تر از متوسط اتحادیه اروپا بود؛ زیرا انرژی خورشیدی و بادی جایگزین تولید گران‌تر با گاز و زغال‌سنگ شده‌اند. این یعنی انرژی پاک نه فقط «سبزتر»، بلکه در بسیاری از شرایط «ارزان‌تر» هم هست و از اقتصاد در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک قیمت گاز محافظت می‌کند.

اما همین موفقیت یک چالش جدید، یعنی افزایش رخداد «قیمت‌های منفی» در بازار برق اروپا را ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، وقتی تولید انرژی‌های تجدیدپذیر بالا می‌رود و منابعی مثل انرژی هسته‌ای و زغال‌سنگ انعطاف‌پذیری کافی ندارند، بازار دچار مازاد لحظه‌ای می‌شود و قیمت به زیر صفر می‌رسد. این پدیده می‌تواند سرمایه‌گذاری را کاهش دهد و درآمد تولیدکنندگان انرژی‌های پاک را تحت تأثیر قرار دهد.

اینجاست که سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی با باتری در مرکز قرار می‌گیرند. این منطق اقتصادی بر ذخیره برق در ساعات کم‌مصرف و تزریق هوشمند در ساعات اوج مصرف مبتنی است. فناوری مذکور عملاً نقش عامل مدیریت نوسان مصرف را بازی می‌کند و اجازه می‌دهد انرژی پاک هم پایدارتر شود و هم درآمدزایی بهتری داشته باشد.

به همین دلیل، پروژه‌های ترکیبی خورشیدی و بادی به همراه باتری در حال رشد هستند و حتی محبوبیت شکل‌های جدید قرارداد خرید برق نیز در حال افزایش است؛ قراردادهایی که چند منبع تولید و ذخیره‌سازی را با هم تجمیع می‌کنند تا ریسک نوسان تولید کاهش یابد و سودآوری قرارداد بلندمدت تقویت شود.

مراکز داده و هوش مصنوعی؛ محرک اصلی رشد تقاضای برق

در سال ۲۰۲۵، بحث درباره مصرف برق مراکز داده و رشد هوش مصنوعی به یکی از موضوعات اصلی بحث میان متخصصان تبدیل شد. برآورد نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد مراکز داده می‌توانند سهم بزرگی از رشد تقاضای برق در آمریکا تا ۲۰۳۰ را به خود اختصاص دهند. در اقتصادهای پیشرفته دیگر نیز سهم قابل توجهی برای مراکز داده در رشد تقاضا پیش‌بینی می‌شود و برخی سناریوها از افزایش چندبرابری مصرف انرژی مراکز داده در افق‌های بلندتر خبر می‌دهند.

با این حال، اثر هوش مصنوعی بر تقاضای برق در همه مناطق یکسان نیست. در آمریکای شمالی فشار اصلی بیشتر احساس می‌شود، اما در آسیا ممکن است شارژ خودروهای برقی و نیازهای سرمایشی از نظر سهم در رشد تقاضا از هوش مصنوعی پیشی بگیرد. همچنین در منطقه اروپا نیز رشد تقاضای ناشی از خودرو برقی می‌تواند از رشد ناشی از مراکز داده بزرگ‌تر باشد.

نکته راهبردی برای اکوسیستم فناوری این است که حتی اگر سهم دقیق مراکز داده در هر منطقه متفاوت باشد، «تأمین برق پاکِ قابل اتکا» به یک مزیت رقابتی برای اقتصاد دیجیتال تبدیل می‌شود. از این زاویه، انرژی‌های تجدیدپذیر دیگر صرفاً تأمین‌کننده برق نیستند؛ بلکه زیرساخت مقیاس‌پذیری هوش مصنوعی و اقتصاد داده هستند.

گرمایش جهانی و تغییرات ناشی از آن در سیاست‌گذاری انرژی

سال‌های اخیر با ثبت رکوردهای دمایی بالا و تداوم تغییرات اقلیمی جهانی، واقعیت تلخی را پررنگ کرده‌اند. بر همین اساس، مسیر جهانی به سمت عبور از آستانه ۱٫۵ درجه گرم‌شدن رفته است. هشدارها درباره نزدیک شدن به نقاط واژگونی اقلیمی، از یخ‌های گرینلند تا جریان‌های اقیانوسی و جزایر مرجان‌ها، بیش از گذشته جدی شده است.

با وجود این، نگاه دقیق‌تر نشان می‌دهد «هر کسر از درجه» همچنان اهمیت اقتصادی و سیاسی فراوانی دارد. از همین روی، انتظار می‌رود بخش تولید انرژی برق سریع‌تر از دیگر بخش‌ها کربن‌زدایی شود و برق‌رسانی به صنایع و حمل‌ونقل کاهش انتشار را در سایر بخش‌ها نیز تسریع نماید. همزمان، برخلاف مقاومت‌های سیاسی در برخی کشورها، اقدامات اقلیمی در بخش خصوصی همچنان قدرتمند است. در همین راستا، تعداد شرکت‌هایی که اهداف کوتاه‌مدت و کاهش انتشار کربن را به‌طور رسمی اعتبارسنجی کرده‌اند در سال‌های اخیر جهش داشته و بسیاری از شرکت‌ها اثر مثبت تجاری گزارش می‌کنند.

همچنین نگاه مالی به بخش انرژی در حال تغییر است. پایداری برای بسیاری از شرکت‌ها به «فرصت خلق ارزش» تبدیل شده و سنجش بازگشت سرمایه فعالیت‌های حوزه پایداری، در ادبیات مدیریتی روزبه‌روز عادی‌تر می‌شود. این یعنی منطق سرمایه به تدریج با منطق اقلیم هم‌جهت می‌شود و همین امر می‌تواند دوام گذار انرژی را حتی در صورت نوسان سیاست، تضمین کند.

۲۰۲۶ سال بسته‌بندی هوشمند انرژی پاک است

در نهایت، می‌توان نتیجه گرفت که اگر ۲۰۲۵ سال تثبیت این واقعیت بود که انرژی پاک از بحران‌ها جان سالم به در می‌برد، ۲۰۲۶ احتمالاً سال «بالغ شدن مدل‌های کسب‌وکار» و «هوشمندسازی زنجیره ارزش» خواهد بود. بازار از انرژی پاک تنها تولید ارزان نمی‌خواهد؛ بلکه به قابلیت اتکا، انعطاف‌پذیری و سازگاری با تقاضای جدید اقتصاد دیجیتال نیاز دارد. ذخیره‌سازی باتری، قراردادهای ترکیبی و سیاست‌های امنیت‌محور همه به این نکته کلیدی اشاره می‌کنند.

به نظر می‌رسد که بازیگران موفق در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر، کسانی خواهند بود که انرژی پاک را به زبان قدرت، یعنی قدرت کاهش هزینه برای مصرف‌کننده، قدرت کاهش وابستگی انرژی، قدرت مقیاس‌پذیری مراکز داده و هوش مصنوعی و قدرت تاب‌آوری در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک ترجمه کنند. این همان نقطه‌ای است که فناوری و سیاست و اقتصاد در یک خط هم‌راستا می‌شوند و مسیر آینده را می‌سازند.