جواد براتی در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: حوالی سال ۱۳۸۸، هم‌زمان با آغاز رسمی فعالیت پژوهشکده گردشگری، طرحی کلان در استان خراسان رضوی با عنوان «برنامه کمی و کیفی زیارت امام رضا(ع)» تعریف شد. این طرح قرار بود در سه فاز اجرا شود و ۱۳ حوزه فعالیتی نیز داشت که انجام پنج حوزه آن بر عهده پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی بود.

وی با اشاره به اینکه در سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۱ عملا داده قابل اتکایی در حوزه گردشگری وجود نداشت، خاطرنشان کرد: همان زمان، ارقام مختلفی درباره تعداد گردشگران و زائران مشهد مطرح می‌شد، اما این اعداد بر پایه هیچ پایگاه داده منسجم، بانک اطلاعاتی معتبر یا پژوهش نظام‌مند استوار نبود. در آن ایام، تنها پژوهشکده تخصصی گردشگری توانست آن گونه که باید، داده‌ها و بنیان‌های علمی منسجمی برای این حوزه فراهم کند و سایر مجموعه‌های پژوهشی بعدها شکل گرفتند.

او با بیان اینکه این کمبود داده، ضعف بزرگی برای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی محسوب می‌شد، تصریح کرد: در این سال‌ها تلاش کردیم با حمایت جهاد دانشگاهی خراسان رضوی و دفتر مرکزی و با اتکا به پیشینه قوی خود در پژوهش‌های علوم انسانی استان، این خلأ را جبران کنیم. از شبکه ارتباطی موجود نیز بهره بردیم؛ به‌گونه‌ای از ظرفیت ارتباطات بین‌بخشی استفاده کردیم تا بتوانیم محتوای علمی و داده‌های معتبر در حوزه گردشگری تولید و این حوزه را از اتکا به آمارهای غیرمستند و برآوردهای کلی خارج کنیم.

داده‌های پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی می‌تواند مبنای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی باشد

براتی با تاکید بر اینکه گردشگری خراسان رضوی به پشتوانه پژوهشی و داده‌های علمی متصل شده، بیان کرد: این مسیر، مسیری تدریجی و زمان‌بر بود، اما اکنون می‌توان گفت گردشگری در خراسان رضوی و حتی در سطح ملی، بیش از گذشته به پشتوانه پژوهشی و داده‌های علمی متصل شده است.

وی افزود: پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی، تنها پژوهشکده تخصصی گردشگری در کشور است که توانسته است علاوه بر اعتمادسازی متقابل و برقراری ارتباطات موثر با سایر سازمان‌ها و نهادهای مربوطه، در زمینه انجام پژوهش‌های علمی، کاربردی و گردآوری نتایج و داده‌های ارزشمند، به نقش‌آفرینی بپردازد و این حوزه را از اتکا به آمارهای غیرمستند و برآوردهای کلی خارج کند.

رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی در ادامه با بیان اینکه ایران از نظر پتانسیل‌های گردشگری جزو ۱۰ کشور اول جهان معرفی می‌شود، تصریح کرد: کشور ما از نظر تعداد آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز در میان ۱۰ کشور اول جهان قرار دارد. در حوزه میراث ناملموس جهانی هم به همین صورت است. از منظر تاریخی و تمدنی، اگر نگوییم نخستین، بی‌تردید جزو سه کشور اول دنیا هستیم. وقتی از تمدن‌های کهن سخن می‌گوییم، نام‌هایی چون مصر، یونان، هند و ایران در کنار هم قرار می‌گیرند؛ کشورهایی که اسناد تاریخی، کتیبه‌ها و شواهد تمدنی‌شان نشان می‌دهد، در شکل‌گیری تاریخ اولیه بشر نقش بنیادین داشته‌اند؛ چنین پیشینه‌ای، ظرفیتی عظیم برای گردشگری است.

وی با اشاره به اینکه با وجود این همه ظرفیت‌ها، ایران از نظر تعداد گردشگران ورودی حتی در میان ۵۰ کشور اول دنیا هم قرار ندارد، گفت: با وجود پتانسیل‌های بالفعل، متاسفانه ما در عمل جزو ۱۰ کشور اول نیز نیستیم. چرا چنین فاصله‌ای میان ظرفیت و عملکرد وجود دارد؟ چقدر برای گردشگری هزینه می‌کنیم؟ تا چه اندازه این حوزه برای سیاست‌گذار اولویت دارد؟ چه میزان سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی هدفمند در آن انجام می‌شود؟

گردشگری خراسان علاوه بر حوزه زیارت باید در سایر حوزه‌ها نیز تقویت شود

براتی با بیان اینکه گردشگری ایران محدود به زیارت نیست، تاکید کرد: در حال حاضر بخش عمده هزینه‌ها در حوزه زیارت متمرکز است و گردشگرانی که وارد کشور می‌شوند، عمدتا زائر هستند. در حالی که گردشگری ایران محدود به زیارت نیست و می‌توانستیم گردشگری را در حوزه‌های غیر از زیارت نیز تقویت کنیم.

وی با اشاره به اینکه گردشگر، مقصد خود را بر اساس جاذبه‌ها انتخاب می‌کند، تشریح کرد: برای نمونه، امروز در خواف یا قصبه گناباد شاهد حضور گردشگران خارجی هستیم؛ زیرا این آثار ثبت جهانی شده‌اند و یونسکو آن‌ها را معرفی و تبلیغ می‌کند و همین امر سبب جذب گردشگر می‌شود. نمونه دیگر، ثبت جهانی کاروانسرای رباط شرف در سرخس است؛ این بنا به‌لحاظ معماری، تزیینات، کتیبه‌ها و جزئیات هنری چنان غنی است که هر گردشگری را مجذوب می‌کند؛ هرچند امروز ممکن است از نظر سرمایه‌گذاری و رسیدگی، آنگونه که باید مورد توجه قرار نگرفته باشد.

برخی آثار باستانی خراسان رضوی به حال خود رها شده است

رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی درباره اولویت نبودن سرمایه‌گذاری در گردشگری، عنوان کرد: در نزدیکی ملک‌آباد، روستایی به نام «شریف‌آباد» وجود دارد که در آن چهار اثر ثبت ملی وجود دارد و هنوز هم بخشی از سنگ‌فرش‌های مسیر تاریخی جاده ابریشم در آنجا قابل مشاهده است. دو کاروانسرای مربوط به دوره صفویه و قاجاریه در آن قرار دارد، یک حمام تاریخی ثبت ملی‌ شده دارد و حتی قلعه‌ای تاریخی متعلق به ارباب قدیمی منطقه نیز در همان حوالی واقع شده است، اما واقعیت این است که این آثار رها شده‌اند.

براتی ادامه داد: رادکان و برج تاریخی آن نیز با همین وضعیت مواجه است. یا در مسیر دهسرخ، روستاهایی وجود دارد که آثار تاریخی دارند؛ کاروانسراهایی زیبا که برخی زیر نظر سازمان میراث فرهنگی مدیریت می‌شوند، اما همچنان مشابه بسیاری دیگر از این موارد، عملا بی‌سرپرست مانده‌اند. حتی برخی از این بناها عملا تبدیل به طویله شده‌ و گوسفندان را در آن‌ها نگهداری می‌کنند! در برخی موارد نیز به امید یافتن گنج، زمین و دیوارها را کنده‌اند و آسیب‌های جبران‌ناپذیر وارد کرده‌اند. نه‌تنها مرمتی صورت نگرفته بلکه حتی نگهداری هم انجام نشده و رها شده‌اند.

رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی با اشاره به اینکه وقتی برای حفظ و معرفی این میراث، سرمایه‌گذاری انجام نشود، طبیعی است که نتیجه‌ درخوری هم به وجود نیاید، گفت: برای درک این موضوع کافی است به کشورهای اطراف نگاه کنیم. برای مثال، در ترکیه گاهی بنایی را می‌بینید که حتی قدمت تاریخی چشمگیری هم ندارد اما آنچنان در معرفی، فضاسازی و خدمات پیرامونی‌اش سرمایه‌گذاری کرده‌اند که گردشگران برای بازدید در صف می‌ایستند. یا ازبکستان، کشوری که از نظر منابع مالی به‌مراتب محدودتر از ماست اما در حوزه گردشگری سرمایه‌گذاری قابل توجهی انجام داده است.

در دستگاه‌های اجرایی، رغبت و اولویت مالی برای طرح‌های پژوهش ناچیز است

وی با تاکید بر اینکه مسئله فقط تولید دانش یا ارائه پیشنهادات نیست، خاطرنشان کرد: ما در پژوهشکده تلاش کرده‌ایم نتایج پژوهش‌ها را به بخش دولتی، سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران منتقل کنیم اما از آن‌سو نیز همیشه رغبت کافی برای اجرا وجود نداشته است. هر ارتباطی، حتی اگر علمی و پژوهشی باشد، در نهایت یک وجه اقتصادی هم دارد. پژوهشگر ممکن است از سر مسئولیت اجتماعی، پژوهشی را انجام داده و نتایجش را در اختیار دستگاه اجرایی بگذارد اما اجرای آن نیازمند بودجه است. بنابراین بخشی از مسئله به نبود رغبت و اولویت مالی از سمت دستگاه‌های اجرایی برمی‌گردد.

براتی با بیان اینکه باید واقع‌بین باشیم و محدودیت دانشی و تجربه خود را نیز ببینیم، افزود: دانش فقط از کتاب و جزوه به دست نمی‌آید. بخش مهمی از آن حاصل تجربه متمرکز در یک حوزه است. همکاران ما در پژوهشکده ۱۵ سال است که در حوزه گردشگری فعالیت کرده و امروز به توانمندی رسیده‌اند، اما باید بپذیریم که در سطح ملی، دانش تخصصی گردشگری هنوز ضعیف است.

زیرساخت‌های دسترسی به مناطق گردشگری از وضعیت مطلوبی برخوردار نیست

رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی درباره زیرساخت‌های مربوط به گردشگری تشریح کرد: بسیاری از مسیرهای منتهی به جاذبه‌های گردشگری ما توان پاسخگویی به حجم تردد و تقاضای بالقوه را ندارند. یکی از مهم‌ترین دلایل آن، ضعف زیرساخت‌های دسترسی به‌ویژه در حوزه جاده‌ای است. سرانه آزادراه و بزرگراه استان خراسان رضوی در مقایسه با بسیاری از استان‌های کشور وضعیت مطلوبی ندارد و حتی در میان ۱۰ استان برتر هم قرار نمی‌گیرد. بنابراین ما در این حوزه، نیازمند سرمایه‌گذاری جدی‌تری هستیم.

براتی با تاکید بر اینکه در حوزه ریلی نیز با کمبودهای جدی مواجه‌ هستیم، تصریح کرد: خراسان جنوبی با آن ظرفیت‌های گردشگری قابل توجه، هنوز به شبکه راه‌آهن متصل نشده است. حتی در مسیرهایی که تقاضای سفر بالاست، مانند مسیر مشهد به گرگان که بسیاری از مشهدی‌ها به آن سفر می‌کنند، اتصال ریلی مستقیم وجود ندارد یا بسیار ضعیف است.

وی با بیان اینکه استان از لحاظ حمل‌ونقل هوایی نیز وضعیت مطلوبی ندارد، ادامه داد: در بخش فرودگاهی نیز چالش‌هایی وجود دارد. صرف‌نظر از تعداد هواپیما، کیفیت زیرساخت اهمیت اساسی دارد. درباره فرودگاه بین‌المللی شهید هاشمی‌نژاد که از فرودگاه‌های مهم کشور است، گزارش‌هایی درباره فرسودگی و فرونشست برخی بخش‌های باند مطرح شده است. فرسودگی باند می‌تواند در استهلاک هواپیما، آسیب به لاستیک‌ها و افزایش هزینه‌های عملیاتی موثر باشد. بنابراین سرمایه‌گذاری در بهسازی و استانداردسازی باندها و زیرساخت‌های فرودگاهی نیز ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

عدم اقامت رسمی گردشگردان در هتل‌ها به عوامل متعددی مرتبط است

رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی درباره وضعیت هتل‌ها و آژانس‌های مسافرتی تشریح کرد: در این بخش، عرضه و تقاضای بازار نقش تعیین‌کننده‌تری دارد. نمی‌توان همه کمبودها را به گردن دولت انداخت. ایران کشوری نیست که در حال حاضر حجم بالایی از گردشگر بین‌المللی داشته باشد. تعداد گردشگران ورودی محدود و ترکیب آن‌ها نیز خاص است که بخش قابل توجهی زائران هستند.

وی درباره گردشگران خارجی بیان کرد: ۵۰ درصد گردشگران ورودی به ایران از کشور عراق هستند. البته باید توجه داشت که بخش قابل توجهی از این گردشگران، معمولا از الگوی اقامت هتلی استفاده نمی‌کنند. بسیاری از آن‌ها خانه دوم دارند یا در اقامتگاه‌های غیررسمی ساکن می‌شوند. پس از عراق، افغانستان، پاکستان، ترکیه و جمهوری آذربایجان قرار دارند که حدود ۹۰ درصد گردشگران ورودی ایران را تشکیل می‌دهند.

براتی ادامه داد: با این حال، الگوی مصرف اقامتی در میان این کشورها متفاوت است. افغانستانی‌ها و پاکستانی‌ها به‌ندرت در هتل‌ها اقامت می‌کنند. ترکیه‌ای‌ها نیز عمدتا با هدف تجارت سفر می‌کنند و بسیاری از آن‌ها از مسیر خراسان رضوی عبور نمی‌کنند و ممکن است تنها یک شب در مرز اقامت داشته و سپس بازگردند. بنابراین در مجموع، با کمبود تقاضای موثر در حوزه گردشگر بین‌المللی مواجه هستیم.

وی با تاکید بر اینکه در حوزه گردشگر داخلی نیز وضعیت مشابهی وجود دارد، گفت: بخش قابل توجهی از مسافران داخلی در خانه اقوام اقامت می‌کنند. سهم خانه‌های دوم نیز بالاست و علاوه بر آن، خانه‌های اجاره‌ای نیز به دلیل هزینه کمتر بخش مهمی از بازار اقامت را در اختیار دارند. حتی اقامت در حسینیه‌ها، مساجد و فضاهای مشابه نیز وجود دارد.

ظرفیت اشغال بخش اقامتی به‌شدت کاهش یافته است

رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی با بیان اینکه سهم اقامت‌ رسمی در هتل‌ها به طور سالانه، به حدود ۲۰ درصد می‌رسد، تصریح کرد: امسال دفاتر خدمات مسافرتی نیز هشدار داده بودند که رزروهای نوروز نسبت به سال‌های گذشته کاهش شدیدی داشته است. شرایط جنگی، بی‌ثباتی و ناامنی به‌شدت بر گردشگری اثر می‌گذارند و سفرها را تحت تاثیر قرار می‌دهند. در سال ۱۴۰۴، ظرفیت اشغال بخش اقامتی به‌شدت کاهش یافته است. ما معتقدیم ضریب اشغال هتل‌ها زیر ۶۰ درصد اساسا منطقی نیست، چراکه در چنین شرایطی سرمایه‌گذاری در هتلداری سودآور نخواهد بود. در حال حاضر ضریب اشغال برخی هتل‌ها حتی به زیر ۵۰ درصد رسیده است.

وی افزود: در سال‌های قبل، اگر در برخی ماه‌ها ضریب اشغال به ۲۰ یا ۳۰ درصد می‌رسید، هتلداران آن را در ایام پیک جبران می‌کردند، اما امسال بعید به نظر می‌رسد حتی در نوروز، ضریب اشغال به ۹۰ یا ۱۰۰ درصد برسد. در تابستان، به‌ویژه شهریور که یکی از ایام پیک گردشگری مشهد محسوب می‌شود، ضریب اشغال حدود ۶۰ درصد بوده است.

براتی با اشاره به اینکه در چنین وضعیتی سرمایه‌گذار انگیزه‌ای برای ورود به این حوزه ندارد، بیان کرد: سرمایه‌گذاری در شرایطی که ضریب اشغال پایین و چشم‌انداز تقاضا مبهم است، ریسک بالایی دارد و ممکن است به تعطیلی واحدهای اقامتی بینجامد. هم‌اکنون نیز بسیاری از هتل‌ها برای فروش عرضه شده‌اند که این خود نشانه‌ای از شرایط دشوار صنعت هتلداری در وضعیت فعلی است. علاوه بر آن، تعداد قابل توجهی از هتل‌های نیمه‌ساخته هم در بازار فروش قرار دارند؛ پروژه‌هایی که آغاز شده اما به سرانجام نرسیده‌اند.

وی با تاکید بر اینکه یکی از دلایل ورود برخی سرمایه‌گذاران به ساخت هتل، نه صرفا بازار گردشگری بلکه دسترسی به تسهیلات بانکی است، تشریح کرد: وقتی امکان دریافت وام‌های چندصد میلیارد تومانی با نرخ بهره پایین فراهم می‌شود، برخی افراد پروژه هتل را به‌عنوان پوشش اخذ تسهیلات انتخاب می‌کنند. سرمایه در جای دیگری به گردش می‌افتد و سود آن صرف ادامه ساخت پروژه می‌شود. اما اگر چرخه اقتصادی پروژه اصلی به سودآوری نرسد، هتل نیمه‌تمام یا حتی تکمیل‌شده، سال‌ها معطل می‌ماند و نهایتا برای فروش عرضه می‌شود. همچنین باید گفت که هتل‌های کم‌ستاره از معافیت‌ مالیاتی برخوردار و هتل‌های ۴ و ۵ ‌ستاره نیز در حوزه گردشگر خارجی از مالیات معاف‌ هستند.

انتهای پیام