علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره بحران توسعه بلندمرتبه‌سازی در شمال کشور، اظهار کرد: از نظر کارشناسی، احداث ساختمان‌های بلندمرتبه در محدوده خاک‌های نرم، سواحل و مناطق مشابه، حتی در برابر زمین‌لرزه‌های دوردست نیز می‌تواند خطرآفرین باشد و میزان آسیب‌پذیری سازه‌ها را افزایش دهد. از منظر لرزه‌ای، ساخت ساختمان‌های بلندمرتبه در چنین مناطقی با ریسک بالایی همراه است.

وی افزود: یکی دیگر از ابعاد مهم بلندمرتبه‌سازی، افزایش جمعیت‌پذیری و تراکم جمعیتی ناشی از احداث این ساختمان‌ها است. این موضوع در کنار پیامدهای متعدد زیست‌محیطی، مشکلات موجود در مناطق ساحلی شمال کشور را تشدید خواهد کرد. بنابراین، از هر زاویه‌ای که به این موضوع نگاه کنیم، ادامه این روند با چالش‌های جدی همراه است و باید در سیاست‌های مربوط به آن تجدیدنظر شود.

رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به بررسی‌های انجام‌شده درباره زلزله‌های ونزوئلا بیان کرد: در جریان بررسی این زمین‌لرزه‌ها، مشخص شد برخی ساختمان‌ها حتی در فاصله ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتری کانون زلزله، به دلیل اثر خاک نرم و دوره بلند امواج لرزه‌ای در فواصل دور، دچار فروریزش شده‌اند.

بلندمرتبه‌سازی در شمال کشور خطرناک است؛ برج‌ها روی خاک نرم زیر ذره‌بین زلزله

وی ادامه داد: این بررسی‌ها نشان می‌دهد که اثر شرایط زمین‌شناختی و نوع خاک در میزان آسیب‌پذیری ساختمان‌ها اهمیت زیادی دارد و نباید در برنامه‌ریزی‌های مربوط به توسعه ساختمان‌های بلندمرتبه از این موضوع غفلت شود.

بیت‌اللهی با اشاره به چالش‌های مدیریت بحران، امدادرسانی و دسترسی به ساختمان‌های بلندمرتبه تصریح کرد: مسائل مدیریتی، مدیریت بحران و امداد و نجات در بسیاری از موارد به‌درستی رعایت نمی‌شود. در ساختمان‌های مرتفع باید دسترسی‌های لازم برای نیروهای امدادی و آتش‌نشانی پیش‌بینی شود، اما به دلیل شرایط مالکیت خصوصی در ایران، این ملاحظات نیز در برخی موارد مورد توجه قرار نمی‌گیرد.

وی ادامه داد: تجربه آتش‌سوزی ساختمان پلاسکو همچنان پیش روی ماست. در جریان این حادثه، دسترسی به بخش پشتی ساختمان که آتش‌سوزی در آن رخ داده بود، عملاً امکان‌پذیر نبود. همین موضوع و تأخیر چندساعته در رسیدن نیروهای آتش‌نشانی از پشت ساختمان، یعنی از سمت شمالی آن، موجب گسترش آتش شد.

رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با تأکید بر ضرورت توجه به تجربه‌های گذشته در توسعه شهری گفت: این موارد تجربیات عملی ما هستند و اطمینان دارم اگر روند بلندمرتبه‌سازی در مناطق شمالی کشور رونق بگیرد، با توجه به جاذبه‌های موجود در این مناطق و سوداگری‌های شکل‌گرفته در این حوزه، سیمای نامطلوبی در این خطه ایجاد خواهد شد.

وی با اشاره به پیامدهای افزایش تراکم جمعیتی در بافت‌های شهری اظهار کرد: اکنون در برخی محلات تهران، ساختمان‌هایی که پیش‌تر عمدتاً دو یا سه طبقه بودند و دو یا سه خانواده در آن‌ها سکونت داشتند، به ساختمان‌هایی تبدیل شده‌اند که دست‌کم ۱۰ تا ۱۵ خانوار در آن‌ها زندگی می‌کنند.

بیت‌اللهی گفت: افزایش تعداد خانوارها، به معنای افزایش تعداد وسایل نقلیه و فشار بیشتر بر کوچه‌ها و معابر محلی است. در چنین شرایطی، معابر با خودروها اشغال می‌شوند و دسترسی نیروهای امدادی و امکان امدادرسانی با مشکلات جدی مواجه می‌شود. همچنین میزان جمعیت در معرض خطر افزایش می‌یابد و این مسائل از جمله چالش‌هایی است که پیش‌بینی می‌کنیم در مناطق شمالی کشور نیز با گسترش بلندمرتبه‌سازی بروز پیدا کند.

ویلاسازی در شمال، آبراهه‌های طبیعی را از بین می‌برد

وی با اشاره به تأثیر تغییرات اقلیمی بر مناطق شمالی کشور گفت: در شمال کشور با پدیده‌های مرتبط با تغییرات اقلیمی مواجه هستیم، پدیده ال‌نینو که درباره آن پیش‌بینی‌هایی مطرح می‌شود، اخیراً در رشت نیز خود را نشان داده و اکنون شاهد بروز آن در بندر انزلی هستیم. این پدیده در مناطق مختلف دیگر نوار شمالی کشور نیز می‌تواند نقش پررنگ‌تری داشته باشد و به‌عنوان عاملی مضاعف، بر مشکلات موجود این مناطق بیفزاید.

رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به وضعیت منابع آب زیرزمینی در استان مازندران اظهار کرد: بر اساس تقسیم‌بندی استانی، بیشترین تعداد چاه‌های آب کشور در استان مازندران قرار دارد. در کشت دوم پاییزه که به کشت برنج اختصاص دارد، بخش عمده آب مورد نیاز شالیزارها از منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود.

وی یادآور شد: این موضوع موجب شده است که حتی در خطه نسبتاً پرآب و سرسبز مازندران نیز بخش‌هایی از شرق استان، از جلگه آمل به سمت گلوگاه، با پدیده فرونشست زمین مواجه شوند؛ همه این پدیده‌ها به نوعی با تغییرات اقلیمی ارتباط دارند و کم‌آبی و سایر مسائل مرتبط نیز در همین چارچوب قابل بررسی هستند.

بیت‌اللهی بیان کرد: از سوی دیگر، در دامنه‌های بالادست نیز روند ویلاسازی همچنان مانند گذشته ادامه دارد. این در حالی است که آبراهه‌هایی که به جلگه‌های ساحلی منتهی می‌شدند و منابع آب شیرین این مناطق را تغذیه می‌کردند، در اثر ساخت‌وسازهای بالادست مسدود می‌شوند و مسیر طبیعی انتقال آب شیرین را مختل می‌کنند.

عقب‌نشینی ۲۵۰ متری ساحل خزر

وی با اشاره به کاهش سطح آب دریای خزر اظهار کرد: یکی از موضوعات مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد، افت تراز آب دریا و عقب‌نشینی خط ساحلی به‌عنوان یکی از نمودهای تغییرات اقلیمی است. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده در منطقه فرح‌آباد ساری، فاصله لبه ساحل تا خط آب دریا نسبت به سال‌های گذشته حدود ۲۵۰ متر عقب‌نشینی کرده و تراز آب دریای خزر نیز از زمان آغاز روند عقب‌نشینی، نزدیک به ۲ متر کاهش داشته است.

رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با تشریح پیامدهای کاهش تراز آب دریای خزر بر پایداری ساختمان‌ها گفت: مسئله مهم این است که وقتی آب دریا عقب‌نشینی می‌کند و سطح آن ۲ متر پایین می‌رود، آب موجود در زیر زمین و لایه‌هایی که پیش‌تر از آب دریا اشباع شده بودند نیز تخلیه می‌شود.

وی افزود: در چنین شرایطی، ساختمان‌هایی که در این محدوده احداث شده‌اند، به‌ویژه بناهای بلندمرتبه که وزن زیادی دارند، ممکن است نشست بیشتری را تجربه کنند و در نتیجه آسیب‌پذیری آن‌ها افزایش یابد.

برج‌های ساحلی در معرض خطر نشست زمین

بیت‌اللهی با تأکید بر ضرورت توجه به تغییرات اقلیمی در برنامه‌ریزی‌های ساخت‌وساز در نوار ساحلی شمال کشور تصریح کرد: کاهش سطح آب دریای خزر یک هشدار جدی است و نباید بدون محاسبات کارشناسی، در نظر گرفتن تغییرات اقلیمی و رعایت الزامات محیطی، صرفاً با هدف تأمین مسکن و توسعه ساخت‌وساز، این مناطق را گسترش دهیم.

وی افزود: متأسفانه به نظر می‌رسد برای حل برخی مشکلات فعلی، در حال ایجاد و تشدید مشکلات بسیار بزرگ‌تری برای سال‌های آینده هستیم؛ بدون آنکه به پیامدهای این اقدامات برای مناطق شمالی کشور در آینده توجه کافی داشته باشیم.

رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به پیامدهای افزایش جمعیت‌پذیری و فشار بر محیط‌زیست مناطق شمالی کشور گفت: در برخی مناطق، بوی نامطبوع ناشی از انباشت پسماندها به معضلی جدی تبدیل شده و وضعیت به‌گونه‌ای است که کنترل شرایط در محدوده‌های اطراف آمل و مناطق مشابه با دشواری زیادی مواجه شده است.

وی یادآور شد: افزایش جمعیت‌پذیری در این مناطق، عوارض زیست‌محیطی را نیز تشدید کرده است و امیدواریم تمام این مسائل در تصمیم‌گیری‌های مربوط به توسعه شمال کشور مورد توجه قرار گیرد.

فرونشست زمین در گلستان به بیش از ۱۷ سانتی‌متر در سال رسید

بیت‌اللهی در پاسخ به پرسشی درباره استان‌های دارای بیشترین میزان فرونشست زمین در شمال کشور گفت: این موضوع بسیار مهم است؛ زیرا برخلاف انتظاری که از مناطق شمالی به دلیل بارندگی، پوشش گیاهی و فراوانی منابع آب سطحی وجود دارد، اکنون با پهنه‌های گسترده فرونشست زمین در این مناطق مواجه هستیم.

رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی یادآور شد: یکی از بزرگ‌ترین پهنه‌های فرونشستی کشور در استان گلستان قرار دارد و در برخی نقاط این استان، نرخ فرونشست زمین به بیش از ۱۷ سانتی‌متر در سال رسیده است. نکته عجیب این است که میزان فرونشست در بخش‌های نزدیک به ساحل و در سمت غربی این پهنه فرونشستی، به‌مراتب بیشتر است.

وی با تشریح عوامل مؤثر بر فرونشست زمین در استان گلستان اظهار کرد: یکی از دلایل اصلی این وضعیت، وابستگی کشاورزی استان به منابع آب زیرزمینی است. از یک سو، تعداد بسیار زیادی چاه عمیق برای تأمین آب مورد نیاز کشاورزی حفر شده و از سوی دیگر، تأمین آب شرب مناطق شهری و روستایی نیز به منابع آب زیرزمینی وابسته است.

فرونشست گسترده از جلگه آمل تا گلوگاه در شرق مازندران

بیت‌اللهی با اشاره به وضعیت فرونشست زمین در استان مازندران گفت: موضوع بعدی، نیمه شرقی استان مازندران است که متأسفانه به دلیل همان عواملی که پیش‌تر به آن‌ها اشاره کردم، منابع آب زیرزمینی در این منطقه رو به کاهش است.

وی تصریح کرد: از یک طرف، آبراهه‌ها و مسیرهای تغذیه منابع آب زیرزمینی در مناطق بالادست را مسدود می‌کنیم و از طرف دیگر، در پایین‌دست با برداشت بی‌رویه آب مواجه هستیم. در این مناطق تعداد زیادی چاه کم‌عمق وجود دارد که به‌صورت فصلی برای آبیاری مورد استفاده قرار می‌گیرند و برداشت قابل توجهی از منابع آب زیرزمینی انجام می‌دهند.

رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی افزود ادامه داد: نرخ فرونشست زمین در مازندران به اندازه استان گلستان نیست و در برخی نقاط بین ۴ تا ۵ سانتی‌متر در سال برآورد می‌شود، اما گستره جغرافیایی این پدیده قابل توجه است.

وی با اشاره به نقشه منتشرشده از سوی سازمان نقشه‌برداری کشور درباره پهنه‌های فرونشستی مازندران گفت: نقشه‌ای را که سازمان نقشه‌برداری برای این استان منتشر کرده بود، بررسی می‌کردم. بر اساس این نقشه، از جلگه آمل تا گلوگاه، به‌جز برخی مناطق کوهستانی، پهنه گسترده‌ای با پدیده فرونشست زمین مواجه است.

بیت‌اللهی در پایان خاطرنشان کرد: معمولاً در مناطق کوهستانی و ارتفاعات، به دلیل سنگی بودن زمین، امکان بروز فرونشست به این شکل وجود ندارد، اما در مناطق جلگه‌ای، ساحلی و دارای خاک نرم، پهنه‌های گسترده‌ای از زمین دچار فرونشست شده‌اند.