اخبار شرکت ها - وقتی در اپلیکیشن یک صرافی ارز دیجیتال دکمه‌ی خرید بیت کوین را می‌زنید، در کمتر از یک ثانیه دو عدد در حساب‌تان عوض می‌شود: موجودی تومانی کم می‌شود و موجودی بیت کوین بالا می‌رود. چیزی که بیشتر کاربران نمی‌دانند این است که در همان لحظه هیچ بیت کوینی روی بلاک‌چین جابه‌جا نشده است. کل این معامله در دفتر حساب داخلی صرافی ثبت شده و بلاک‌چین فقط وقتی وارد ماجرا می‌شود که بخواهید دارایی را به بیرون از صرافی منتقل کنید. همین یک نکته کلید فهمیدن کار صرافی‌هاست و توضیح می‌دهد چرا معامله در صرافی سریع است، چرا برداشت زمان می‌برد و چرا انتخاب صرافی در اصل انتخاب یک امانت‌دار است.

صرافی‌های ارز دیجیتال از بیرون شبیه یک فروشگاه به نظر می‌رسند. صفحه‌ای که قیمت‌ها را نشان می‌دهد، دکمه‌ی خرید و فروش و بخشی برای واریز پول. اما از داخل بیشتر به یک بورس کوچک شبیه‌اند که هم‌زمان کار بانک را هم انجام می‌دهد. خریدار و فروشنده هیچ‌وقت هم‌دیگر را نمی‌بینند، قیمت را خود صرافی تعیین نمی‌کند و پولی که واریز می‌کنید تا زمانی که برداشتش نکرده‌اید، در کنترل صرافی می‌ماند. در ادامه مسیر یک سفارش را از لحظه‌ی واریز تومان تا لحظه‌ای که دارایی از صرافی خارج می‌شود دنبال می‌کنیم.

صرافی ارز دیجیتال در سه نقش؛ بازار، امانت‌دار و پل بانکی

هر صرافی متمرکز سه کار را هم‌زمان انجام می‌دهد و اگر صفحه‌ی صرافی ارز دیجیتال بیت‌پین یا هر صرافی داخلی دیگری را باز کنید، این سه نقش را در سه بخش جدا می‌بینید. بخش بازار جایی است که سفارش‌های خرید و فروش کاربران به هم می‌رسند و قیمت ساخته می‌شود. بخش کیف پول جایی است که موجودی‌ها نگه داشته می‌شوند و صرافی در آن نقش امانت‌دار را دارد. بخش واریز و برداشت هم پلی است میان سیستم بانکی و بلاک‌چین از یک طرف و دفتر حساب داخلی صرافی از طرف دیگر. ضعف در هر کدام از این سه بخش تجربه‌ی کاربر را خراب می‌کند. بازاری که خریدار و فروشنده‌ی کافی ندارد، سفارش را با قیمت بد پر می‌کند. امانت‌داری که امنیت ضعیفی دارد، کل دارایی کاربران را در معرض خطر قرار می‌دهد و پل بانکی کند، پول را روزها در راه نگه می‌دارد.

فرق صرافی متمرکز با صرافی غیرمتمرکز هم دقیقا در همین نقش امانت‌داری است. در صرافی‌های غیرمتمرکز، معامله با قرارداد هوشمند و مستقیم از کیف پول خود کاربر انجام می‌شود و کسی دارایی شما را نگه نمی‌دارد. در عوض باید کارمزد شبکه را برای هر معامله بپردازید، کلید خصوصی را خودتان حفظ کنید و برای تبدیل دارایی به تومان باز هم به جای دیگری بروید. صرافی‌های متمرکز داخلی این زنجیره را کوتاه کرده‌اند. احراز هویت می‌کنند، تومان را مستقیم از حساب بانکی می‌گیرند و معامله را بدون کارمزد شبکه انجام می‌دهند، چون معامله اصلا روی شبکه ثبت نمی‌شود. هزینه‌ی این راحتی، اعتمادی است که به صرافی می‌سپارید.

احراز هویت اولین مرحله‌ای است که هر کاربر با آن روبه‌رو می‌شود و برخلاف تصور بعضی‌ها، فقط یک تشریفات اداری نیست. صرافی با تطبیق کد ملی، شماره‌ی موبایل و کارت بانکی مطمئن می‌شود که پول از حساب خود کاربر می‌آید و به حساب خود او برمی‌گردد. همین قاعده جلوی بخش بزرگی از کلاهبرداری‌ها را می‌گیرد. کسی که حساب کاربری دیگری را هک کند، نمی‌تواند تومان را به حساب بانکی خودش برداشت کند، چون برداشت فقط به حساب‌های تأییدشده به نام صاحب حساب انجام می‌شود. سطح‌بندی حساب‌ها هم از همین‌جا می‌آید. بیشتر صرافی‌ها برای سطح‌های بالاتر مدارک بیشتری می‌خواهند و در عوض سقف واریز و برداشت روزانه را بالا می‌برند.

اوردربوک؛ جایی که قیمت ساخته می‌شود

قلب هر صرافی، اوردربوک یا دفتر سفارش‌هاست. اوردربوک دو ستون دارد. در یک ستون سفارش‌های خریدی آمده که هنوز پر نشده‌اند، از بالاترین قیمت پیشنهادی به پایین. در ستون دیگر سفارش‌های فروش، از پایین‌ترین قیمت درخواستی به بالا. بالاترین قیمت خرید و پایین‌ترین قیمت فروش در هر لحظه، لبه‌های بازار را می‌سازند و قیمتی که در صفحه‌ی اصلی صرافی به عنوان قیمت لحظه‌ای می‌بینید، معمولا آخرین معامله‌ای است که میان این دو لبه انجام شده. به همین دلیل قیمت یک رمزارز در دو صرافی می‌تواند کمی با هم فرق داشته باشد. هر صرافی اوردربوک خودش را دارد و قیمت از برخورد سفارش‌های کاربران همان صرافی ساخته می‌شود، نه از یک مرجع رسمی.

البته این قیمت‌ها از هم دور نمی‌مانند. وقتی قیمت بیت کوین در یک صرافی داخلی از صرافی دیگر یا از قیمت جهانی ضربدر نرخ تتر فاصله بگیرد، معامله‌گرانی که دنبال همین اختلاف‌ها هستند در صرافی ارزان‌تر می‌خرند و در صرافی گران‌تر می‌فروشند. این آربیتراژ فاصله را دوباره کم می‌کند. در بازار ایران، تتر نقش لنگر را دارد. قیمت تومانی بیشتر رمزارزها تقریبا برابر است با قیمت دلاری آن‌ها در بازارهای جهانی ضربدر نرخ تتر به تومان، و هر انحرافی از این رابطه خیلی زود هدف معامله‌گران قرار می‌گیرد.

بیشتر صرافی‌های داخلی هر رمزارز را در دو بازار جدا عرضه می‌کنند: بازار تومانی و بازار تتری. در بازار تومانی، بیت کوین مستقیم با تومان معامله می‌شود و در بازار تتری با تتر. این دو اوردربوک مستقل‌اند و ممکن است عمق و اسپرد متفاوتی داشته باشند. کاربری که دارایی‌اش را به تومان حساب می‌کند، معمولا بازار تومانی را راحت‌تر می‌بیند. معامله‌گری که می‌خواهد سود و زیانش را به دلار بسنجد یا قصد دارد دارایی را به کیف پول یا صرافی دیگری منتقل کند، بازار تتری را ترجیح می‌دهد. فقط باید دقت کرد که خرید بیت کوین در بازار تتری، اگر هنوز تتر ندارید، در عمل دو معامله است. اول تومان به تتر تبدیل می‌شود و بعد تتر به بیت کوین و هر کدام کارمزد و اسپرد خودش را دارد.

سفارش بازار و سفارش محدود

کاربر برای ورود به اوردربوک دو راه اصلی دارد. سفارش بازار یعنی «همین الان با بهترین قیمت موجود بخر یا بفروش». این سفارش فورا با سفارش‌های طرف مقابل در اوردربوک جفت می‌شود و اگر حجمش بزرگ باشد، ممکن است چند ردیف از سفارش‌های موجود را مصرف کند و میانگین قیمتش از قیمتی که اول دیده بودید بدتر شود. سفارش محدود یعنی «فقط با این قیمت یا بهتر از آن معامله کن». اگر قیمتی که تعیین کرده‌اید در اوردربوک موجود نباشد، سفارش شما در ستون مربوط به خودش منتظر می‌ماند تا کسی با آن قیمت معامله کند. سفارش بازار سرعت می‌دهد و سفارش محدود کنترل قیمت. انتخاب میان این دو به عجله‌ی شما و به عمق بازار در آن لحظه بستگی دارد.

صرافی‌ها معمولا نوع‌های دیگری از سفارش را هم ارائه می‌کنند که همه روی همین دو پایه ساخته شده‌اند. حد ضرر سفارشی است که تا رسیدن قیمت به یک سطح مشخص پنهان می‌ماند و بعد فعال می‌شود. سفارش‌های شرطی دیگر هم ترکیبی از همین منطق‌اند. برای کاربری که فقط می‌خواهد ماهی یک بار مقداری تتر یا بیت کوین بخرد، شناختن همین دو سفارش اصلی کافی است. کسی که روزانه معامله می‌کند اما باید بداند هر سفارشش چه اثری روی اوردربوک می‌گذارد.

میکر، تیکر و منطق کارمزدها

سفارشی که فورا پر می‌شود، نقدینگی موجود در اوردربوک را برمی‌دارد و در اصطلاح «تیکر» نام دارد. سفارشی که در اوردربوک می‌نشیند و منتظر می‌ماند، به بازار نقدینگی اضافه می‌کند و «میکر» نامیده می‌شود. خیلی از صرافی‌ها کارمزد این دو را متفاوت می‌گیرند و معمولا میکر کارمزد کمتری می‌پردازد، چون حضور سفارش‌های منتظر همان چیزی است که اوردربوک را عمیق و بازار را قابل معامله می‌کند. کارمزد در بیشتر صرافی‌ها درصدی از ارزش معامله است و با بالا رفتن حجم ماهانه‌ی معاملات کاربر کمتر می‌شود. برای مقایسه‌ی صرافی‌ها کافی نیست فقط عدد کارمزد را ببینید. صرافی‌ای با کارمزد کم اما اوردربوک کم‌عمق، ممکن است در عمل گران‌تر از صرافی‌ای تمام شود که کارمزد بیشتری می‌گیرد اما سفارش شما را با قیمت بهتری پر می‌کند.

بخش بزرگی از سفارش‌های میکر در صرافی‌های پرحجم را بازارسازها ثبت می‌کنند. بازارساز فرد یا شرکتی است که با ربات‌های معاملاتی هم‌زمان در دو طرف اوردربوک سفارش می‌گذارد و از اختلاف کوچک قیمت خرید و فروش درآمد دارد. حضور بازارسازها برای کاربر عادی خبر خوبی است، چون بدون آن‌ها فاصله‌ی قیمت خرید و فروش بیشتر می‌شد و سفارش‌های بزرگ‌تر قیمت را بیشتر جابه‌جا می‌کردند. وقتی بازار ناگهان پرتلاطم می‌شود و بازارسازها سفارش‌هایشان را جمع می‌کنند، همین نبودشان باعث می‌شود اوردربوک در چند ثانیه نازک شود.

اسپرد و اسلیپیج

فاصله‌ی میان بهترین قیمت خرید و بهترین قیمت فروش را اسپرد می‌گویند. در بازارهای پرحجم مثل تتر یا بیت کوین در یک صرافی بزرگ، این فاصله معمولا بسیار کوچک است. در بازار توکن‌های کم‌معامله ممکن است به چند درصد برسد. اسپرد هزینه‌ای است که در هیچ صورت‌حسابی نوشته نمی‌شود، اما کسی که با سفارش بازار می‌خرد و بلافاصله با سفارش بازار می‌فروشد، دقیقا همین مقدار را از دست داده است. اسلیپیج هم به فاصله‌ی قیمت مورد انتظار با قیمت واقعی پر شدن سفارش گفته می‌شود و بیشتر در دو حالت پیش می‌آید: وقتی حجم سفارش نسبت به عمق اوردربوک بزرگ است و وقتی بازار در چند ثانیه تند حرکت می‌کند. نگاه کوتاه به چند ردیف اول اوردربوک قبل از ثبت یک سفارش بزرگ، ساده‌ترین راه برای فهمیدن اندازه‌ی این دو هزینه است.

یک مثال ساده موضوع را روشن‌تر می‌کند. فرض کنید در اوردربوک یک رمزارز فرضی، بهترین سفارش فروش ۱۰۰۰ تومان برای ۵۰ واحد است، ردیف بعدی ۱۰۰۵ تومان برای ۳۰ واحد و ردیف سوم ۱۰۲۰ تومان برای ۱۰۰ واحد. اگر با سفارش بازار ۱۲۰ واحد بخرید، ۵۰ واحد اول با قیمت ۱۰۰۰، ۳۰ واحد با ۱۰۰۵ و ۴۰ واحد باقی‌مانده با ۱۰۲۰ تومان پر می‌شود. میانگین قیمت خرید شما حدود ۱۰۰۸ تومان درمی‌آید، در حالی که صفحه‌ی اصلی صرافی قیمت را ۱۰۰۰ نشان می‌داد. همین هشت تومان فاصله، اسلیپیج سفارش شماست و هر چه اوردربوک کم‌عمق‌تر باشد، بزرگ‌تر می‌شود.

موتور تطبیق و دفتر حساب داخلی

کاری که سفارش‌ها را به هم می‌رساند، نرم‌افزاری به نام موتور تطبیق انجام می‌دهد. منطق رایج این موتورها اولویت قیمت و بعد اولویت زمان است. یعنی میان چند سفارش فروش، اول ارزان‌ترین پر می‌شود و اگر چند سفارش قیمت یکسان داشته باشند، سفارشی که زودتر ثبت شده جلوتر است. موتور تطبیق باید هزاران سفارش و لغو سفارش را در ثانیه پردازش کند و در لحظه‌های پرهیجان بازار، که حجم سفارش‌ها چند برابر می‌شود، همین بخش است که زیر فشار قرار می‌گیرد. کندی یا قطعی صرافی‌ها در روزهای ریزش یا جهش تند معمولا از همین‌جا شروع می‌شود و برای همین صرافی‌ها بخش مهمی از هزینه‌ی فنی‌شان را صرف این موتور می‌کنند.

کم‌عمق شدن ناگهانی اوردربوک گاهی به پدیده‌ای منجر می‌شود که معامله‌گران به آن فلش کرش می‌گویند. یک سفارش فروش بزرگ به شکل سفارش بازار ثبت می‌شود، چند ردیف خرید را پشت سر هم مصرف می‌کند و قیمت در چند ثانیه چند درصد پایین می‌آید. این سقوط، سفارش‌های حد ضرر کاربران دیگر را فعال می‌کند و آن‌ها هم با سفارش بازار می‌فروشند تا قیمت پایین‌تر برود. چند دقیقه بعد آربیتراژگرها و بازارسازها برمی‌گردند و قیمت دوباره به سطح قبل نزدیک می‌شود، اما سفارش‌هایی که در کف پر شده‌اند دیگر برنمی‌گردند. صرافی‌ها برای مهار این وضعیت ابزارهایی مثل محدود کردن فاصله‌ی قیمت سفارش بازار از قیمت لحظه‌ای یا توقف موقت معاملات در نوسان‌های غیرعادی دارند. برای کاربر هم ساده‌ترین محافظت این است که سفارش‌های بزرگ را با سفارش محدود ثبت کند.

بعد از اینکه دو سفارش با هم جفت شدند، نتیجه در دفتر حساب داخلی صرافی ثبت می‌شود. موجودی تومانی خریدار کم و موجودی بیت کوینش زیاد می‌شود و برای فروشنده برعکس. این جابه‌جایی فقط چند ردیف در پایگاه داده‌ی صرافی است و برای همین نه کارمزد شبکه دارد و نه منتظر تأیید بلاک‌چین می‌ماند. معنای مهم‌تر این ساختار این است که بیت کوینی که در حساب صرافی می‌بینید، در واقع ادعای شما بر بخشی از دارایی‌هایی است که صرافی در کیف پول‌های خودش نگه داشته. تا وقتی صرافی سالم است و دارایی‌ها را درست نگه می‌دارد، این تفاوت به چشم نمی‌آید، اما اهمیت امنیت و شفافیت صرافی دقیقا از همین‌جا می‌آید.

صرافی‌ها دارایی کاربران را معمولا در دو نوع کیف پول نگه می‌دارند. کیف پول گرم به اینترنت وصل است و برای پاسخ دادن سریع به درخواست‌های برداشت به کار می‌رود. کیف پول سرد آفلاین است و بخش اصلی دارایی‌ها در آن نگه داشته می‌شود تا در صورت نفوذ به سرورها، دسترسی مستقیم به آن‌ها ممکن نباشد. نسبت میان این دو، نحوه‌ی نگهداری کلیدهای خصوصی و اینکه برای جابه‌جایی دارایی از کیف پول سرد به چند امضا نیاز است، از مهم‌ترین تصمیم‌های امنیتی هر صرافی است. بعضی صرافی‌ها برای ایجاد اعتماد، گزارش اثبات ذخایر منتشر می‌کنند تا کاربران بتوانند ببینند دارایی‌های نگهداری‌شده دست‌کم برابر با موجودی‌های ثبت‌شده در حساب کاربران است.

واریز و برداشت؛ جایی که بانک و بلاک‌چین وارد می‌شوند

واریز تومان معمولا از دو راه انجام می‌شود. راه اول درگاه پرداخت اینترنتی است که سریع است اما سقف روزانه‌ی خرید اینترنتی کارت‌های بانکی محدودش می‌کند. راه دوم واریز با شناسه است. صرافی برای هر کاربر یک شناسه‌ی واریز اختصاصی می‌سازد و کاربر با انتقال بانکی، پول را به حساب صرافی می‌فرستد. بسیاری از صرافی‌ها برای مبلغ‌های بالاتر همین روش را پیشنهاد می‌کنند. در هر دو حالت، صرافی پس از دریافت تأیید از بانک، موجودی تومانی حساب کاربر را در دفتر داخلی افزایش می‌دهد و از این لحظه کاربر می‌تواند معامله کند.

برداشت تومان مسیر برعکس را طی می‌کند و جایی است که بیشترین گلایه‌ی کاربران از آن شنیده می‌شود. صرافی پول را از حساب بانکی خودش به شبای کاربر منتقل می‌کند و زمان رسیدن پول به چرخه‌های تسویه‌ی بانکی مثل پایا بستگی دارد. این چرخه‌ها در روزهای کاری و ساعت‌های مشخصی اجرا می‌شوند. به همین دلیل برداشتی که عصر پنجشنبه یا در تعطیلات ثبت شود، معمولا تا اولین روز کاری بعد به حساب نمی‌نشیند، حتی اگر صرافی درخواست را همان لحظه پردازش کرده باشد. سقف‌های روزانه‌ی برداشت هم بخشی از سیاست امنیتی صرافی‌ها و الزام‌های بانکی است و کاربری که برای یک خرج مشخص به پولش نیاز دارد، بهتر است این زمان‌بندی را از قبل در نظر بگیرد.

واریز و برداشت رمزارز از مسیر دیگری می‌گذرد. صرافی برای هر کاربر و هر شبکه یک آدرس واریز می‌سازد. وقتی تراکنشی به این آدرس می‌رسد، صرافی منتظر می‌ماند تا روی بلاک‌چین به تعداد مشخصی تأیید برسد و بعد موجودی را در حساب کاربر ثبت می‌کند. تعداد این تأییدها برای هر شبکه فرق دارد و به همین خاطر واریز یک رمزارز ممکن است چند ثانیه طول بکشد و رمزارز دیگری بیشتر از نیم ساعت. انتخاب شبکه‌ی درست در این مرحله حیاتی است. تتر روی چند شبکه مثل ترون، اتریوم و بی‌ان‌بی چین وجود دارد و اگر تتر را روی شبکه‌ای بفرستید که صرافی برای آن آدرس واریز نساخته، ممکن است دارایی گم شود یا بازگرداندنش هفته‌ها زمان و هزینه ببرد. بعضی شبکه‌ها مثل تون و ریپل علاوه بر آدرس، به یک کد یادداشت یا تگ هم نیاز دارند که جا انداختنش یکی از رایج‌ترین دلیل‌های گم شدن واریز است.

در برداشت رمزارز، صرافی تراکنش را از کیف پول گرم خودش امضا و روی شبکه ارسال می‌کند. کارمزد شبکه در این مرحله از کاربر گرفته می‌شود و به تراکم همان شبکه بستگی دارد. برداشت‌های بزرگ‌تر گاهی بررسی دستی می‌شوند و صرافی‌ها معمولا قابلیت فهرست سفید آدرس‌ها را در اختیار کاربر می‌گذارند. با فعال بودن این قابلیت، برداشت فقط به آدرس‌هایی ممکن است که کاربر قبلا تأییدشان کرده و حتی اگر کسی رمز عبور را به دست بیاورد، نمی‌تواند دارایی را به آدرس دلخواه خودش بفرستد.

قبل از انتخاب صرافی به چه چیزهایی نگاه کنیم

وقتی بدانید صرافی در اصل یک بازار، یک امانت‌دار و یک پل بانکی است، معیارهای انتخاب هم روشن‌تر می‌شود. تعداد رمزارزها یا جذابیت ظاهر اپلیکیشن در مرحله‌ی بعد اهمیت دارد. سوال اول این است که صرافی هر کدام از این سه نقش را چقدر خوب انجام می‌دهد و برای سنجیدنش لازم نیست متخصص باشید. چند دقیقه وقت گذاشتن روی موارد زیر، تصویر نسبتا دقیقی می‌دهد:

• عمق اوردربوک در بازارهای اصلی مثل تتر و بیت کوین و اندازه‌ی اسپرد در ساعت‌های عادی و ساعت‌های شلوغ
• جدول کارمزدها به تفکیک میکر و تیکر و کارمزد برداشت هر شبکه
• زمان واقعی برداشت تومان در روزهای کاری و شیوه‌ی اطلاع‌رسانی صرافی درباره‌ی تأخیرها
• قابلیت‌های امنیتی مثل ورود دومرحله‌ای، فهرست سفید آدرس‌ها و کد ضدفیشینگ در ایمیل‌ها و پیامک‌ها
• سابقه‌ی صرافی در برخورد با حادثه‌های امنیتی و میزان شفافیتش در گزارش دادن به کاربران
• پاسخ‌گویی پشتیبانی در ساعت‌های غیراداری، وقتی بازار بیشترین نوسان را دارد

هیچ صرافی‌ای در همه‌ی این معیارها بی‌نقص نیست و وزن هر معیار به نوع استفاده‌ی شما بستگی دارد. کسی که هر ماه مقدار کمی تتر می‌خرد و آن را در صرافی نگه می‌دارد، بیشتر به امنیت و سادگی برداشت اهمیت می‌دهد. معامله‌گر روزانه اما عمق اوردربوک، سرعت موتور تطبیق و کارمزد میکر را در اولویت می‌گذارد. هر دو گروه یک نقطه‌ی مشترک دارند. دارایی‌ای که در صرافی نگه داشته می‌شود، به اندازه‌ی امنیت همان صرافی امن است.

یک کار عملی برای همین امروز: اگر حساب صرافی دارید، به بخش تنظیمات امنیتی بروید و دو چیز را چک کنید. اول اینکه ورود دومرحله‌ای با اپلیکیشن احراز هویت فعال باشد، نه فقط با پیامک. دوم اینکه اگر قابلیت فهرست سفید آدرس‌ها وجود دارد، آن را روشن کنید و آدرس کیف پول‌هایی را که واقعا استفاده می‌کنید به فهرست اضافه کنید. این دو تنظیم چند دقیقه وقت می‌گیرد و جلوی رایج‌ترین شکل از دست رفتن دارایی در صرافی‌ها را می‌گیرد.