پوکی استخوان(Osteoporosis) که ریشه در کلمه یونانی به‌معنای استخوان متخلخل دارد، یک سندرم اسکلتی‌عضلانی جهانی محسوب می‌شود که با کاهش سطح توده استخوانی و تخریب میکروساختاری بافت استخوان همراه است. این وضعیت که اغلب به‌عنوان یک بیماری خاموش شناخته می‌شود، تا زمان وقوع اولین شکستگی، علائم بالینی واضحی از خود نشان نمی‌دهد. با افزایش امید به زندگی در سراسر جهان، شیوع این بیماری و افزایش هزینه‌های درمانی و بار اجتماعی ناشی از شکستگی‌های ناشی از آن، آن را به یکی از اولویت‌های اصلی حوزه سلامت عمومی تبدیل کرده است. 

از منظر علم پزشکی مدرن، استخوان‌ها بافتی پویا هستند که همواره در حال بازسازی‌اند؛ فرایندی مستمر از جذب استخوان قدیمی(توسط استئوکلاست‌ها) و تشکیل استخوان جدید(توسط استئوبلاست‌ها) است.

پوکی استخوان زمانی رخ می‌دهد که تعادل این فرایند به‌نفع جذب استخوان به‌هم خورده و نرخ تشکیل استخوان، نتواند کسری ناشی از جذب را جبران کند، در نتیجه استخوان‌ها نازک، شکننده و آسیب‌پذیر می‌شوند و مناطقی مانند ستون فقرات، لگن و مچ دست را مستعد شکستگی‌های با ضربه کم(Fragility Fractures) می‌سازند. عوامل متعددی مانند تغییرات هورمونی پس از یائسگی در زنان و کاهش سطح تستوسترون در مردان، تا سوءتغذیه مزمن، مصرف برخی داروها مانند کورتیکواستروئیدها و کمبود فعالیت بدنی در این نبود تعادل دخیل است.

با این حال، رویکرد به سلامت استخوان نباید فقط واکنشی به وقوع بیماری باشد؛ بلکه باید ماهیتی پیشگیرانه داشته باشد. پیشگیری مؤثر نیازمند درک این نکته است که سلامت اسکلتی در طول دهه‌ها شکل می‌گیرد. دوران کودکی و نوجوانی که اوج جذب کلسیم و رسیدن به حداکثر توده استخوانی است، تعیین‌کننده مقاومت استخوان در برابر تحلیل‌های بعدی زندگی است. این مرحله حیاتی، به‌شدت تحت تأثیر عوامل محیطی و سبک زندگی قرار دارد.

بررسی جامع عوامل خطر و اتخاذ استراتژی‌های چندجانبه برای حفظ تراکم استخوان، از مصرف مواد معدنی ضروری گرفته تا تنظیم فعالیت‌های روزانه، نه‌تنها یک توصیه پزشکی، بلکه یک ضرورت اجتماعی برای حفظ کیفیت زندگی سالمندان و کاهش بار بیماری بر سیستم‌های درمانی است. این مقدمه، زمینه‌ساز بحثی عمیق‌تر پیرامون تأثیرات محیطی و مزاجی بر این زیربنای حیاتی بدن خواهد بود.

تغذیه سنگ‌بنای پیشگیری و مدیریت پوکی‌استخوان است

محمد باقرنیا، متخصص تغذیه و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم‌ پزشکی اصفهان به ایسنا اظهار می‌کند: تغذیه یکی از ارکان اصلی و بسیار مؤثر در پیشگیری از پوکی‌استخوان است. اگرچه عواملی مانند ژنتیک، سن و جنسیت قابل‌تغییر نیستند، اما تغذیه به‌عنوان عامل محیطی و قابل‌مدیریت، نقش حیاتی در سلامت استخوان‌ها دارد.

وی می‌افزاید: مصرف تغذیه‌ مناسب در دوران نوجوانی و جوانی باعث می‌شود فرد به‌ حداکثر تراکم استخوانی یا همان پیک توده‌ استخوانی دست یابد که سرمایه‌ای ارزشمند برای دوران سالمندی به‌شمار می‌رود. در میانسالی و سالمندی نیز رعایت تغذیه‌ صحیح می‌تواند روند تحلیل استخوان را کم کند.

متخصص تغذیه و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان بیان می‌کند: پژوهش‌های علمی نشان داده‌اند که پیروی از الگوهای غذایی سالم مانند رژیم غذایی با کیفیت بالا یا رژیم معروف(DASH) که در اصل برای کنترل فشار خون طراحی شده است، اما برای سلامت استخوان هم اثربخش است، می‌تواند خطر ابتلا به پوکی‌استخوان را به‌طور چشمگیری کاهش دهد؛ تخمین زده می‌شود رژیم متعادل و سالم می‌تواند تا حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از بروز این بیماری جلوگیری کند. تغذیه نه‌تنها در ساخت استخوان‌های قوی در جوانی، بلکه در حفظ آن‌ها در سالمندی نقشی اساسی دارد.

باقرنیا ادامه می‌دهد: مردم می‌توانند با بررسی چند نشانه‌ ساده در برنامه‌ غذایی خود تا حدودی از میزان خطر ابتلا به پوکی‌استخوان آگاه شوند؛ مصرف کم لبنیات(کمتر از دو واحد در روز) قرارنگرفتن در معرض نور مستقیم خورشید یا مصرف‌نکردن منابع غذایی و مکمل‌های ویتامین D، استفاده‌ زیاد از غذاهای شور، فست‌فودها و کنسروها، مصرف مکرر نوشابه‌های گازدار و نوشیدنی‌های کافئین‌دار، تأمین پروتئین فقط از منابع حیوانی مانند گوشت قرمز و کمبود مصرف حبوبات، میوه و سبزیجات از جمله نشانه‌های هشداردهنده هستند، همچنین پیروی از رژیم‌های غذایی با شاخص التهابی بالا و یا رژیم‌های گیاهی ناسالم که در آن‌ها مواد غذایی فرآوری‌شده فراوان است، می‌تواند خطر پوکی‌استخوان را به‌طور قابل توجهی افزایش دهد.

وی می‌افزاید: هیچ ماده‌ غذایی واحدی وجود ندارد که به‌تنهایی از استخوان‌ها محافظت کند؛ بلکه مجموعه‌ای از مواد مغذی در کنار هم موجب استحکام استخوان‌ها می‌شوند. کلسیم مهم‌ترین ماده معدنی استخوان است که در لبنیات، سبزیجات برگ‌سبز، بادام، ماهی‌های کنسروی با استخوان مانند ساردین و محصولات غنی‌شده یافت می‌شود.

متخصص تغذیه و عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان ادامه می‌دهد: ویتامین D برای جذب کلسیم ضروری است و از راه نور خورشید، مصرف ماهی‌های چرب، زرده‌ تخم‌مرغ و محصولات غنی‌شده به‌دست می‌آید. پروتئین، بخش زیادی از ساختار استخوان را تشکیل می‌دهد و باید از منابعی مانند گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، حبوبات، لبنیات و مغزها تأمین شود، همچنین منیزیم و ویتامین K که در سبزیجات برگ‌سبز، مغزها، دانه‌ها و غلات کامل وجود دارند، برای حفظ کیفیت استخوان ضروری‌اند. به‌صورت کلی، رژیم‌هایی مانند رژیم مدیترانه‌ای و رژیم DASH که تعادل مناسبی از این مواد مغذی دارند، بهترین الگوی تغذیه برای سلامت طولانی‌مدت استخوان‌ها هستند.

باقرنیا توضیح می‌دهد: برخی عادت‌های غذایی می‌توانند به‌مرور زمان به استخوان‌ها آسیب بزنند. مصرف زیاد نمک با افزایش دفع کلسیم از ادرار باعث تضعیف استخوان می‌شود. دریافت زیاد پروتئین حیوانی بدون تأمین کافی کلسیم، تعادل مواد معدنی را در بدن برهم می‌زند. نوشابه‌های گازداربه‌خصوص از نوع کولا دارای فسفر بالا هستند که نسبت کلسیم به فسفر بدن را مختل می‌کند. مصرف زیاد چای و قهوه‌ پررنگ نیز در صورت کمبود کلسیم می‌تواند دفع آن را افزایش دهد. رژیم‌های کم‌کالری و کاهش‌وزن سریع به‌سبب کمبود پروتئین، کلسیم و ویتامین D موجب تحلیل توده‌ استخوانی می‌شوند. در کنار این موارد، مصرف الکل و دخانیات از اصلی‌ترین عادت‌های مخرب هستند که خطر پوکی‌استخوان و شکستگی را افزایش می‌دهند.

وی می‌افزاید: در افرادی که مبتلا به پوکی‌استخوان هستند، اصلاح تغذیه نقش بسیار مهمی در مدیریت بیماری دارد، هرچند باید در چارچوب یک برنامه‌ درمانی جامع همراه با دارو انجام شود. هدف از تغذیه‌ درمانی در این مرحله، تأمین مواد لازم برای ساخت استخوان، افزایش کارایی داروها و بهبود قدرت عضلات است. دریافت کافی کلسیم، ویتامین D و پروتئین می‌تواند روند تحلیل استخوان را کند کرده و به بازسازی جزئی آن کمک کند. داروهای تجویزی نیز زمانی بیشترین اثر را دارند که ذخایر کلسیم و ویتامین D بدن کافی باشد؛ به‌همین‌ علت پزشکان مصرف مکمل این دو ماده را به‌صورت کنترل‌شده توصیه می‌کنند، همچنین مصرف کافی پروتئین باعث بهبود قدرت عضلانی، تعادل بهتر و در نتیجه کاهش خطر زمین‌خوردن و شکستگی می‌شود.

متخصص تغذیه و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان تأکید می‌کند: رعایت چند نکته‌ کلیدی و تکمیلی برای حفظ سلامت استخوان ضروری است. سلامت روده تأثیر مستقیمی بر متابولیسم استخوان دارد؛ مصرف مواد پروبیوتیک مانند ماست و کفیر و مواد پری‌بیوتیک مانند میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل برای حفظ میکروبیوم سالم روده توصیه می‌شود. توزیع یکنواخت پروتئین در همه‌ی وعده‌های غذایی(صبحانه، ناهار، شام) به ساخت‌وساز بهتر استخوان و عضله کمک می‌کند. انجام ورزش‌های تحمل‌کننده‌ وزن مانند پیاده‌روی تند، دویدن آرام و تمرینات مقاومتی در کنار تغذیه‌ مناسب دو بال اساسی حفظ سلامت استخوان‌اند. 

باقرنیا در آخر خاطرنشان می‌کند: نباید هیچ مکملی را خودسرانه مصرف کرد و لازم است پیش از استفاده با انجام آزمایش و مشاوره‌ تخصصی نیاز بدن مشخص شود، زیرا مصرف نادرست مکمل‌ها ممکن است عوارضی به‌دنبال داشته باشد.

نقش مزاج و سبک زندگی در بروز پوکی استخوان

محمد مظاهری، دکترای تخصصی طب سنتی ایرانی به ایسنا اظهار می‌کند: افرادی که در بدن آن‌ها خلط بلغم بیشتر تولید می‌شود و غذاها و نوشیدنی‌های سرد و پرمصرف را در رژیم غذایی خود گنجانده‌اند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند، همچنین کم‌تحرکی، خوابیدن بر پهلو چپ و رعایت نکردن اصول سه‌گانه‌(حفظ‌الصحه) از عوامل تشدیدکننده این عارضه محسوب می‌شوند.

وی می‌افزاید: غذاهای سرد به‌دلیل تأثیر بر اسیدی‌شدن خون و تغییر در تعادل مواد معدنی بدن، می‌توانند زمینه خروج کلسیم و سایر عناصر سازنده استخوان را افزایش داده و در صورت تداوم، باعث کاهش استحکام استخوان شوند.

این متخصص طب سنتی بیان می‌کند: در طب سنتی ضعف معده نیز نقش محوری در بروز پوکی استخوان دارد؛ از منظر این مکتب، بسیاری از بیماری‌ها ریشه در عملکرد ناصحیح معده دارند و ضعف هضم و افزایش تولید خلط بلغم می‌تواند زنجیروار موجب تضعیف بافت‌های بدن از جمله استخوان‌ها شود.

مظاهری ادامه ‌می‌دهد: عوامل روانی مانند غصه، استرس و سایر اعراض نفسانی از دیدگاه طب سنتی می‌توانند بر تحلیل استخوان اثرگذار باشند. در صورت کنترل‌نشدن این عوامل، سیستم عصبی و متابولیسم بدن دچار اختلال شده و به‌مرور زمان، کیفیت استخوان‌ها کاهش می‌یابد.

وی می‌افزاید: برای پیشگیری و درمان، رعایت اصول اصلاح مزاج و سبک زندگی بسیار مهم است. آشنایی هر فرد با مزاج پایه خود، پرهیز از غذاهای بسیار سرد، داشتن فعالیت بدنی متناسب با قوت و مزاج، خواب به‌موقع شبانه و استفاده از مواد غذایی سرشار از کلسیم، فسفر و منیزیم از مهم‌ترین راهکارها در حفظ سلامت استخوان و پیشگیری از پوکی استخوان به‌شمار می‌رود.

به گزارش ایسنا، از دیدگاه طب نوین و طب سنتی، تغذیه و سبک زندگی نقشی بنیادین در پیشگیری و کنترل پوکی استخوان دارند. رعایت تعادل مزاجی، پرهیز از غذاهای سرد، تقویت معده، مدیریت استرس و مصرف مواد مغذی حاوی کلسیم و منیزیم می‌تواند ساختار استخوان را حفظ کرده و خطر ابتلا به این بیماری را به‌طور چشمگیری کاهش دهد.

انتهای پیام