خبرگزاری مهر، گروه جامعه؛ خانواده به‌عنوان بنیادی‌ترین نهاد اجتماعی، امروز بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر تحولات رسانه‌ای و سبک زندگی نوین قرار گرفته است. در همین راستا، فاطمه فراهانی، استاد دانشگاه و مدیر گروه فرهنگ و رسانه، به بررسی چالش‌ها و الزامات حمایت از خانواده در عصر رسانه و شبکه‌های اجتماعی پرداخته است.

فاطمه فراهانی، استاد دانشگاه و مدیر گروه فرهنگ و رسانه، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اهمیت خانواده، آن را به عنوان سلول بنیادین جامعه معرفی کرد و نقش حیاتی آن در پویایی، سلامت و بقای جامعه را یادآور شد.

وی با اشاره به چالش‌ها و فرصت‌های خانواده در عصر رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، گفت: موضوع خانواده نه تنها در ایران، بلکه در سطح جهان به عنوان مسئله‌ای اساسی برای حکمرانی و مدیریت جامعه مورد توجه قرار گرفته است. قوانین، سیاست‌ها و پژوهش‌ها، حتی در قالب ساختارهای فرهنگی و هنری، نشان می‌دهد که خانواده جایگاهی حیاتی دارد.

فراهانی به فرمایشات رهبر معظم انقلاب در سال ۱۳۸۹ اشاره کرد و افزود: ایشان مسائل زنان و خانواده را جزو مسائل درجه یک کشور معرفی کردند و این موضوع در اسناد بالادستی کشور به رسمیت شناخته شده است. با این حال، چالش‌های خانواده نیازمند نگاه منظومه‌ای و شبکه‌ای است و همه نهادها، گروه‌های مدنی و کنشگران فعال در فضای واقعی و مجازی می‌توانند نقش مؤثری در حمایت و حفاظت از خانواده داشته باشند.

وی خانواده را مسئول تولید و پرورش نسل و توسعه سرمایه‌های انسانی جامعه دانست و خاطرنشان کرد: همان‌طور که سلول‌های بنیادین ارگانیزم برای حیات خود نیازمند حمایت هستند، خانواده نیز نیازمند توجه و حمایت است تا بتواند نقش حمایتی و تربیتی خود در جامعه را به‌طور مؤثر ایفا کند.

فراهانی همچنین بر اهمیت مسئله‌شناسی و تحلیل وضعیت موجود خانواده تأکید کرد و گفت: برای حفظ سلامت و پویایی خانواده، توجه به حمایت‌های قانونی، فرهنگی و اجتماعی ضروری است. فعالیت‌های مدنی و مردمی نقش مهمی در افزایش حساسیت جامعه نسبت به حفاظت از خانواده دارند و می‌توانند به تحکیم بنیان خانواده و ارتقای کیفیت زندگی اجتماعی کمک کنند.

وی در پایان تأکید کرد که استراتژی‌ها و راهبردهای مختلفی برای حمایت از خانواده وجود دارد و این حمایت باید هم از جنبه حقوق قانونی و هم از لحاظ فرهنگی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرد تا خانواده بتواند نقش اصلی خود را در جامعه به بهترین شکل ایفا کند.

خانواده امروز باید رسانه‌ای باشد، نه رسانه‌زده

فاطمه فراهانی، استاد دانشگاه و مدیر گروه فرهنگ و رسانه، با اشاره به نقش تعیین‌کننده رسانه در زیست امروز خانواده‌ها، تأکید کرد: «در روزگار کنونی، هیچ مسئله‌ای را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن رسانه تحلیل کرد. بخش قابل توجهی از وقت مردم، به‌ویژه جوانان، در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی سپری می‌شود و این امر به‌طور مستقیم بر نگاه آنان به زندگی، هویت، فردگرایی و سبک زندگی اثرگذار است.

وی با بیان اینکه جهان امروز در «عصر انفجار اطلاعات» به سر می‌برد، افزود: وفور اطلاعات نه‌تنها یک فرصت، بلکه یک چالش جدی است؛ چراکه انتخاب آگاهانه را دشوار می‌کند. مهم‌ترین پیامد این وضعیت، بروز چالش‌های هویتی و التقاط ارزشی است؛ وضعیتی که فرد را میان ارزش‌های پذیرفته‌شده فرهنگی، خانواده و جامعه خود دچار سردرگمی می‌کند.

فراهانی خاطرنشان کرد: در گذشته، بسیاری از کارکردهای آموزشی و تربیتی توسط خود خانواده انجام می‌شد، اما با گسترش نهادهای اجتماعی و رسانه‌ای، خانواده به‌تدریج بخشی از مرجعیت و اقتدار تربیتی خود را از دست داده است. این مسئله بر الگوهای ارتباطی، عاطفی و فرهنگی خانواده تأثیر گذاشته و زمینه‌ساز مشکلات هویتی در میان اعضای خانواده شده است.

وی با اشاره به گسترش زیست مجازی خانواده‌ها گفت: امروز با پدیده‌ای مواجه هستیم که می‌توان آن را خانواده رسانه‌زده نامید؛ خانواده‌ای که بیش از آنکه از رسانه به‌عنوان ابزار استفاده کند، تحت تأثیر و سلطه آن قرار گرفته است. اعتیاد روبه‌افزایش اینترنتی، به‌ویژه در شبکه‌های اجتماعی، موجب شده بخشی از مهم‌ترین ساعات زندگی افراد در فضای مجازی سپری شود.

سواد رسانه‌ای، حلقه مفقوده حمایت از خانواده در عصر شبکه‌های اجتماعی

این استاد دانشگاه با استناد به آمارهای موجود افزود: بیش از ۵۰ درصد کاربران دارای اعتیاد اینترنتی، زن و مرد، از یک سکوی خاص یعنی اینستاگرام استفاده می‌کنند و بخش قابل توجهی از این کاربران را زنان تشکیل می‌دهند. این موضوع نشان می‌دهد که بازتعریف هویت، زنانگی و سبک زندگی در بستر شبکه‌های اجتماعی در حال شکل‌گیری است؛ الگویی که در بسیاری موارد با ارزش‌ها و هنجارهای فرهنگی خانواده ایرانی همخوانی ندارد.

فراهانی تأکید کرد: بزرگ‌نمایی برخی آسیب‌ها در رسانه‌ها لزوماً به معنای واقعی بودن یا فراگیری آن‌ها در خانواده‌های ایرانی نیست، اما همین برجسته‌سازی رسانه‌ای می‌تواند آسیب‌های عمیق‌تر و ریشه‌ای‌تر خانواده را پنهان کند. از این‌رو، مسئله‌شناسی دقیق و تحلیل واقع‌بینانه وضعیت خانواده ضرورت دارد.

وی نقش نخبگان و جریان علمی کشور را در این زمینه بسیار مهم دانست و گفت: نخبگان باید با تحلیل درست جایگاه خانواده در پیشرفت کشور، به تعریف صحیح حقوق، مسئولیت‌ها و اختیارات خانواده کمک کنند. بسیاری از آسیب‌ها ناشی از آن است که اگرچه مسئولیت‌هایی برای خانواده تعریف شده، اما اختیار و زمینه لازم برای ایفای آن فراهم نشده است.

شکاف نسلی و ضرورت بازنگری در الگوهای تربیتی والدین

مدیر گروه فرهنگ و رسانه با اشاره به شکاف نسلی و تغییرات ارزشی درون خانواده افزود: پدر و مادرها باید با آگاهی از ویژگی‌های نسل جدید و پذیرش تفاوت‌های آن، الگوهای تربیتی متناسب را به کار بگیرند. این در حالی است که خانواده‌ها هم‌زمان با تهدیدات درونی مانند مشکلات معیشتی، ضعف‌های اقتصادی و خلأهای قانونی و همچنین تهدیدات بیرونی و رسانه‌ای مواجه‌اند.

فراهانی یکی از مهم‌ترین راهکارهای مواجهه با این شرایط را «سوادافزایی خانواده‌ها» دانست و تصریح کرد: در عصر حاضر، باسواد بودن تنها به سواد علمی محدود نمی‌شود. خانواده‌ها باید از سواد رسانه‌ای، تکنولوژیک و ارتباطی برخوردار باشند تا بتوانند ارتباط مؤثر با نسل جدید برقرار کرده و جایگاه مرجعیت و والدگری خود را حفظ کنند.

وی در پایان تأکید کرد: خانواده‌ای موفق است که رسانه‌ای باشد، اما رسانه‌زده نشود؛ بتواند ارتباطی عقلانی، محبت‌آمیز و متعادل با فرزندان برقرار کند و نقش نظارتی و تربیتی خود را حفظ کند. تحقق این هدف نیازمند حمایت حقوقی، قانونی، فرهنگی و آموزشی از خانواده و شکل‌گیری پویش‌ها و مطالبه‌گری اجتماعی در این حوزه است.