به گزارش اقتصادنیوز، در مقطعی از دهه گذشته، جهان به‌تدریج پذیرفت که جنگ یک پدیده‌ اجتناب‌ناپذیر است. جنگ‌های تهاجمی، از اوکراین و لبنان تا ایران گسترش یافتند و در کنار ویرانی و رنج انسانی، سایه رویارویی های شدیدتر بین‌المللی را بر جهان گسترده‌اند.

در این میان، دولت‌ها بیش از گذشته بودجه برای جنگ های احتمالی آینده اختصاص داده و در حالت آماده باش قرار دارند. هزینه‌های نظامی رو به افزایش است، رقابت‌های تسلیحاتی و فناوری شدت گرفته و کشورهای بیشتری برای تضمین امنیت خود به فکر دستیابی به بازدارندگی هسته‌ای افتاده‌اند، اما هیچ‌چیز در این جهان، خطرناک‌تر از عادی‌شدن جنگ نیست.

خبر مرتبط

ترامپ چگونه جنگ ایران را به پایان خواهد رساند؟ | ضدونقیض‌گویی ترامپ میانجی‌گران را بلاتکلیف کرده است

اقتصادنیوز: پرسش اصلی این است که ترامپ چگونه قصد دارد جنگی را که خود آغاز کرده است به پایان برساند؟ از طریق توافقی دیپلماتیک، حفظ فشار نظامی بر ایران یا فاصله گرفتن از درگیری بدون دستیابی به یک راه‌حل مشخص؟

ویرانی گسترده جنگ جهانی دوم زمینه ساز صلح شد

پدرو سانچز، نخست وزیر اسپانیا در یادداشتی در فارن افرز نوشت: وضعیت کنونی به بخش عمده ای از تاریخ بشر شباهت دارد؛ زمانی که جنگ، محور اصلی روابط بین‌الملل و راه طبیعی کشورها برای حل اختلافات یا گسترش قلمرو به زیان همسایگان ضعیف‌تر محسوب می‌شد.

ویرانی‌های گسترده دو جنگ جهانی در نیمه نخست قرن بیستم، این وضعیت را غیرقابل‌قبول کرد. کشورها در تلاشی مشترک کوشیدند تا جنگ را از ابزاری مشروع در سیاست خارجی، به اقدامی ممنوع تبدیل کنند. جنگ‌ها در سال ۱۹۴۵ پایان نیافتند، اما در دهه‌های پس از آن، جامعه جهانی به‌طور گسترده تجاوز نظامی را محکوم می‌کرد. صلح از اولویت های بین المللی خارج شده است.

آغاز تهاجم به عراق با ادعاهای اثبات نشده

با این حال، در دهه‌های اخیر تعهد دولت‌ها به صلح تضعیف شده است. در سال ۲۰۰۳، میلیون‌ها نفر در صدها شهر جهان علیه حمله آمریکا به عراق تظاهرات کردند، اما جنگ در نهایت آغاز شد. این جنگ که بر مبنای ادعاهای نادرست و در نقض حقوق بین‌الملل صورت گرفت، عراق را ویران کرد، بی‌ثباتی منطقه‌ای را گسترش داد و به افزایش خشم و تروریسم علیه کشورهای غربی دامن زد.

از آن زمان، با تشدید رقابت‌های ژئوپلیتیکی و کاهش توجه به تلاش‌های چندجانبه برای جلوگیری از جنگ، مسئله صلح به‌تدریج از اولویت‌های بین‌المللی کنار رفته است.

ما در آستانه جنگ جهانی سوم قرار داریم

ادامه این مسیر می‌تواند به جنگ جهانی دیگری منتهی شود؛ همان فاجعه‌ای که پس از جنگ جهانی دوم، زمینه ساز شکل گیری نظم بین‌المللی رای جلوگیری از آن شد.

هنر مخالفت با جنگ!

حالا دولت‌ها باید بار دیگر، هنر مخالفت با جنگ را بیاموزند. هر کشوری مسئولیت دارد تا اقداماتی را انجام دهد که توانایی دیگران برای آغاز جنگ را محدود کرده و نهادهای بین‌المللی حافظ صلح را تقویت کند.

نویسنده در ادامه می نویسد: موفقیت این تلاش به نوعی چندجانبه‌گرایی گسترده وابسته است که من آن را چندجانبه‌گرایی حداکثری می‌نامم؛ همکاری‌ای که تا حد امکان کشورهای بیشتری را در بر می‌گیرد و به گروه‌های کوچک و موقت محدود نمی‌شود. هدف آن هم باید این باشد که جنگ به اقدامی هرچه دشوارتر و حتی غیرقابل‌تصور تبدیل شود.

تشدید خطرناک تنش‌ها؛ از ایران و یمن تا اوکراین

پس از جنگ جهانی دوم، منشور سازمان ملل تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی و استقلال سیاسی کشورها را ممنوع کرد.

با این حال، جنگ‌های تجاوزکارانه که منشور سازمان ملل آنها را ممنوع کرده است، دوباره بازگشته‌اند.

روسیه به اوکراین حمله و آمریکا و اسرائیل نیز به ایران حمله کردند. درگیری‌های طولانی‌مدت در لبنان، سودان و یمن نیز نشان می‌دهد که جنگ به‌تدریج به پدیده‌ای عادی در روابط بین‌الملل تبدیل می‌شود.

هزینه‌های نظامی به سطحی رسیده که در چند نسل گذشته سابقه نداشته است. تنها در یک دهه اخیر، مخارج دفاعی جهان بیش از ۴۰ درصد افزایش یافته و بسیاری از کشورها بودجه نظامی خود را دو برابر کرده‌اند. جهان سالانه نزدیک به سه تریلیون دلار برای دفاع هزینه می‌کند. این رقم تقریباً با تولید ناخالص داخلی کل قاره آفریقا برابری می‌کند. حتی کشورهایی مانند دانمارک، آلمان، ژاپن و نروژ که سابقه‌ای طولانی در خویشتن‌داری نظامی دارند، با سرعت در حال تسلیح مجدد هستند و برخی از آنها برنامه‌های خدمت سربازی را احیا کرده‌اند.

تهدید جنگ هسته‌ای نیز بار دیگر افزایش یافته است. هر ۹ کشور دارای سلاح هسته‌ای در حال نوسازی زرادخانه‌های خود هستند. برآورد می‌شود تعداد کلاهک‌های هسته‌ای چین از ۲۰۰ تا ۳۰۰ کلاهک در اواخر دهه ۲۰۱۰ به ۶۲۰ کلاهک در سال جاری رسیده باشد. کره شمالی نیز زرادخانه خود را از حدود ۱۰ تا ۲۰ کلاهک در سال ۲۰۱۸ به نزدیک ۶۰ کلاهک افزایش داده و سامانه‌های پرتاب پیشرفته‌تری توسعه داده است.

فرانسه در ماه مارس از نخستین افزایش ذخایر کلاهک‌های هسته‌ای خود از سال ۱۹۹۲ خبر داد. آمریکا و روسیه، دو قدرت بزرگ هسته‌ای جهان، نیز نتوانسته‌اند آخرین پیمان باقی‌مانده برای محدود کردن زرادخانه‌های راهبردی خود را حفظ کنند. در همین حال، شمار بیشتری از کشورهای فاقد سلاح هسته‌ای به فکر دستیابی به چنین تسلیحاتی افتاده‌اند.

افزایش حملات سایبری با استفاده از هوش مصنوعی

هوش مصنوعی نیز به تولید تسلیحات خطرناک‌تر کمک می‌کند. این فناوری امکان خودکارسازی حملات سایبری علیه شبکه‌های برق، بیمارستان‌ها و سامانه‌های مالی را فراهم کرده و در کنار آن، تولید گسترده تصاویر جعلی و عملیات انتشار اطلاعات نادرست را آسان‌تر ساخته است. استفاده از هوش مصنوعی در سامانه‌های هسته‌ای تهدیدی وجودی به شمار می‌رود؛ زیرا با کوتاه‌تر کردن زمان تصمیم‌گیری، فرصت قضاوت انسانی را کاهش می‌دهد. ترکیب این فناوری با زیست‌فناوری نیز می‌تواند موانع تولید سلاح‌های زیستی را پایین بیاورد.

همگی این تحولات، احتمال تبدیل شدن یک بحران منطقه‌ای به فاجعه‌ای جهانی را افزایش می‌دهند. کشورها ابزارهای نابودی را با سرعت پیشرفت فناوری توسعه می‌دهند، در حالی که ابزارهای مهار و کنترل این تهدیدها با سرعتی بسیار کمتر و در چارچوب دیپلماسی پیش می‌روند.

درگیری نظامی راه‌حل هیچ اختلافی نیست

تحولات سیاسی نیز جهان را از صلح دور و به سمت تقابل و نظامی‌گری سوق داده است. چندقطبی‌شدن جهان لزوماً خطرناک نیست، اما تضعیف قواعد و نهادهایی که تنش میان قدرت‌ها را مدیریت می‌کنند، شرایط کنونی را بی‌ثبات‌تر کرده است. رقابت قدرت‌های بزرگ شدت گرفته و ملی‌گرایی تهاجمی در حال گسترش است. جریان‌های راست افراطی نیز روابط بین‌الملل را رقابتی با حاصل جمع صفر می‌دانند؛ گویی کشورها ناگزیرند به‌جای همکاری، برای برتری بر یکدیگر رقابت کنند.

در چنین فضایی، جنگ‌های تجاوزکارانه اغلب با روایت‌هایی درباره ضرورت، آزادی‌بخشی، دفاع از خود یا عدالت تاریخی توجیه می‌شوند. طرف مهاجم با اهریمنی جلوه دادن طرف مقابل، عملیات نظامی خود را اقدامی اجتناب‌ناپذیر معرفی می‌کند و هر جنگ را راهی برای پایان دادن به ناامنی می‌داند. اما جنگ امنیت پایدار ایجاد نمی‌کند. هر بار که کشوری دست به تجاوز نظامی می‌زند، قواعدی را تضعیف می‌کند که قرار است همه کشورها، از جمله خود کشور مهاجم را در برابر استفاده خودسرانه از زور محافظت کنند.

مردم عادی هزینه واقعی جنگ را می پردازند

هزینه جنگ تنها به تلفات مستقیم محدود نمی‌شود. در سال ۲۰۲۵، طبق آمار سازمان ملل، در هر ۱۴ دقیقه دست‌کم یک غیرنظامی در درگیری‌های مسلحانه جان خود را از دست داد و بیش از پنج میلیون نفر مجبور شدند کشورشان را ترک کنند. هزینه‌های اقتصادی نیز سنگین است. جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، تجارت دریایی و حمل‌ونقل هوایی را به‌شدت مختل کرده و قیمت انرژی، کودهای شیمیایی و دیگر کالاهای اساسی را افزایش داده است؛ پیامدهایی که میلیون‌ها نفر در سراسر جهان با آن مواجه شده‌اند.

جنگ همچنین خطرهای تازه‌ای ایجاد می‌کند، زیرا مسیر تحولات پس از آغاز درگیری قابل پیش‌بینی نیست. درگیری‌ها ممکن است بازیگران جدیدی را وارد میدان کنند و به کشورهای همسایه گسترش یابند. جنگ ایران نمونه روشنی از این وضعیت است. از فوریه ۲۰۲۶، ایران اهدافی را در چند کشور حاشیه خلیج فارس و دیگر کشورهای همسایه هدف قرار داده است. این جنگ همچنین درگیری‌ها در عراق، لبنان و یمن را نیز دوباره شعله‌ور کرده است.

در این میان، جنگ‌ها به‌ندرت صلحی پایدار به همراه آورده اند. آنها به‌جای حل اختلافات، کینه‌ها را عمیق‌تر و شکاف‌ها را تثبیت می‌کنند و زمینه خشونت‌های آینده را فراهم می‌آورند. جنگ روسیه در اوکراین اعتماد به مسکو را از بین برده است؛ نسل‌کشی در غزه خشم علیه اسرائیل را افزایش داده و ممکن است به موج‌های تازه‌ای از تروریسم منجر شود. جنگ علیه ایران نیز خاورمیانه را بیش از پیش بی‌ثبات کرده و مانع همکاری میان کشورهای منطقه شده است.

چگونه باید در برابر جنگ ایستاد؟

جهان مسئولیت دارد در برابر عادی‌شدن جنگ مقاومت کند. سکوت در برابر آن، نشانه بزدلی و همدستی است.

با این حال، محکوم کردن جنگ در سطح شعار کافی نیست. هدف پایان دادن به جنگ باید با اقداماتی همراه شود که آغاز، ادامه و توجیه درگیری‌های مسلحانه را برای کشورها دشوارتر کند.

تلاش های اسپانیا برای مقابله با جنگ: از غزه تا تهران

اسپانیا تلاش کرده است چنین رویکردی را دنبال کند. این کشور از قوانین بین‌المللی دفاع کرده و حملات مسلحانه ناقض منشور سازمان ملل را به‌طور مستمر محکوم کرده است. از نخستین روزهای جنگ غزه نیز خواستار برقراری آتش‌بس فوری و دائمی، آزادی همه گروگان‌ها و ارسال بدون محدودیت کمک‌های بشردوستانه بوده است. اسپانیا در ماه مه ۲۰۲۴ کشور فلسطین را به رسمیت شناخت، با این امید که این اقدام به پیشبرد راه‌حلی مذاکره‌شده و پایدار برای مناقشه کمک کند. مادرید همچنین از تلاش‌های دیوان بین‌المللی دادگستری و دیوان کیفری بین‌المللی برای پاسخگو کردن رهبران اسرائیل در قبال نقض حقوق بشردوستانه بین‌المللی حمایت کرده است

این کشور در سال جاری همچنین اجازه نداد آمریکا برای جنگ علیه ایران از قلمرو و تأسیسات اسپانیا استفاده کند. این تصمیم اقدامی خصمانه علیه یک متحد نبود و به معنای بی‌طرفی نیز محسوب نمی‌شد. این تصمیم بر این ارزیابی استوار بود که مشارکت در جنگ می‌تواند به تشدید درگیری و افزایش ناامنی منطقه‌ای و جهانی منجر شود. شاید اگر کشورهای بیشتری همین رویکرد را در پیش می‌گرفتند، پیشبرد جنگ‌های غزه و ایران برای طرف‌های درگیر بسیار دشوارتر و پرهزینه‌تر می‌شد.

ما به یک تلاش جمعی نیاز داریم

اقدامات یک کشور به‌تنهایی نمی‌تواند مانع گسترش جنگ شود. قطع مسیرهای تأمین و پشتیبانی جنگ به همکاری همه کشورها نیاز دارد؛ تلاشی جمعی که بر چندجانبه‌گرایی واقعی استوار باشد. این تنها راهبردی است که پیش‌تر نتیجه داده است. نظام چندجانبه‌ای که پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت، دامنه‌ای جهانی داشت و به حفظ صلح میان قدرت‌های بزرگ و جلوگیری از وقوع جنگ جهانی سوم کمک کرد.

تقویت دوباره این نظام آسان نخواهد بود. رقابت‌های ژئوپلیتیکی و بی‌اعتمادی گسترده، سازمان ملل، نهادهای مالی بین‌المللی، سازمان‌های منطقه‌ای و دیگر نهادهای چندجانبه را تضعیف کرده‌اند. بسیاری از کشورها این نهادها را ناکارآمد و گرفتار بحران‌های دائمی می‌دانند و به همین دلیل برای پایان دادن به جنگ‌ها به سراغ چارچوب‌های جایگزین رفته‌اند.

برخی کشورها رویکردهای یک‌جانبه و توافق‌های معامله‌محور را دنبال کرده‌اند؛ توافق‌هایی که در نهایت ممکن است به سود نخبگان اقتصادی و سیاسی تمام شوند و جمعیت‌های آسیب‌دیده از جنگ را کنار بگذارند. آتش‌بس‌ها و توافق‌های صلح حاصل از این روش‌ها شاید از ادامه جنگ بهتر باشند، اما صلحی که بر پایه موازنه قدرت و نه قانون تحمیل شود، بنیانی شکننده دارد.

برخی دیگر نیز برای ارائه تضمین‌های امنیتی یا دستیابی به توافق‌های موقت در حوزه تجارت و فناوری، به تشکیل ائتلاف‌های محدود و گروه‌های کوچک از کشورهای همسو روی آورده‌اند. چنین رویکردی شاید راه‌حلی موقت برای فلج شدن نهادهای سنتی باشد، اما انحصاری بودن آن، نظم بین‌المللی از پیش چندپاره‌شده را بیش از گذشته تضعیف می‌کند.

جهان چگونه مانع جنگ های هسته ای شد؟

آنچه جهان به آن نیاز دارد، نه چندجانبه‌گرایی محدود، بلکه همکاری حداکثری است. همکاری بین‌المللی زمانی بیشترین قدرت را دارد که فراگیر باشد یا دست‌کم در مسیر فراگیری حرکت کند. کنار گذاشتن بخشی از جهان از تلاش‌های چندجانبه، زمینه‌ساز رویارویی‌های آینده خواهد بود.

نظام بین‌المللی قرن بیستم بی‌نقص نبود؛ قواعد آن به‌طور یکسان اجرا نمی‌شد، استانداردها همیشه رعایت نمی‌شدند و روندهای تصمیم‌گیری نیز اغلب کند و ناکارآمد بودند. با این حال، جهان بدون این نظام بسیار خطرناک‌تر می‌شد. مجموعه‌ای از پیمان‌های بین‌المللی، از جمله پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، پیمان نیروهای هسته‌ای میان‌برد و پیمان منع محدود آزمایش‌های هسته‌ای، به پایان دادن به رقابت تسلیحاتی پرهزینه‌ای کمک کردند که جهان را تا آستانه جنگ هسته‌ای پیش برده بود. اکنون این ساختار نهادی در حال فرسایش است، اما بدون آن نمی‌توان به حفظ صلح امیدوار بود.

ناممکن کردن جنگ با ایجاد قواعد بین المللی

متوقف کردن حرکت جهان به سوی جنگ، به گسترده‌ترین تعهد جمعی ممکن نیاز دارد. همه کشورها، بزرگ و کوچک، باید از نادیده گرفتن بحران‌ها یا مشارکت در اقداماتی که به تشدید درگیری منجر می‌شوند، خودداری کنند. آنها باید از هنجارهای بین‌المللی محدودکننده جنگ دفاع کنند و نهادهایی را که می‌توانند در آینده مانع وقوع آن شوند، اصلاح و تقویت کنند.

البته ایجاد پروژه‌ای جهانی برای گردهم آوردن کشورها حول قواعد حقوقی و چندجانبه‌گرایی واقعی ممکن است غیرواقع‌بینانه به نظر برسد؛ اما تجربه نشان داده است که عادی‌شدن جنگ چگونه می‌تواند بشریت را به سوی فاجعه سوق دهد. مردان و زنانی که از ویرانه‌های جنگ جهانی دوم برخاستند، توانستند نظمی چندجانبه در جهان ایجاد کنند. اکنون پرسش پیش روی نسل ما این است که آیا حاکمیت قانون را حفظ خواهیم کرد یا اجازه می‌دهیم جهان بار دیگر به سوی حاکمیت زور بازگردد؟

ما باید انتخاب کنیم که جهان آینده را بر پایه دوراندیشی و همکاری بسازیم یا آن را به آشوب و رنج ناشی از جنگ جهانی دیگری بسپاریم. تا زمانی که حق انتخاب در اختیار ماست، باید تصمیمی خردمندانه بگیریم.