کلانشهری با جمعیت میلیونی، تراکم بالای سفرهای درون‌شهری و چالش مزمن آلودگی هوا، ناگزیر از بازتعریف الگوی جابه‌جایی شهروندان است. در چنین شرایطی، تمرکز مدیریت شهری بر نوسازی ناوگان، برقی‌سازی وسایل حمل‌ونقل و گسترش زیرساخت‌های مرتبط، می‌تواند نقطه عطفی در مسیر اصلاح ساختار حمل‌ونقل پایتخت باشد؛ مسیری که اکنون با افتتاح بزرگ‌ترین ایستگاه شارژ خودروهای برقی کشور و ورود ناوگان جدید، وارد فاز عملیاتی گسترده‌تری شده است.

گام تازه در برقی‌سازی؛ از شعار تا زیرساخت

اعلام بهره‌برداری از بزرگ‌ترین ایستگاه شارژ خودروهای برقی کشور در کیانشهر و رونمایی از اتوبوس‌های ۱۸ متری جدید بی‌آرتی، تنها یک افتتاحیه عمرانی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از عبور از مرحله نمادین برقی‌سازی و ورود به فاز تثبیت زیرساخت است. تجربه جهانی نشان می‌دهد که موفقیت ناوگان برقی بدون توسعه هم‌زمان ایستگاه‌های شارژ، مدیریت انرژی و شبکه پشتیبانی فنی امکان‌پذیر نیست.

کلانشهرهایی مانند شنژن در چین که امروز به‌عنوان الگوی برقی‌سازی ناوگان اتوبوسی شناخته می‌شوند، پیش از هر چیز بر ایجاد زیرساخت گسترده شارژ تمرکز کردند. اکنون حرکت تهران به سمت ایجاد ایستگاه‌های بزرگ و متمرکز شارژ، نشان می‌دهد که این تجربه جهانی مورد توجه قرار گرفته و برقی‌سازی صرفا به خرید خودرو محدود نمانده است.

نوسازی کم‌سابقه ناوگان عمومی

مدیران شهرداری تهران اعلام کرده‌اند که در این دوره، معادل ۲۵ سال گذشته قرارداد واگن مترو منعقد شده و بیش از دوهزار اتوبوس جدید به ناوگان اضافه شده است. اگر این ارقام در عمل محقق و وارد چرخه بهره‌برداری شوند، می‌توان آن را یکی از بزرگ‌ترین دوره‌های نوسازی ناوگان عمومی در پایتخت دانست. در سال‌های گذشته، فرسودگی اتوبوس‌ها و کمبود واگن‌های مترو، به یکی از عوامل اصلی نارضایتی شهروندان تبدیل شده بود. فاصله حرکت زیاد، ازدحام در ساعات اوج و کاهش کیفیت خدمات، بخشی از پیامدهای این فرسودگی بود. نوسازی ناوگان نه‌تنها ظرفیت جابه‌جایی را افزایش می‌دهد، بلکه با کاهش خرابی‌های مکرر، هزینه‌های نگهداری و توقف‌های ناخواسته را نیز کاهش خواهد داد. در بسیاری از شهرهای پیشرو مانند لندن، تجربه نشان داده است که سرمایه‌گذاری مستمر در ناوگان حمل‌ونقل عمومی، مستقیما به افزایش سهم این بخش در سفرهای شهری منجر می‌شود. هرچه خدمات قابل اتکاتر و سریع‌تر باشد، تمایل شهروندان به استفاده از خودروی شخصی کاهش می‌یابد.

اثرات زیست‌محیطی؛ کاهش آلایندگی در عمل

یکی از محورهای اصلی دفاع از توسعه ناوگان برقی، کاهش آلودگی هوا است. تهران سال‌هاست با معضل ذرات معلق و آلاینده‌های ناشی از تردد وسایل نقلیه مواجه است. سهم بالای ناوگان دیزلی فرسوده در انتشار آلاینده‌ها، بارها در گزارش‌های رسمی مورد اشاره قرار گرفته است. ورود اتوبوس‌های برقی و تاکسی‌های برقی، اگرچه به‌تنهایی تمام معضل آلودگی را حل نمی‌کند، اما می‌تواند سهم قابل توجهی در کاهش انتشار مستقیم آلاینده‌ها در سطح شهر داشته باشد. تفاوت اصلی ناوگان برقی با نمونه‌های فسیلی، حذف انتشار در محل مصرف است؛ موضوعی که در معابر پرتردد و مناطق مرکزی شهر اهمیت مضاعف دارد. شهرهایی مانند اسلو و آمستردام با تمرکز بر حمل‌ونقل برقی و محدودسازی خودروهای آلاینده، توانسته‌اند شاخص‌های کیفیت هوا را بهبود دهند. تهران نیز در صورت استمرار این مسیر، می‌تواند بخشی از فشار زیست‌محیطی خود را کاهش دهد؛ به‌ویژه اگر توسعه ناوگان برقی با سیاست‌های مکمل مانند مدیریت تقاضای سفر همراه شود.

توسعه مترو؛ ستون فقرات جابه‌جایی شهری

در کنار اتوبوس‌ها، مترو همچنان ستون فقرات حمل‌ونقل عمومی تهران محسوب می‌شود. افتتاح ایستگاه‌های جدید و ورود واگن‌های تازه، به معنای افزایش ظرفیت جابه‌جایی در خطوط پرتردد است. تجربه جهانی نشان می‌دهد که هیچ کلانشهری بدون شبکه ریلی کارآمد قادر به مدیریت حجم بالای سفرهای روزانه نیست. در شهرهایی نظیر توکیو، شبکه گسترده ریلی امکان جابه‌جایی میلیون‌ها نفر در روز را فراهم کرده و وابستگی به خودروی شخصی را به حداقل رسانده است. تهران نیز طی دو دهه گذشته با توسعه خطوط مترو، گام‌های مهمی برداشته، اما هنوز با استانداردهای مطلوب فاصله دارد. هر ایستگاه جدید و هر واگن افزوده‌شده، می‌تواند بخشی از این فاصله را کاهش دهد.

عبور از تردیدها؛ تجربه یک‌ساله برقی‌سازی

زمانی که نخستین بسته حمل‌ونقلی با محوریت ناوگان برقی معرفی شد، تردیدهایی درباره کارایی باتری‌ها، سازگاری با شرایط اقلیمی تهران و هزینه‌های نگهداری مطرح بود. این نگرانی‌ها در بسیاری از کشورها نیز در آغاز مسیر برقی‌سازی وجود داشت. اما تجربه یک‌ساله بهره‌برداری از ناوگان برقی در تهران، به گفته مدیران شهری، نشان داده است که این مدل می‌تواند در شرایط عملیاتی شهر پاسخگو باشد. اگر این روند با پایش مستمر عملکرد، ارتقای خدمات پس از فروش و تامین پایدار قطعات همراه شود، اعتماد عمومی نیز به‌تدریج تقویت خواهد شد.

حمایت از توسعه حمل‌ونقل عمومی، صرفا به معنای دفاع از یک سیاست مدیریتی نیست؛ بلکه دفاع از منافع عمومی شهروندان است. کاهش زمان سفر، کاهش هزینه‌های سوخت، بهبود کیفیت هوا و افزایش ایمنی، همگی منافعی هستند که مستقیما به زندگی روزمره مردم باز می‌گردند.

حمل‌ونقل عمومی؛ سرمایه‌گذاری نه هزینه

یکی از چالش‌های همیشگی در حوزه حمل‌ونقل شهری، نگاه هزینه‌ای به این بخش است. در حالی‌که تجربه جهانی نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری در حمل‌ونقل عمومی، بازده اقتصادی غیرمستقیم قابل توجهی دارد؛ از افزایش بهره‌وری نیروی کار گرفته تا کاهش هزینه‌های درمان ناشی از آلودگی هوا، اگر توسعه ناوگان برقی، گسترش مترو و تقویت خطوط بی‌آرتی به‌صورت مستمر ادامه یابد، تهران می‌تواند از چرخه معیوب خودرومحوری فاصله بگیرد. این مسیر البته نیازمند تامین مالی پایدار، هماهنگی نهادی و حمایت دولت مرکزی است؛ چرا که مدیریت شهری به‌تنهایی قادر به تامین همه منابع موردنیاز نخواهد بود.

حرکت به سوی شهر قابل‌ زیست‌تر

آن‌چه امروز در قالب افتتاح ایستگاه‌های شارژ، ورود اتوبوس‌های برقی و توسعه مترو دیده می‌شود، در صورت تداوم، می‌تواند به تغییر تدریجی الگوی سفر در پایتخت منجر شود. تجربه شهرهای موفق نشان می‌دهد که تغییر رفتار شهروندان زمان‌بر است، اما با ارائه خدمات باکیفیت و قابل اتکا، این تغییر امکان‌پذیر خواهد بود. تهران برای تبدیل‌شدن به شهری پایدارتر، ناگزیر از تقویت حمل‌ونقل عمومی است.

توسعه ناوگان برقی و نوسازی زیرساخت‌ها، نه یک پروژه کوتاه‌مدت، بلکه مسیری بلندمدت برای ارتقای کیفیت زندگی شهروندان به شمار می‌رود. اگر این مسیر با شفافیت، ارزیابی مستمر و مشارکت اجتماعی همراه شود، می‌توان امیدوار بود که پایتخت در سال‌های پیش رو، گام‌های جدی‌تری به سوی شهری پاک‌تر، کارآمدتر و انسان‌محور بردارد.