ماه رمضان در فرهنگ اسلامی همواره فراتر از یک مناسبت مذهبی تلقی شده است و به‌عنوان عرصه‌ای برای بازاندیشی در سبک زندگی فردی و اجتماعی شناخته می‌شود. در همین راستا، با مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزه مطالعات قرآن و جامعه‌شناسی دین، درباره ابعاد مختلف روزه‌داری و کارکردهای آن در دنیای معاصر گفت‌وگو کردیم.

رمضان؛ از فریضه فردی تا نهاد اجتماعی

محمدرضا حیدری، در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به جایگاه ماه رمضان در قرآن کریم گفت: ماه رمضان در متن قرآن با نزول وحی پیوند خورده است، یعنی این ماه صرفاً زمان امساک از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه زمان بازگشت به معنا و آگاهی است.

وی با اشاره به آیه ۱۸۳ سوره بقره افزود: فلسفه روزه در قرآن دستیابی به تقوا معرفی شده است. تقوا در اینجا به معنای خودکنترلی آگاهانه است؛ مهارتی که در جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز داریم.

این پژوهشگر دینی تصریح کرد: روزه‌داری یک تمرین مستمر برای مدیریت خواسته‌هاست. در جهانی که بر مصرف‌گرایی افراطی بنا شده است، روزه نوعی مقاومت فرهنگی در برابر زیاده‌خواهی و افراط محسوب می‌شود.

کارکردهای روان‌شناختی روزه‌داری

این مدرس دانشگاه در ادامه با تأکید بر ابعاد روان‌شناختی روزه گفت: یکی از مهم‌ترین آثار روزه، افزایش تاب‌آوری روانی است. فرد روزه‌دار می‌آموزد که می‌تواند میل‌های فوری خود را به تعویق بیندازد. این مهارت، پایه بسیاری از موفقیت‌های فردی و اجتماعی است.

حیدری با بیان اینکه بسیاری از اختلالات روانی ریشه در ناتوانی در کنترل تکانه‌ها دارد، اظهار کرد: روزه‌داری نوعی بازآموزی اراده است. فرد در یک بازه زمانی مشخص، آگاهانه محدودیت‌هایی را می‌پذیرد و همین پذیرش داوطلبانه، احساس توانمندی و تسلط بر خویشتن را تقویت می‌کند.

وی همچنین به نقش معنویت در کاهش اضطراب اشاره کرد و گفت: پیوند عاطفی با خداوند، که در ماه رمضان پررنگ‌تر می‌شود، نوعی امنیت درونی ایجاد می‌کند. مناسک جمعی مانند دعا و تلاوت قرآن، احساس تنهایی را کاهش می‌دهد و همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند.

رمضان و سرمایه اجتماعی

این پژوهشگر حوزه دین با اشاره به کارکردهای اجتماعی این ماه اظهار کرد: ماه رمضان را می‌توان یکی از مهم‌ترین سازوکارهای تولید سرمایه اجتماعی در جوامع اسلامی دانست. هم‌زمانی افطار، کمک به نیازمندان، و گسترش فرهنگ انفاق، شبکه‌های همدلی را تقویت می‌کند.

وی افزود: در این ماه، فاصله‌های طبقاتی به‌صورت نمادین کاهش می‌یابد. گرسنگیِ مشترک، تجربه‌ای همسان ایجاد می‌کند که می‌تواند درک متقابل را افزایش دهد.

حیدری با بیان اینکه آیین‌های جمعی در شکل‌گیری هویت نقش مهمی دارند، گفت: رمضان یک تجربه مشترک ملی و دینی است که احساس تعلق را تقویت می‌کند. در شرایطی که فردگرایی رو به گسترش است، این تجربه جمعی اهمیت دوچندان دارد.

چالش‌های روزه‌داری در جهان مدرن

این مدرس دانشگاه در پاسخ به این پرسش که روزه‌داری در دنیای پرشتاب امروز با چه چالش‌هایی مواجه است، گفت: تغییر سبک زندگی، ساعات کاری فشرده و الگوی خواب نامنظم، کارکردهای اصیل روزه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اگر رمضان به بی‌خوابی مفرط و تغذیه نامتعادل منجر شود، از فلسفه اصلی خود فاصله می‌گیرد.

وی تأکید کرد: روزه‌داری سالم نیازمند برنامه‌ریزی است. توجه به تغذیه متعادل، پرهیز از افراط در مصرف غذا در وعده افطار و سحر و تنظیم خواب از جمله مواردی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

نسبت رمضان با عدالت و مسئولیت اجتماعی

این پژوهشگر دینی در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: روزه اگر به همدلی با محرومان منجر نشود، ناقص است. فلسفه اجتماعی روزه، بیدار کردن حس مسئولیت نسبت به دیگران است.

وی ادامه داد: در سنت اسلامی، رمضان همواره با گسترش صدقه و کمک‌های مردمی همراه بوده است. این نشان می‌دهد که دین، معنویت را از مسئولیت اجتماعی جدا نمی‌داند.

حیدری تأکید کرد: اگر بتوانیم این ظرفیت را به برنامه‌های پایدار اجتماعی تبدیل کنیم، رمضان می‌تواند به موتور محرک فعالیت‌های داوطلبانه در طول سال بدل شود.

بازخوانی رمضان برای نسل جوان

این مدرس دانشگاه در ادامه با اشاره به ضرورت گفت‌وگو با نسل جدید گفت: نسل جوان نیازمند تبیین عقلانی و کارکردی از مناسک دینی است. اگر روزه را صرفاً به‌عنوان تکلیف معرفی کنیم، ممکن است کارکرد تربیتی آن تضعیف شود.

وی افزود: باید نشان دهیم که روزه‌داری چگونه به رشد فردی، نظم ذهنی و آرامش روانی کمک می‌کند. وقتی جوانان کارکردها را لمس کنند، ارتباط عمیق‌تری با این ماه برقرار خواهند کرد.

حیدری در جمع‌بندی سخنان خود تصریح کرد: ماه رمضان یک فرصت سالانه برای بازتنظیم زندگی است؛ فرصتی برای بازگشت به خویشتن، ترمیم روابط اجتماعی و بازتعریف اولویت‌ها. اگر این فرصت به درستی درک شود، می‌تواند آثار آن فراتر از یک ماه و در تمام سال جاری باشد.

انتهای پیام