حجت‌الاسلام و المسلمین خلجی در اولین جلسه از سلسله سخنرانی‌های ماه مبارک رمضان به ایراد سخنرانی پرداختند که در ادامه متن آن می‌آید:

ماه مبارک رمضان، ماه رحمت، برکت و الطاف الهی است. امام سجاد(ع) در «صحیفه سجادیه»، دعایی مفصل درباره ورود به ماه مبارک رمضان و نیز دعایی درباره خروج از این ماه دارند. شایسته است در این شب‌های عزیز، این دو دعا را مطالعه کنیم تا با وظایف خویش در ورود به این ماه مبارک، و در وداع با آن، آشنا شویم.

ایشان در فرازهای نخستین دعای ورود به ماه رمضان، عرضه می‌دارند:  «الحمد للّه الّذی هدانا لحمده و جعلنا من أهله لنکون لإحسانه من الشّاکرین و لیجزینا علی ذلک جزاء المحسنین»؛  سپاس و ستایش مخصوص خدایی است که ما را به ستایش خود، هدایت کرد، توفیق داد که او را بستاییم و حمد گوییم، و ما را از اهل حمد و ستایش خود قرار داد تا به سبب شکرگزاری از احسانش، در شمار شاکران باشیم، و خدای متعال اراده فرموده است که در برابر این ستایش، پاداش نیکوکاران را به ما عنایت کند.

«و الحمد للّه الّذی حبانا بدینه و اختصّنا بملّته و سبّلنا فی سبل إحسانه لنسلکها بمنّه إلی رضوانه»؛  سپاس مخصوص خدایی است که ما را به دین و آیین خویش -یعنی آیین حضرت محمد(ص) - هدایت فرمود، و ما را از ملت خاص اسلام قرار داد و در مسیر احسان خود، راهنمایی کرد تا در پرتو لطف و عنایت او به رضوان الهی برسیم.

«حمداً یتقبّله منّا و یرضی به عنّا»؛ ستایشی که از ما می‌پذیرد و بدان از ما خشنود می‌شود.   «و الحمد للّه الّذی جعل من تلک السّبل شهره شهر رمضان»؛  خداوند ما را به راه خود، هدایت فرمود و یکی از این راه‌ها، ماه مبارک رمضان است، یعنی ماه رمضان، راه خداست و انسانی که روزه می‌گیرد (مؤمن روزه‌دار) در این ماه، سلوکی خاص به‌سوی پروردگار متعال دارد.

«شهر الصّیام و شهر الإسلام و شهر الطّهور و شهر التّمحیص»؛  این ماه را ماه روزه، ماه اسلام، ماه طهارت و ماه تمحیص قرار داد، ماهی پاک‌کننده و پاکیزه که انسان را از آلودگی‌ها و پلیدی‌ها می‌پیراید و به او توفیق دوری از گناه و اجتناب از لغزش، عطا می‌کند.

«و شهر القیام الّذی أنزل فیه القرآن هدًی للنّاس و بیّنات من الهدی و الفرقان»؛ و نیز ماهی است برای قیام لله، برای انجام وظیفه بندگی، ماهی که در آن قرآن نازل شد، کتاب هدایت برای مردم، و نشانه‌هایی آشکار از هدایت و تشخیص حق و باطل.

آیه شریفه‌ صدر سخن، از آیات مشهور قرآن کریم است که معمولاً علما و خطیبان در آغاز ماه مبارک رمضان، آن را تلاوت می‌کنند. در این آیه، خداوند متعال خطاب به مؤمنان می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما واجب گردید، همان‌گونه که بر امت‌های پیش از شما واجب شده بود، باشد که پرهیزکار شوید». این بیان الهی در حقیقت نوعی تسلای خاطر برای امت اسلام است، به این معنا که این عبادت، تنها مخصوص شما نیست، بلکه در میان امت‌های گذشته نیز وجود داشته است، اگرچه شکل و کیفیت آن متفاوت بوده است. هدف از تشریع روزه نیز دستیابی به تقوای الهی است: «لعلّکم تتّقون».

تقوا، از ارکان اصلی و مفاهیم بنیادین در قرآن کریم، نهج‌البلاغه و روایات اهل‌بیت(ع) است که فراوان، تکرار شده و در واقع، می‌توان گفت تقوا، هدف نهایی همه رسالت‌ها و بعثت‌های الهی بوده است. تقوا، همچون ایمان و اسلام، دارای مراتب گوناگون است. مرتبه عالی آن، همان است که قرآن کریم می‌فرماید: «یا أیّها الّذین آمنوا اتّقوا الله حقّ تقاته و لا تموتن الا و انتم مسلمون»؛ ای مؤمنان! از خدا پروا کنید آن‌گونه که شایسته مقام ربوبیت اوست و جز بر اسلام نمیرید. البته چنین مرتبه والایی از تقوا از همه بندگان، صادر نمی‌شود، اما خدای مهربان که رحمان و رحیم است، مراتب پایین‌تر آن را نیز بیان فرموده و بندگان را به میزان توان و استعداد خود، مکلّف ساخته است.

 این آیه از آیات شگفت است و در اهمیت آن، همین بس که امیرالمؤمنین(ع) در ماه رمضان از پیامبر اکرم(ص) سؤال کردند: «آن­گاه که شمشیر بر فرق من فرود می‌آید، مسلمان از دنیا می‌روم یا خیر؟» و حضرت یوسف(ع) نیز با همه حشمت، عظمت، عزّت و محبوبیتی که یافته بود، در پایان عمر با خدا نجوا کرد: «خدایا! همه نعمت‌ها را به من ارزانی داشته‌ای اما «توفنی مسلما»، مرا مسلمان بمیران و توفیق ده درحالی بمیرم که تسلیم محض تو باشم.

اما مرتبه نازل تقوا، این است که می‌فرماید: «فاتقوا الله ما استطعتم»؛ تا آنجا که توان دارید، تقوای الهی پیشه کنید. دین الهی با سخت‌گیری و مشقّت، همراه نیست و در شریعت اسلام تکالیفی که موجب عسر و حرج شود، وجود ندارد، چون شریعت سهله، سمحه، آسان و باگذشت و باسخاوت است، لذا خدا در قرآن می‌فرماید دین به میزان استعداد هرکسی است و تک‌تک انسان‌ها و استعدادها تفاوت دارند و هرکس به میزان توان خویش، مکلّف به رعایت تقوای الهی است. بر همین اساس خداوند متعال می‌فرماید: «لا یکلّف الله نفساً إلا وسعها»؛ خدا هیچ‌کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند. واژه «وسع» در اینجا نه به معنای طاقت بلکه حتی پایین‌تر از «طاقت» است، زیرا خداوند نمی‌خواهد بندگانش به زحمت و دشواری بیفتند. بنابراین، هرکس به اندازه قدرت و ظرفیت خود، مأمور به تقوا و بندگی است، نه بیشتر.

در بیان جایگاه و ارزش تقوا همین بس که خداوند به انسان، کرامت می‌بخشد و کرامت در پرتو تقوا حاصل می‌گردد: «إنّ أکرمکم عند الله أتقاکم»؛ در واقع تقوا، میزان سنجش و ارزیابی ایمان و کرامت انسان است. بر این اساس، هیچ تفاوتی میان زن و مرد مؤمن وجود ندارد. آنجا که قرآن کریم خطاب می‌کند: «یا أیّها الّذین آمنوا»، مقصودش تنها مردان نیستند، بلکه همه مؤمنان اعم از زن و مرد را در بر می‌گیرد، مگر در مواردی که احکام خاصی برای هرکدام صادر شده باشد.

در مسئله تقوا نیز چنین است، تکالیف الهی برای زنان و مردان، هر دو، راهی برای رسیدن به قرب پروردگارند. زن مؤمن در مسیر بندگی و تقوا هیچ تفاوتی با مرد مؤمن ندارد. حتی در مواردی که زنان بر اثر عذر شرعی از انجام عبادات معذورند، همان حالت هم – چون در پرتو امر خداوند و تسلیم در برابر فرمان اوست – راهی برای تقرب به خداوند محسوب می‌شود.  اگر کسی در چنین شرایطی بخواهد از روی تقدس‌مآبی و ناآگاهی، عبادتی انجام دهد که در آن حال از او خواسته نشده، در حقیقت نافرمانی کرده است. بنابراین، چه زن باشد چه مرد، هرکس به میزان توان، وظیفه و موقعیت خود اگر در مسیر اطاعت و تقرب خداوند، گام بردارد، در مدار تقوا و در مسیر قرب الهی حرکت کرده است.

آیه مبارکه «من عمل صالحًا مّن ذکر أو أنثی و هو مؤمن فلنحیینّه حیاةً طیّبةً»؛ بیانگر قاعده‌ای بزرگ در قرآن کریم است: هرکس، زن یا مرد، اگر عمل صالح (رفتار مناسب با شأن خویش و جامعه خود و به سود آن) انجام دهد و ایمان داشته باشد، خداوند به او «حیات طیبه» عطا می‌کند. عمل صالح، هر رفتار نیک و درخور شأن انسان و جامعه است، رفتاری سازنده و مؤثر که با شرایط و ضرورت‌های زمان خود، سازگار باشد. هر رفتاری را نمی‌توان صالح نامید، بلکه عمل صالح آن کاری است که در موقع خود، به‌درستی انجام گیرد و موجب رضایت الهی شود، چنان‌که قیام امام حسین(ع) و یارانش در عاشورا، در آن شرایط خاص، مصداق باشکوه «عمل» صالح بود.

خداوند وعده داده است که به مؤمنان صالح – چه زن و چه مرد – حیات طیب عطا کند، حیاتی که فراتر از خوردن، آشامیدن و زندگی مادی است. این «حیات طیبه»، حیاتی معنوی، آرام و نورانی است که خداوند فقط به مؤمنان صالح خویش، اعم از زن و مرد، ارزانی می‌دارد.

در پرسشی که ممکن است برای هر مؤمن پیش آید، این نکته مطرح می‌شود که: حال در ماه مبارک رمضان، خداوند فرموده است «لعلّکم تتّقون»، یعنی روزه بگیرید تا پرهیزکار شوید، اما چه عملی در این ماه از همه، برتر است و انسان را بیش از هر چیز به خدا نزدیک می‌کند؟

پاسخ‌های متنوعی شنیده می‌شود، برخی می‌گویند بهترین عمل در این ماه، تلاوت قرآن است، برخی، نماز شب را برتر می‌دانند، شماری به مراسم احیاء، یا صله رحم و گروهی بر رسیدگی به فقرا در صورت توان، تأکید دارند. همه این‌ها اعمال پسندیده‌اند، اما با این حال، پیامبر اکرم(ص) تکلیف را روشن فرموده است. آن حضرت، در خطبه معروف پایان ماه شعبان که درباره فضیلت ماه رمضان، ایراد فرمودند، هنگامی که آثار و برکات این ماه را بیان می‌کردند، امیرالمؤمنین(ع) برخاست و عرض کرد: «یا رسول الله، ما افضل الآعمال فی هذا الشهر؟»؛ ای رسول خدا! کدام عمل در این ماه از همه اعمال، برتر و افضل است؟ پیامبر در پاسخ فرمودند: «افضل الأعمال فی هذا الشهر الورع عن محارم الله»؛ یعنی برترین عمل در این ماه، پرهیز از محرمات الهی است.

تعالیم اسلامی بر دو بخش است: بخشی از آنها مثبت و دارای جنبه اثباتی است (مانند نماز و روزه)، اما بخشی از آن نیز جنبه منفی دارد. همانند طبیبی که بعد از معاینه بیمار و تشخیص بیماری او، دو دستور می‌دهد: یکی پرهیز از آنچه مضر است (جنبه منفی) و دیگری استفاده از داروهای مفید (جنبه مثبت). خداوند نیز چنین کرده است و پیامبر اکرم(ص) با اشاره به جنبه منفی تعالیم، تقوا از محرمات را بهترین عمل در این ماه، معرفی فرموده، چون پرهیز از گناه، اصل درمان روح و شرط صحت ایمان است. در ماه رمضان، همان‌گونه که روزه و نماز عبادت‌­اند، اجتناب از گناه نیز عبادتی بزرگ و برترین عمل، محسوب می‌شود. وقتی انسان از محرمات دوری کند، روزه بگیرد و وظایف بندگی را به‌جا آورد، به تقوای حقیقی دست می‌یابد و معنای «لعلکم تتقون» در وجودش تحقق پیدا می‌کند. در این حالت، عید «فطر» به جشن تقوا تبدیل می‌شود، جشن پیروزی انسان بر شیطان درونی و بیرونی، آزادی از اسارت این دو شیطان و دستیابی به رضوان الهی.

امام صادق(ع) در روایتی می‌فرماید: خداوند به حضرت موسی(ع) وحی فرمود: «یا موسی، ما تقرب الیّ المتقربون بمثل الورع عن محارمی»؛ اهل تقرب و سلوک الهی به چیزی بهتر از ورع و پرهیز از محرمات الهی، به من نزدیک نمی‌شوند. امیرالمؤمنین(ع) نیز می‌فرماید: «اجتناب السیئات أولی من اکتساب الحسنات»؛ پرهیز از گناهان، برتر از انجام کارهای نیک است.  و در حدیثی دیگر فرمودند: «صیام القلب عن الفکر فی الآثام أفضل من صیام المرء عن الطعام»؛ روزه دل از اندیشیدن به گناه، برتر از روزه جسم از خوردن و آشامیدن است. بدین معنا که اگر دل و فکر انسان از اندیشه گناه، پاک باشد، بالاتر از آن است که صرفاً غذا و نوشیدنی را ترک کند.

حضرت مسیح(ع) نصایح و مواعظی بسیار لطیف فرموده‌اند و لذا ائمه ما نیز مواعظ ایشان را ذکر کرده‌اند (این مواعظ، در پایان کتاب «بحار الانوار» و «تحف العقول» گردآوری شده‌اند). حضرت مسیح(ع) در یکی این سخنان لطیف خود فرموده است: «بنی اسرائیل، ان موسی(ع) امرکم ان لا تزنوا و انا آمرکم ان لا تحدثوا انفسکم بالزنا فان من حدث نفسه بالزنا کان کمن أوقد فی بیت مزوق فأفسد التزاویق الدخان و ان لم یخرق البیت»؛ ای بنی‌اسرائیل! موسی بن عمران شما را از زنا و فحشا نهی کرد، اما من شما را از اندیشه زنا و مشغول داشتن دل، ذهن و قلب به آن، نهی می‌کنم؛ زیرا فکر گناه، هرچند مجازات ندارد، اما اثر خود را می‌گذارد و فضای دل و جان را تیره می‌سازد. چنان‌که اگر انسانی وارد کاخی زیبا شود و در میانه آن، آتشی روشن کند، دود برخاسته از آتش، بنا را نمی‌سوزاند، اما فضا را تاریک و خفه می‌کند، فکر گناه نیز درون انسان را تار می‌کند و روشنی ایمان را می‌کاهد.  بنابراین باید از خداوند خواست که در این ماه مبارک رمضان، توفیق دوری از گناه، حتی اندیشه گناه، را به ما عنایت کند، تا نه تنها جسم ما روزه‌دار، بلکه قلب و ذهن ما نیز از آلودگی‌ها پاک باشد.

انتهای پیام