معاینه فنی خودرو به طور کلی به فرآیند بررسی سلامت خودرو از هر نظر گفته می‌شود. بخشی از آن مربوط به آزمون فنی خودروست که برای پیشگیری از تصادف‌های احتمالی انجام می‌شود و بخشی دیگر مربوط به تست آلایندگی و کنترل آلودگی هواست. کارشناسان فنی تمام قطعات و اجزای ماشین و نحوه عملکرد آن‌ها را بررسی کرده و سلامت خودرو و کارکرد صحیح آن را تایید یا رد میکنند. مجموع این تستها منجر به صدور گواهی معاینه فنی می‌شود که به معنای سلامت فنی و ظاهری اتومبیل است. بنابراین خودروی مربوطه اجازه تردد در شهر و جاده را خواهد داشت. بر اساس قانون راهنمایی و رانندگی شرایط معاینه فنی خودروهای تولیدی در سالهای 1398- 1397، تا 4 سال ساخت نیازی به دریافت معاینه فنی ندارند و خودروهای فاقد این مجوز روزانه 50 هزار تومان جریمه می‌شوند.

تخلف و تقلب

اما این فقط صورت کلی ماجراست؛ ولی اتفاقاتی قبل و بعد از ورود به روند ارزیابی فنی اتومبیلها رخ میدهد که مصداق بارز تخلف است. البته به گفته سعید قیصر، مدیرعامل اتحادیه سازمان‌های حمل و نقل همگانی کشور و مدیریت امور اجرایی معاینه فنی، مراکز معاینه فنی تحت تملک شهرداری‌ها و بخش خصوصی در صورت ارتکاب تخلف در اجرای فرآیند، از فعالیت آنان ممانعت به عمل خواهد آمد. ولی این ماجرا روی دیگری هم دارد و به مراکز ارزیابی فنی مربوط نمیشود.

با اجرایی شدن تشدید برخورد با خودروهای فاقد معاینه فنی برخی از مالکان خودرو و تعمیرکاران سودجو اقدام به اجاره لوازم یدکی خودرو از جمله کاتالیست و لاستیک برای اخذ معاینه فنی می‌کنند. با افزایش قیمت لوازم یدکی در چند ماه اخیر بازار این کاسبی خطرناک نیز رونق گرفته است. بنا بر اعلام مسئولان شهرداری، در تهران تقریبا این مشکل به چشم نمیخورد.

در شهر تهران خودروهای سبک این تخلفات را انجام نمی‌دهند زیرا اجاره کردن کاتالیست بهصرفه نیست. در معاینه فنی عادی اکثر خودروها با هزینه کم قادر به اخذ معاینه فنی هستند ولی برای معاینه فنی برتر برخی اقدام به اجاره لوازم یدکی می‌کنند.

مشاور معاون حمل ‌و نقل و ترافیک شهرداری تهران همچنین گفته که: «در خودروهای سنگین این تخلفات بیشتر صورت می‌گیرد و شهرداری تهران در تعامل با سازمان محیط زیست مقرر کرده که خود شهرداری نظارت کند تا جلوی این گونه تخلفات گرفته شود. بیشتر این اقدامات در تعمیرگاههای غیرمجاز حومه تهران و در ورودی پایتخت صورت میگیرد و درصدد هستیم با اعمال نظارت بیشتر جلوی این موارد گرفته شود. در مورد خودروهای سبک تا جایی که امکان داشته، برخورد شده و مراکزی که قطعات یدکی اجاره می‌دادند با اطلاع به اتحادیه تعمیرکاران خودروی تهران تعدادی از آن‌ها پلمب و یا تعلیق شده‌اند.»

اجاره کاتالیست اولا به مسئولیت اجتماعی خودروساز برمیگردد که برای محصول تولیدیاش قطعات لازم و حیاتی را نصب کند تا خودروی مورد استفاده سلامت شهروندان را حفظ کند؛ اما از آن‌جا که معاینه فنی یک آزمایشگاه ساده است، نمی‌تواند اجاره‌ای بودن کاتالیست را تشخیص بدهد.

چند ماه پیش هم سیدنواب حسینی‌منش، مدیرعامل وقت ستاد معاینه ‌فنی خودروهای تهران گفته بود: «گران شدن قطعات خودرو، تقلب در معاینه ‌فنی را زیادتر از گذشته کرده است و رانندگان برای قبولی در معاینه ‌فنی قطعات گرانقیمت را از تعمیرگاه‌ها اجاره می‌کنند و بعد از دریافت گواهی تایید معاینه فنی، آن را به تعمیرکار غیرمجاز باز میگردانند!»

حسینی‌منش خبر تقلب در معاینه ‌فنی خودروها را به‌صورت رسمی تایید کرده و گفته که:«هزینه های نگهداری خودرو در چند ماه گذشته خیلی بالا رفته و با رقم کم نمیتوان خودرو را سرویس کرد. از سوی دیگر برخورد پلیس با این مساله هم موجب شده برخی از مالکان خودرو برای احراز صلاحیت فنی دست به تخلفات آشکار بزنند.»

لاستیک نیز از دیگر قطعه‌هایی است که بازار اجاره آن برای گرفتن معاینه ‌فنی حسابی داغ است. در این فقره هم رانندگان سراغ کرایه کردن و امانت گرفتن لاستیک می‌روند تا در آزمون معاینه فنی نمره قبولی بگیرند. از قرار معلوم در این قسمت هم خودروهای سنگین سهم بیشتری دارند. چون وسایل و لوازم یدکی ماشینهای سنگین بسیار گرانتر از خودروهای سبک است. این امر موجب سهلانگاری و رعایت نکردن اصول فنی شده و به همین دلیل شاهد بسیاری از خودروهای سنگین هستیم که با وجود داشتن برگه معاینه فنی، دودزا هستند و مشخص است در اجرای آزمون معاینه فنی، تقلب و تخلف شده است.

ارتقای وضعیت

با توجه به این‌که معاینه فنی خودروها یک موضوع مهم اجتماعی است و عدم رعایت صحیح و استانداردهای لازم در این خصوص ایمنی و سلامت را به خطر می‌اندازد، لذا موضوع تخلفات معاینه فنی ارتباط مستقیم با حقوق شهروندی داشته و دستگاههای ذیربط باید تمام تلاش خود را معطوف کنند تا ضریب تخلفات به حداقل برسد.

به گفته یکی از مدیران سابق شهرداری در حال حاضر مهم‌ترین اولویت نهادهای مسئول تثبیت این مرحله است. همه خودروها باید معاینه فنی بگیرند تا این طرح به اهداف خود دست پیدا کند. مرحله بعدی افزایش استاندارد خودروها و سوخت است.

همچنین باید خودروهای کاربراتوری را از تهران حذف کرد و در کنار تقویت و ارتقای مراکز معاینه فنی، جایگزینهای مطلوب و مناسبی به شهروندان ارائه کرد. ضمن این‌که خودروسازها هم باید استانداردهای تولید محصولاتشان را بالاتر ببرند.

در مرحله بعدی باید خودروهای آلاینده و مشکلدار حذف شود که هنوز برنامهای برای آن تدوین نشده است. با این همه ساماندهی وضعیت خودروهای دیزلی فرسوده و موتورسیکلتها باقی می‌ماند که در اسرع وقت باید به آن‌ها رسیدگی شود.