شاخص ترس و طمع؛ دماسنج روانشناسی در بازارهای مالی
اقتصاد ایران: شاخص ترس و طمع با سنجش رفتار سرمایهگذاران، تصویری از هیجانات حاکم بر بازارهای مالی ارائه میکند.
به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، بازارهای مالی تنها تحت تاثیر متغیرهای اقتصادی، نرخ بهره، تورم، سودآوری شرکتها و تحولات سیاسی حرکت نمیکنند؛ بلکه احساسات و رفتارهای روانشناختی سرمایهگذاران نیز نقش مهمی در شکلگیری روند قیمتها دارند. ترس از زیان، نگرانی از آینده، خوشبینی بیش از اندازه و تمایل به کسب سود بیشتر، گاهی موجب تصمیمهایی میشود که با واقعیتهای بنیادی اقتصاد فاصله دارند. در چنین شرایطی، شاخص ترس و طمع (Fear \& Greed Index) بهعنوان یکی از ابزارهای سنجش احساسات بازار، مورد توجه معاملهگران و تحلیلگران قرار گرفته است.
شاخص ترس و طمع چیست؟
شاخص ترس و طمع ابزاری برای ارزیابی فضای روانی حاکم بر بازارهای مالی است که نشان میدهد رفتار سرمایهگذاران بیشتر تحت تأثیر نگرانی و احتیاط قرار دارد یا خوشبینی و ریسکپذیری.
این شاخص معمولا در مقیاس صفر تا 100 نمایش داده میشود؛ عدد صفر بیانگر ترس شدید و عدد 100 نشاندهنده طمع شدید است. محدوده میانی نیز وضعیت نسبتا خنثی بازار را نشان میدهد.
منطق اقتصادی این شاخص بر این فرض استوار است که ترس بیش از اندازه میتواند سرمایهگذاران را به فروش داراییها و خروج از موقعیتهای معاملاتی سوق دهد؛ در مقابل، طمع و خوشبینی افراطی ممکن است تقاضا برای خرید داراییهای پرریسک را افزایش داده و زمینه شکلگیری حبابهای قیمتی را فراهم کند.
البته این شاخص مستقیما میزان ترس یا طمع افراد را از طریق نظرسنجی اندازهگیری نمیکند، بلکه از مجموعهای از دادههای معاملاتی و رفتار بازار برای تخمین احساسات سرمایهگذاران استفاده میکند.
پیشینه شکلگیری شاخص
ایده اندازهگیری احساسات سرمایهگذاران، سابقهای طولانی در مطالعات مالی و اقتصاد رفتاری دارد. با این حال، یکی از شناختهشدهترین نمونههای عملی آن، شاخص ترس و طمع شبکه خبری CNN است.
این شاخص در بهار سال 2012 توسط تیم تحریریه CNNMoney طراحی و معرفی شد؛ و شکلگیری آن به تجربه بحران مالی جهانی سال 2008 و بحران بدهی اروپا بازمیگشت؛ دورهای که نشان داد تغییرات روانی سرمایهگذاران میتواند تاثیر قابلتوجهی بر جریان سرمایه و قیمت داراییها داشته باشد.
پیش از آن نیز شاخص VIX که در سال 1993 توسط بورس اختیار معامله شیکاگو معرفی شده بود، بهعنوان دماسنج ترس بازار شناخته میشد. با این حال، VIX عمدتا نوسانات مورد انتظار بازار سهام را اندازهگیری میکند، در حالی که شاخص ترس و طمع CNN تلاش دارد تصویر گستردهتری از رفتار سرمایهگذاران ارائه دهد.
شاخص ترس و طمع چگونه محاسبه میشود؟
شاخص CNN از ترکیب هفت مؤلفه اصلی تشکیل شده است که هرکدام بخشی از رفتار بازار را منعکس میکنند:
. مومنتوم بازار: مقایسه عملکرد شاخص S\&P 500 با میانگین متحرک تاریخی آن.
. قدرت قیمت سهام: بررسی تعداد سهامی که به بالاترین یا پایینترین قیمتهای 52 هفته اخیر رسیدهاند.
. گستردگی بازار: ارزیابی حجم معاملات سهام صعودی در مقایسه با سهام نزولی.
. معاملات اختیار معامله: بررسی نسبت قراردادهای اختیار فروش به اختیار خرید که میتواند تصویری از میزان نگرانی یا خوشبینی معاملهگران ارائه دهد.
. تقاضا برای اوراق قرضه پرریسک: بررسی میزان تمایل سرمایهگذاران به خرید اوراق با بازده بالا و ریسک اعتباری بیشتر.
. نوسانات بازار: استفاده از شاخص VIX برای ارزیابی نوسانات مورد انتظار بازار سهام.
. تقاضا برای داراییهای امن: مقایسه عملکرد سهام با اوراق خزانهداری آمریکا برای سنجش تمایل سرمایهگذاران به داراییهای کمریسک.
در روش محاسبه CNN، هر یک از این هفت مولفه وزن یکسانی دارد و نتیجه نهایی به عددی بین صفر تا 100 تبدیل میشود. اطلاعات و روش محاسبه این شاخص در وبسایت CNN Business منتشر شده است.
این شاخص در کدام بازارهای مالی وجود دارد؟
شاخص ترس و طمع به یک بازار یا بورس خاص محدود نیست، اما باید توجه داشت که یک شاخص واحد و استاندارد جهانی برای تمام بورسها وجود ندارد.
شناختهشدهترین نمونه آن، شاخص ترس و طمع CNN برای بازار سهام آمریکاست که رفتار سرمایهگذاران در بازار سهام ایالات متحده را ارزیابی میکند.
در بازار رمزارزها نیز شاخصی با همین عنوان توسط وبسایت Alternative.me منتشر میشود. این شاخص با استفاده از مؤلفههایی مانند نوسانات قیمت، حجم معاملات، مومنتوم بازار، فعالیت شبکههای اجتماعی، تسلط بیتکوین بر بازار و دادههای جستوجوی اینترنتی، وضعیت احساسات سرمایهگذاران در بازار رمزارزها را ارزیابی میکند.
علاوه بر این، مجموعه MacroMicro شاخص ترس و طمع را برای مجموعهای از بازارهای جهانی و اقتصادهای مختلف از جمله آمریکا، چین، ژاپن، آلمان، هند، کره جنوبی و بریتانیا ارائه میکند.
در برخی بازارهای دیگر نیز شاخصهای مشابهی توسط شرکتهای تحلیل داده و پلتفرمهای مالی طراحی شدهاند. بنابراین وجود شاخص ترس و طمع برای یک بازار لزوماً به معنای محاسبه یا انتشار رسمی آن توسط بورس مربوطه نیست و روششناسی شاخصها نیز ممکن است متفاوت باشد.
کاربرد شاخص ترس و طمع در معاملات
مهمترین کاربرد این شاخص، کمک به معاملهگران برای شناخت فضای روانی بازار و ارزیابی رفتار جمعی سرمایهگذاران است؛ زمانی که شاخص در محدوده ترس شدید قرار میگیرد، میتوان نتیجه گرفت نگرانی و احتیاط بر رفتار سرمایهگذاران غلبه کرده است. در چنین شرایطی، برخی سرمایهگذاران با بررسی ارزش بنیادی داراییها، به دنبال شناسایی فرصتهای احتمالی خرید هستند.
در نقطه مقابل، قرار گرفتن شاخص در محدوده طمع شدید میتواند نشانه افزایش خوشبینی و احتمال شکلگیری رفتارهای هیجانی باشد. معاملهگران در چنین شرایطی ممکن است ریسک سرمایهگذاری خود را مجددا ارزیابی کنند.
این شاخص همچنین در کنار ابزارهایی مانند تحلیل تکنیکال، بررسی جریان نقدینگی، حجم معاملات، شاخصهای نوسان و تحلیل بنیادی برای مدیریت ریسک و تدوین استراتژی معاملاتی استفاده میشود.
با این حال، ترس شدید الزاما به معنای رسیدن بازار به کف قیمتی و طمع شدید نیز لزوما به معنای نزدیک بودن سقف بازار نیست؛ چرا که ممکن است بازار برای مدت طولانی در وضعیت ترس باقی بماند یا با وجود خوشبینی گسترده همچنان به رشد خود ادامه دهد.
محدودیتها و اهمیت استفاده صحیح
یکی از محدودیتهای اصلی شاخص ترس و طمع، وابستگی آن به نوع دادهها و روش محاسبه است. برای مثال، عدد 20 در شاخص CNN الزاما با عدد 20 در شاخص ترس و طمع بازار رمزارزها یا سایر بازارها معنای یکسانی ندارد.
همچنین پژوهش منتشرشده در سال 2025 در نشریه Finance Research Letters نشان میدهد قدرت پیشبینی شاخص ترس و طمع CNN برای بازده شاخصهای سهام آمریکا در دورههای زمانی مختلف یکسان نبوده و این رابطه در برخی سالها ضعیفتر شده است.
در نتیجه، شاخص ترس و طمع را باید ابزاری مکمل برای تحلیل بازار دانست، نه یک سیستم مستقل برای صدور سیگنال خرید و فروش.
در مجموع، اهمیت این شاخص در آن است که به سرمایهگذاران یادآوری میکند قیمتها تنها بازتاب متغیرهای اقتصادی نیستند؛ بلکه انتظارات، هیجانات و رفتار جمعی فعالان بازار نیز در شکلگیری روندهای مالی نقش دارند. شناخت این مؤلفهها میتواند به تصمیمگیری آگاهانهتر، مدیریت بهتر ریسک و پرهیز از رفتارهای هیجانی در بازارهای مالی کمک کند.
مهدی حاجیوند، کارشناس بازار سرمایه
انتهای پیام/
اکو ایران | ECO IRAN
ترکیه | Turkiye
آذربایجان| Azerbaijan
ترکمنستان|Turkmenistan
تاجیکستان|Tajikistan
قزاقستان |Kazakhstan
قرقیزستان |Kyrgyzstan
ازبکستان |Uzbekistan
افغانستان |Afghanistan
پاکستان | Pakistan
بانک مرکزی
بانک ملّی ایران
بانک ملّت
بانک تجارت
بانک صادرات ایران
بانک ایران زمین
بانک پاسارگاد
بانک آینده
بانک پارسیان
بانک اقتصادنوین
بانک دی
بانک خاورمیانه
بانک سامان
بانک سینا
بانک سرمایه
بانک کارآفرین
بانک گردشگری
بانک رسالت
بانک توسعه تعاون
بانک توسعه صادرات ایران
قرض الحسنه مهر ایران
بانک صنعت و معدن
بانک سپه
بانک مسکن
رفاه کارگران
پست بانک
بانک مشترک ایران و ونزوئلا
صندوق توسعه ملّی
مؤسسه ملل
بیمه مرکزی
بیمه توسعه
بیمه تجارت نو
ازکی
بیمه ایران
بیمه آسیا
بیمه البرز
بیمه دانا
بیمه معلم
بیمه پارسیان
بیمه سینا
بیمه رازی
بیمه سامان
بیمه دی
بیمه ملت
بیمه نوین
بیمه پاسارگاد
بیمه کوثر
بیمه ما
بیمه آرمان
بیمه تعاون
بیمه سرمد
بیمه اتکایی ایرانیان
بیمه امید
بیمه ایران میهن
بیمه متقابل کیش
بیمه آسماری
بیمه حکمت صبا
بیمه زندگی خاورمیانه
کارگزاری مفید
کارگزاری آگاه
کارگزاری کاریزما
کارگزاری مبین سرمایه