افزایش شکاف میان قیمت کارخانه و بازار آزاد، مهم‌ترین محرک احیای این بازار غیررسمی به‌شمار می‌رود. اختلاف قیمتی که تحت‌تاثیر رشد نرخ ارز، تورم عمومی و تشدید انتظارات تورمی دوباره به سطوح قابل‌توجهی رسیده و «شانس خرید خودرو از کارخانه» را به کالایی قابل معامله تبدیل کرده است.

بررسی پلت‌فرم‌های ثبت آگهی نشان می‌دهد بازار خرید و فروش حواله خودرو ‌بار دیگر رونق گرفته‌ است. افزایش شکاف میان قیمت کارخانه و بازار آزاد، مهم‌ترین محرک احیای این بازار غیررسمی به‌شمار می‌رود.

با یک جست‌وجوی ساده «حواله خودرو» در پلت‌فرم‌ها، کاربر را با صدها آگهی فروش شانس خرید خودرو از کارخانه مواجه می‌کند؛ حواله‌هایی که بسته به نوع خودرو و زمان تحویل، از حدود ۲۵۰‌ میلیون‌تومان تا نزدیک یک‌میلیاردتومان قیمت‌گذاری شده‌اند. برای مثال حواله خرید یک دستگاه ‌هایما ‌S۸ حدود ۴۵۰‌ میلیون‌تومان قیمت دارد یا حواله پژو ۲۰۷ بسته به‌زمان تحویل بین ۲۵۰ تا ۴۰۰‌ میلیون‌تومان خرید و فروش می‌شود. به‌طور کلی خودروهایی که اختلاف قیمت بیشتری بین کارخانه و بازار برای آن‌ها وجود دارد، حواله گران‌تری هم دارند.

منظور از حواله خودرو قراردادی است که بین شرکت خودروسازی و خریدار نوشته می‌شود و بنابر آن شرکت سازنده موظف می‌شود با پرداخت وجه توسط خریدار، در زمان مشخصی خودرو را به او تحویل دهد. بر این اساس حواله‌ها از سه مسیر وارد بازار می‌شوند.

دسته اول مربوط به برندگان طرح‌های فروش خودروسازان است. با حذف شرط بلوکه‌کردن پول برای خرید خودرو از کارخانه، طرح‌های فروش ‌بار دیگر تبدیل به «لاتاری» شدند و تعداد زیادی از افراد برای خرید صف کشیدند. در آخرین طرح فروش ایران‌خودرو بیش از ۱۰‌ میلیون نفر ثبت‌نام کردند؛ یعنی از هر ۵.۵ دارنده گواهینامه یک نفر در این طرح متقاضی خرید خودرو شده ‌است.

این در شرایطی است که میزان تقاضای موثر در بازار خودرو کشور حدود یک‌میلیون دستگاه در سال ‌برآورد می‌شود؛ بنابراین ۱۰‌ برابر متقاضیان واقعی طی یک سال، تنها در یک ‌مرحله از فروش یکی از خودروسازان ثبت‌نام کردند.مشخص است که این حجم قرار بوده که به‌شکل دلالی و خرید و فروش خودرو و حواله ظاهر شود. بر این اساس یکی از مسیرهای فروش، حواله برندگان در این لاتاری است.

دسته دوم نیز پرسنل خودروسازان هستند. بخش زیادی از آگهی‌های ثبت‌شده در پلت‌فرم‌ها تحت‌عنوان «حواله پرسنلی» هستند. خریداران معتقدند: «یکی از اصلی‌ترین فروشندگان حواله، پرسنل خودروسازان هستند؛ چراکه آن‌ها سهمیه‌ای برای خرید خودرو دارند. عموما هم با ما تماس می‌گیرند و می‌گویند حواله هر خودرویی که می‌خواهید را بگویید تا همان را درخواست بدهیم.»

دسته سوم نیز از محل نمایندگی‌های فروش است. این دسته بیشتر مربوط به خودروهای مونتاژی هستند که در پلت‌فرم‌های مذکور آگهی فروش حواله را منتشر می‌کنند.

این بازار حواله فروشی درحالی به این اندازه بزرگ شده که بارها از طرف سیاست‌گزاران حوزه خودرو اعلام شده که خرید و فروش حواله خودرو غیرقانونی است.

کارشناسان حقوقی نیز می‌گویند شرکت‌های خودروسازی در قراردادهای پیش‌فروش، معمولا شرط می‌کنند که انتقال حواله تا پیش از تحویل خودرو مجاز نیست؛ درنتیجه از دید شرکت، تنها فردی که نامش در حواله ثبت ‌شده، مالک رسمی خودرو محسوب می‌شود.

از سال‌ها پیش نیز نهادهای نظارتی و قضایی در این مورد هشدار داده‌اند. برای مثال سال ‌۱۳۹۹ رئیس پلیس فتای تهران گفته بود: «افرادی که در قرعه‌کشی ثبت‌نامی خودرو قبول شده‌اند، اگر حواله خودرو را بفروشند، تحت‌پیگرد قضایی قرار می‌گیرند.» یا سال ‌۱۴۰۲ سازمان حمایت در قالب اطلاعیه‌هایی اعلام کرد خرید و فروش حواله غیرقانونی است.

با این‌ حال به‌نظر می‌رسد این دست از ممنوعیت‌ها نتوانسته بازار حواله‌فروشی را کساد کند؛ چراکه تا زمانی‌ که انگیزه‌ کسب سود در میان باشد، راهی هم برای دور زدن این موارد پیدا می‌شود. طی سال ‌۱۴۰۳ که اختلاف قیمت کارخانه و بازار خودرو به‌حداقل رسیده بود، بازار حواله‌فروشی کاملا از رونق افتاده بود.

دلیل خروج دلالان از بازار در آن بازه زمانی کاهش انگیزه حاصل از کسب سود بود؛ چراکه قیمت کارخانه و بازار بسیار به‌هم نزدیک شده ‌بود. حالا اما ‌بار دیگر شکاف بین این دو بسیار زیاد شده و باز هم بازار غیرقانونی حواله رونق پیدا کرده ‌است.

به‌نظر می‌رسد می‌توان این موضوع را به‌عنوان شکست سیاست‌های فروش درنظر گرفت؛ درواقع سیاست‌گزار سعی کرده ‌بود که با سرکوب قیمتی، دسترسی اقشار کم‌درآمد به‌خودرو را افزایش دهد؛ اما نه‌تنها این هدف محقق ‌نشده، بلکه «شانس خرید خودرو» خود بازار مجزای بزرگی را تشکیل داده است.

وارداتی‌ها همچنان گران می‌شوند

خودروهای داخلی روز گذشته افت بهای یک تا ۲۵ میلیون‌تومان را تجربه کردند. جایی که نیسان اکستند EX (۱۴۰۴) با ۲۵ میلیون‌تومان کاهش یک‌میلیارد و ۱۴۰ میلیون‌تومان، ری‌را (۱۴۰۴) با ۱۵ میلیون‌تومان کاهش ۲ ‌میلیارد و ۲۵۵ میلیون‌تومان، شاهین (سانروف و ESP) (۱۴۰۴) با ۱۵ میلیون‌تومان کاهش یک‌میلیارد و ۴۴۵ میلیون‌تومان، دنا پلاس توربو ۶ دنده (با رینگ) (۱۴۰۴) با ۱۲ میلیون‌تومان کاهش یک‌میلیارد و ۴۱۳ میلیون‌تومان، نیسان آپشنال (دریچه‌برقی) (۱۴۰۴) با ۱۰ میلیون‌تومان کاهش یک‌میلیارد و ۸۰ میلیون‌تومان و پژو ۲۰۷ پانوراما اتومات ارتقا یافته (۱۴۰۴) با ۵ میلیون‌تومان کاهش یک‌میلیارد و ۵۹۰ میلیون‌تومان خرید و فروش شدند.

خودروهای مونتاژی نیز رشد بهای ۱۰ تا ۶۰ میلیون‌تومان را تجربه کردند. جایی که اکستریم LX (۱۴۰۴) با ۶۰ میلیون‌تومان افزایش ۴ میلیارد و ۳۰۰ میلیون‌تومان، کی‌ام‌سی T۸ (۱۴۰۴) با ۵۰ میلیون‌تومان افزایش ۳ ‌میلیارد و ۳۵۰ میلیون‌تومان، جک J۴ اتوماتیک (۱۴۰۴) با ۴۰ میلیون‌تومان افزایش یک‌میلیارد و ۶۴۰ میلیون‌تومان و فونیکس آریزو ۶ GT (۱۴۰۴) با ۳۰ میلیون‌تومان افزایش ۳ ‌میلیارد و ۲۸۰ میلیون‌تومان اعلام قیمت شدند.

همچنین در میان خودروهای وارداتی شاهد رشد بهای ۵۰ تا ۴۰۰ میلیون‌تومان بودیم. جایی که ارزش تویوتا کمری هیبرید پریمیوم ادیشن (۲۰۲۴) با ۴۰۰ میلیون‌تومان افزایش به ۹ ‌میلیارد و ۴۰۰ میلیون‌تومان، تانک ۳۰۰ - ۲۰۰۰ سی‌سی توربو (۲۰۲۵) با ۳۰۰ میلیون‌تومان افزایش به ۷ میلیارد و ۸۰۰ میلیون‌تومان و بی‌وای‌دی سانگ پلاس Dmi (۲۰۲۵) با ۲۰۰ میلیون‌تومان افزایش به ۶ ‌میلیارد و ۳۰۰ میلیون‌تومان رسید.