به گزارش خبرنگار مهر، مهدی فردوسی ظهر سه شنبه در سی و ششمین نشست از سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی که هم‌زمان با ایام ماه مبارک رمضان با عنوان «شمس‌پژوهی» در فضای مجازی برگزار می‌شود، به شرح برداشتی تفسیری از شمس تبریزی در مقالات پرداخت که با توجه به آیه ۱۵ سوره قصص مطرح و به دوگانه «نفس» و «شیطان» معطوف شده است.

این استاد دانشگاه در ابتدای این رویداد به قرائت بخشی از سوره قصص پرداخت و گفت: در آیه ای از این سوره می‌خوانیم «وَ دَخَلَ اَلْمَدِینَةَ عَلی حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فَوَجَدَ فِیها رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ اَلَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی اَلَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ اَلشَّیْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ»، دست‌کم دو موضوع درباره این آیه مطرح است، اما شمس در این بخش برگزیده فقط درباره یکی از آن‌ها بحث می‌کند، یکی نسبت کار موسی (ع) به شیطان و یکی ماهیت کار شیطانی.

وی گفت: مقصود از اولی این است که عبارت «هذا من عمل الشیطان» در آیه بر چه معنایی دلالت می‌کند؟ آیا مقصود این است که شیطان در موسی (ع) تصرف کرد و او به کاری شیطانی دست زد یا مقصود این است که منازعه و مقاتله‌ای که موسی (ع) در آن مداخله کرد، کاری شیطانی بود؟

فردوسی مشهدی پس از توضیح درباره ماجرای این مداخله و اشاره به دیدگاه‌های مفسران در این‌باره و ذکر این نکته که حتی مفسران مدافع عصمت حداکثری پیامبران، «ناصواب» بودن با «خطا» (نه گناه) را به موسی (ع) نسبت داده‌اند، به موضوع دوم؛ یعنی ماهیت شیطان پرداخت و افزود: از دید شمس شیطان از پدیده‌ها یا امور معنوی و بی‌صورت است که آن را همان نفس انسانی می‌توان برشمرد. مولانا همین دیدگاه را چنین بازگو کرده است: «نفس و شیطان هر دو یک تن بوده‌اند در دو صورت خویش را بنموده‌اند / چون فرشته و عقل کایشان یک بُدند بهر حکمت‌هاش دو صورت شدند».

این استاد دانشگاه افزود: به همین دلیل شمس در این بخش از گفتارش به روایتی شهیر استناد می‌کند که در متون روایی همه فرقه‌های مسلمان آن را نقل کرده‌اند؛ یعنی این‌که شیطان همچون خون در رنگ‌های انسان روان است و این یعنی نفس آدمی که سراسر وجود مادی انسان را فرامی‌گیرد.

وی پس از واشکافی معانی برخی از واژگان دشوار و مبهم در این بخش از مقالات شمس، افزود: شمس به موضوع جمع صورت و معنا و جامعیت سخن آخرین پیامبر اشاره می‌کند و می‌گوید دریافت امر بی‌صورت دست‌کم برای بسیاری از مردمان ممکن نیست و بنابراین، در این‌باره معنا را با صورت جمع کرده‌اند و به همین دلیل، گزاره‌های معنوی و صوری درباره ماهیت شیطان و پیوند آن با نفس انسان، در آموزه‌های آخرین پیامبر دیده می‌شود.