سنت‌ها و آیین‌های این ماه، میراثی گران‌بها هستند که نسل به نسل منتقل شده و در تار و پود زندگی مردم این دیار تنیده شده‌اند. این میراث که ریشه در باورهای عمیق دینی دارد، از دیرباز، شکل‌دهنده‌ رفتارهای جمعی و فردی در ماه روزه‌داری بوده است.

امروزه، با شتاب شهرنشینی و دگرگونی‌های سبک زندگی، این آیین‌ها نیز با تغییراتی روبرو شده‌اند؛ اما نکته‌ قابل تأمل اینجاست که روح این سنت‌ها همچنان در بطن جامعه‌ خراسان رضوی زنده است و به شیوه‌هایی نو، خود را با شرایط جدید وفق داده است. از روستاهای دورافتاده که هنوز اصالت بسیاری از رسوم را حفظ کرده‌اند تا کلان‌شهرها که زائر و مجاور را در خود جای داده‌اند، جلوه‌هایی از این ماه دیده می‌شود که هر یک به نوبه‌ خود، داستانی از پیوند مردم این سرزمین با معنویت و همبستگی اجتماعی را روایت می‌کند.

یک پژوهشگر فرهنگ عامه خراسان درباره سنت‌های پیش از ماه رمضان گفت: برخلاف تصور رایج که آداب ماه را تنها به شب اول آن محدود می‌دانند، در بسیاری از روستاهای خراسان رضوی، به ویژه در مناطق دورافتاده‌، تدارکات استقبال از این ماه از حدود ۱۰ روز پیش آغاز می‌شود.

علی‌اکبر خلیلی در گفت و گو با ایسنا افزود: مایحتاج اساسی چون آرد، حبوبات و خشکبار را برای کل ماه تأمین می‌کنند که این خود نه تنها سفری طولانی و طاقت‌فرسا را در روزهای روزه‌داری از دوش خانواده برمی‌دارد، بلکه تأمین مایحتاج را به دوره‌ای موکول می‌کند که مردم در حال تطبیق با نظم جدید روزه‌داری هستند.

خلیلی به اهمیت بهداشت محیط در آستانه ماه اشاره کرد و افزود: در این دوران، شاهد یک خانه‌تکانی با ملاحظه هستیم. زنان خانه‌دار در این ایام، تمرکز را بر تمیز کردن مسیرهای رفت و آمد، زدودن گرد و غبار از سقف‌ها و پنجره‌ها می‌گذارند تا در طول ماه، با کاهش تردد غیرضروری در محیط خانه، خدشه‌ای به روزه وارد نشود. این یک دقت فرهنگی است؛ درک اینکه روزه‌داری نباید با زحمت بیش از حد همراه باشد.

رسم افطار جمعی؛ یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های اجتماعی این ماه

وی با اشاره به اهمیت نان به عنوان قوت غالب، نحوه پخت آن را یک برنامه مدون فرهنگی دانست و خاطرنشان کرد: در اکثر خانواده‌هایی که هنوز خودشان نان می‌پزند که در روستاها این سنت قوی‌تر است فرآیند پخت به شکل دو مرحله‌ای طراحی شده است تا فشار کار در ماه رمضان شکسته شود.

پژوهشگر فرهنگ عامه با تشریح این مراحل گفت: مرحله اول، پخت نان برای ۱۵ روز ابتدایی ماه است که درست پیش از شروع ماه انجام می‌شود. این کار به خانواده امکان می‌دهد تا در روزهای اول که بدن هنوز به روزه‌داری عادت نکرده، با کمترین دغدغه تأمین نان مواجه باشند. مرحله دوم پخت، عموماً حول محور نیمه ماه و ایام سوگواری‌ها انجام می‌شود.

وی به تفاوت‌های شکلی نان اشاره کرد و افزود: در ایام نیمه ماه، به ویژه در شب‌های قدر، علاوه بر نان گندم، برخی خانواده‌ها دست به پخت نان جو یا همان «تفتان جو» می‌زنند. این عمل، یک ادای احترام آشکار به زهد و ساده‌زیستی مورد تأکید در زندگی امیرالمؤمنین علی (ع) است. استفاده از نان جو در افطار شب شهادت ایشان، یادآور اولویت دادن به غذای ساده برای حفظ قوت عبادت است.

رسم افطار جمعی در مساجد و حسینیه‌ها، یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های اجتماعی این ماه در خراسان رضوی است. در این استان، مفهوم افطاری تنها غذا نیست؛ در بسیاری از شهرها، سنت پهن کردن سفره‌های افطاری در اماکن متبرکه بسیار رایج است.

خلیلی بر سادگی این سفره‌ها تأکید و بیان کرد: برخلاف رسم در برخی مناطق دیگر کشور که افطار مجلل می‌شود، در سنت خراسان رضوی، تأکید بر سادگی است. اغلب با خرما، نان محلی، پنیر و سبزی روزه باز می‌شود. این سادگی، روح ایثار و توجه به همسایه را تقویت می‌کند.

وی اضافه کرد: بزرگ‌ترین دستاورد این سفره‌ها، صله رحم است. فردی که ممکن است ماه‌ها همسایه کناری خود را ندیده باشد، در این سفره کنار او می‌نشیند. این امر موجب می‌شود زنجیره‌های ارتباطی که در اثر کار و مشغله قطع شده بودند، دوباره برقرار شوند.

روزه کله‌چوکی

این پژوهشگر فرهنگ عامه، تربیت کودکان را یکی دیگر از اهداف پنهان این مناسک دانست و افزود: والدین تلاش می‌کنند تا کودکان را به تدریج با مفهوم روزه‌داری آشنا کنند. این فرآیند با «روزه کله‌چوکی» آغاز می‌شود.

وی توضیح داد: روزه کله‌چوکی به معنای روزه گرفتن تا نیمروز است؛ کودک در صبح روزه می‌گیرد، اما به محض اذان ظهر، روزه‌اش را باز می‌کند. این یک آموزش تحمل و تدریجی است. هدف این نیست که کودک را در سختی انداخت، بلکه این است که کم‌کم به حال تشنگی و گرسنگی عادت کند و مفهوم روزه برایش ملموس شود.

خلیلی در مورد تشویق کودکان به روزه‌داری بیان کرد: در برخی مناطق رسم است که والدین به فرزندانشان وعده می‌دهند که اگر روزه کامل بگیرند، در پایان ماه به آن‌ها سهم فطریه خود را به عنوان هدیه خواهند داد. این روش، انگیزه‌ معنوی را با یک پاداش ملموس ترکیب می‌کند.

سنت‌های مربوط به زکات و صدقه، در این استان شکلی بسیار مردمی به خود گرفته است. علاوه بر زکات فطر در پایان ماه، در طول ماه رسم بر این است که اگر کسی توانایی مالی برای برپایی افطاری را ندارد، حداقل با توزیع اقلام جزئی روزه‌گشایی به وظیفه‌اش عمل کند. توزیع نان جو در برخی مساجد پس از نماز مغرب، به ویژه در روزهای متعلق به ائمه معصومین (ع)، نمادی از این خیررسانی است.

این پژوهشگر فرهنگ عامه، به مراسم خداحافظی با ماه رمضان نیز اشاره کرد و افزود: آیین فطریه در عصر آخرین روز ماه، بسیار دیدنی است. مبلغ فطریه به صورت یک بسته واحد، تحت نظارت پدر یا بزرگ خاندان، به نیازمندترین فرد محله یا روستا اهدا می‌شود. این فرآیند، اطمینان می‌دهد که فطریه به درستی به دست گیرنده اصلی می‌رسد و همچنین صله رحم با بزرگان فامیل در روز عید فطر با دریافت عیدی از آن‌ها کامل می‌شود.

خلیلی تأکید کرد: در مناطقی که فضاهای شهری غالب شده‌اند، این سنت‌ها به اشکال جدیدی ادامه دارند. مثلاً، دیگر نان در خانه پخته نمی‌شود، اما همچنان در روزهای خاص، خانواده‌ها از نانوایی‌های محلی می‌خواهند که نان آن‌ها را با آردی که خودشان تهیه کرده‌اند بپزند و یا نان‌های سنتی خاصی را برای شب‌های قدر آماده کنند. این نشان می‌دهد که روح فرهنگ، حتی اگر شکلش تغییر کند، همچنان به دنبال بقا است.

فرهنگ رمضان در خراسان رضوی، محصولی از زیست بوم، مذهب و نیازهای عملی مردم این منطقه است؛ فرهنگی که سادگی را بر تجمل ترجیح می‌دهد و همبستگی اجتماعی را نه صرفاً با کلام، بلکه با اعمالی چون پخت نان مشترک و سفره‌های افطاری کنار هم پیاده‌سازی می‌کند.

انتهای پیام