با وجود نگرانی‌های مطرح‌شده درباره آلودگی‌های موضعی، کارشناسان تأکید می‌کنند ماهی همچنان یکی از منابع مهم پروتئین و اسیدهای چرب مفید مانند امگا-۳ در رژیم غذایی محسوب می‌شود و مصرف متعادل آن نقش شناخته‌شده‌ای در سلامت قلب و مغز دارد. از همین رو، هدف از پرداختن به مسئله آلودگی، کاهش مصرف ماهی نیست، بلکه تأکید بر انتخاب آگاهانه‌تر منابع صید و مدیریت بهتر محیط زیست دریایی است.

تحقیقات تازه‌ای که در ژورنال Scientific Reports منتشر شده، نشان می‌دهد ماهی‌های تجاری این منطقه، از جمله گونه محبوب هالیبوت هندی(کفشک ماهی)، حاوی مقادیر قابل توجهی هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای یا PAHs هستند. این ترکیبات شیمیایی به‌طور عمده از فعالیت‌های انسانی مثل سوخت کشتی‌ها، صنایع نفت و گاز و پساب پالایشگاه‌ها وارد دریا می‌شوند و به دلیل پایداری بالا، سال‌ها در محیط باقی می‌مانند.

صیادان و مردم: تجربه و هشدار

ناخدا رسول، صیاد باتجربه بوشهری در گفت‌وگو با ایسنا می‌گوید: وضعیت محیط‌زیست دریا تغییر کرده است. وقتی تور را از آب بیرون می‌آوریم، می‌بینیم رسوبات ساحلی دیگه مثل گذشته پاک و پرطراوت نیستند. ماهی‌ها هنوز ظاهر سالم دارند، اما می‌دانیم محیط اطرافشان تغییر کرده و این می‌تواند روی سلامت مردم تأثیر بگذارد.

او که معتقد است حفاظت از محیط زیست دریا با معیشت صیادان و سلامت جامعه گره خورده است، تاکید می‌کند: واضح است که رسوبات آلوده‌اند. ماهی‌ها هنوز سالم به نظر می‌رسند، اما نمی‌توانیم تأثیر طولانی‌مدت را روی مصرف‌کننده نادیده بگیریم.

ماهی‌ها چگونه آلوده می‌شوند؟

به گزارش ایسنا، بر اساس مطالعه مذکور که در سال ۲۰۲۴ منتشر شده، غلظت PAHها در رسوبات مناطق صنعتی تا ۱۴ میلی‌گرم در کیلوگرم وزن خشک می‌رسد و در بافت ماهی‌ها میانگین ۶.۸ میلی‌گرم در کیلوگرم اندازه‌گیری شده است. این ارقام نشان می‌دهد ماهیانی که مردم مصرف می‌کنند، به طور مستقیم آلاینده‌ها را از محیط جذب کرده‌اند و مصرف مداوم آنها در بلندمدت می‌تواند سلامت را تحت تأثیر قرار دهد.

تحقیق مطرح شده در پنج منطقه ساحلی استان بوشهر انجام شده است. عسلویه، کنگان، خارک، امام حسن و بوشهر. مناطق صنعتی مانند عسلویه و خارک بیشترین میزان PAHها را در رسوبات و ماهی‌ها داشتند، در حالی که بوشهر و امام حسن با تراکم صنعتی کمتر، کمترین آلاینده‌ها و ریسک انسانی را نشان دادند. به عبارت دیگر، هر چه از هیاهوی صنعتی دورتر شویم، ماهی‌ها سالم‌ترند.

میترا راوردشیری، مدیر مرکز آبزیان جهاددانشگاهی استان بوشهر نیز در گفت‌وگو با ایسنا می‌گوید: PAHها ترکیباتی هستند که از احتراق ناقص سوخت‌های فسیلی و فعالیت‌های صنعتی تولید می‌شوند و می‌توانند اثرات طولانی‌مدتی مثل سرطان و آسیب‌های کبدی و عصبی برای انسان داشته باشند.

به گفته او، این ترکیبات در محیط‌های آبی پایدارند و به تدریج در بافت ماهی‌ها تجمع پیدا می‌کنند. حتی مقادیر کم هم اگر به طور مداوم وارد بدن شوند، می‌توانند مشکل‌ساز شوند.

نقشه آلودگی و تفاوت مناطق

به گفته راوردشیری، تفاوت آشکار بین مناطق صنعتی و غیرصنعتی نشان می‌دهد فعالیت‌های انسانی عامل اصلی افزایش آلاینده‌هاست. مناطق کمتر آلوده می‌توانند منبع ایمن‌تری برای تأمین ماهی مردم باشند.

او با اشاره به ارتباط مستقیم بین آلاینده‌ها در رسوبات و ماهی‌ها تأکید می‌کند: یعنی ماهی‌ها به طور مستقیم آلاینده‌ها را از محیط جذب می‌کنند. هر موج دریا و هر حرکت رسوب، فرصتی برای انتقال آلاینده‌ها به ماهی‌هاست و وقتی ماهی مصرف می‌شود، این مسیر به بدن انسان وارد می‌شود.

مدیر مرکز آبزیان جهاددانشگاهی استان بوشهر می‌گوید: شاخص‌های ILCR و ECR نشان می‌دهند تماس مستقیم با رسوبات آلوده یا مصرف ماهی‌های صیدشده از مناطق صنعتی، خطر ابتلا به سرطان را در بلندمدت برای بزرگسالان و کودکان افزایش می‌دهد.

راوردشیری تأکید می‌کند: با همه این اوصاف، ماهی‌ها همچنان منبع غذایی ارزشمندی هستند. اما بهتر است از منابع کمتر آلوده مصرف شود و تنوع در انتخاب ماهی رعایت شود تا مواجهه با آلاینده‌ها کاهش یابد.

مسئولیت صنایع

شواهد و تحقیقات انجام شده، صنایع نفت و گاز را منشأ اصلی آلودگی خلیج فارس معرفی می‌کنند، اما درباره عملکرد این صنایع و نظارت بر آنها پرسش‌های بی‌پاسخ زیادی باقی مانده است.

به گزارش ایسنا، قوانین ایران واحدهای صنعتی را موظف به پایش مستمر پساب و گزارش آن به سازمان محیط زیست کرده است اما در عمل گزارش‌های متعددی از تخلیه پساب‌های صنعتی و بی‌توجهی به استانداردها منتشر می‌شود.

تجربه دیگر کشورها نشان می‌دهد راهکارهای مؤثری وجود دارد. برای مثال در نروژ طرح «صفر تخلیه» اجرا می‌شود، در کانادا صنایع مسئولیت کامل پسماندهای خود را بر عهده دارند و در امارات سنسورهای برخط پایش آلودگی نصب شده که داده‌های آن در اختیار نهادهای نظارتی قرار می‌گیرد. در ایران اما نه داده‌های برخط در دسترس است، نه گزارش‌های نظارتی شفاف منتشر می‌شود و نه مردم می‌دانند صنایع سودده نفت و گاز چه سهمی در جبران خسارت‌های وارده به سلامت آنها و محیط زیست پرداخته‌اند.

ماهی‌ها هنوز سالم هستند

کارشناسان محیط زیست و بهداشت عمومی تأکید می‌کنند که شواهد موجود نشان می‌دهد افزایش آلاینده‌هایی مانند PAHها بیشتردر محدوده‌های نزدیک به فعالیت‌های صنعتی و پالایشگاهی مشاهده شده و قابل تعمیم به همه مناطق صید و همه ماهی‌های خلیج فارس نیست. به بیان دیگر، بخش قابل توجهی از ذخایر ماهی همچنان در محدوده‌های کم‌ریسک‌تر قرار دارند و می‌توانند با اطمینان بیشتری مصرف شوند.

با این حال، استمرار پایش کیفیت آب، رسوبات و آبزیان در مناطق صنعتی ضروری است تا روند تغییرات آلودگی به‌طور دقیق رصد شود و از افزایش مواجهه انسانی جلوگیری شود. کنترل منابع آلاینده، به‌ویژه مدیریت پساب‌های صنعتی، نقش کلیدی در کاهش ورود این ترکیبات به زنجیره غذایی دارد.

متخصصان توصیه می‌کنند مصرف‌کنندگان با انتخاب ماهی از منابع متنوع‌تر و کم‌آلوده‌تر و رعایت تنوع در رژیم غذایی، هم از فواید تغذیه‌ای ماهی بهره‌مند شوند و هم مواجهه احتمالی با آلاینده‌ها را به حداقل برسانند.

به گزارش ایسنا، حمایت از پژوهش‌های محیط‌زیستی و شفافیت در انتشار داده‌های پایش، می‌تواند به تصمیم‌گیری‌های علمی‌تر، مدیریت پایدار منابع دریایی و حفظ سلامت جامعه کمک کند؛ مسیری که هم به نفع دریا و هم به نفع مردم خواهد بود.

انتهای پیام