محمد علایی، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به بهبود قابل توجه وضعیت بارندگی‌ها در سال جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته، اظهار کرد: امسال نسبت به سال گذشته تا ۲۸ بهمن‌ماه، شرایط بارندگی در منطقه بسیار بهتر بوده است. از آنجا که سال آبی از نخستین روز مهر آغاز می‌شود، در فاصله مهر تا پایان بهمن‌ماه جاری، طبق گزارشی که از سوی شرکت آب منطقه‌ای دریافت شد، در دشت مشهد مجموعاً ۸۷.۶ میلی‌متر بارندگی ثبت شده است؛ این در حالی است که در سال گذشته تا همین تاریخ تنها ۱۸.۲ میلی‌متر بارندگی داشتیم. همچنین میزان بارندگی در دوره درازمدت در این بازه زمانی ۶۵.۲ میلی‌متر بوده است.

وی افزود: این سه عدد نشان می‌دهد که امسال نسبت به سال گذشته ۳۸۱ درصد و نسبت به میانگین درازمدت نیز ۳۳ درصد افزایش بارش ثبت شده است. این آمار نشان از وضعیت مطلوب‌تر امسال نسبت به سال بسیار خشک گذشته دارد.

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با اشاره به وضعیت بارندگی در سطح استان نیز بیان کرد: در سطح خراسان رضوی نیز شرایط به همین شکل افزایشی است، هرچند نه با همان نسبت‌هایی که در دشت مشهد شاهدیم. متوسط بارندگی استان از ابتدای سال آبی تا ۲۸ بهمن‌ماه امسال ۸۰ میلی‌متر بوده، در حالی که در سال گذشته در همین بازه ۶۲.۳ میلی‌متر بارش داشتیم و میانگین درازمدت آن ۷۶.۷ میلی‌متر بوده است. بنابراین در کل استان و به‌ویژه در محدوده آبریز مشهد، بارندگی‌ها تاکنون نسبت به سال گذشته و نسبت به دوره بلندمدت وضعیت بهتری داشته است.  

علایی در ادامه درباره تأثیر این بارندگی‌ها بر منابع آبی و سدهای استان، بیان کرد: آنچه سدها را پر از آب می‌کند معمولاً سیلاب‌های بهاره است. خوشبختانه در ارتفاعات حوزه آبریز مشهد، شامل ارتفاعات هزارمسجد در شمال و بینالود در جنوب و نیز در بخش‌های مختلف استان بارندگی‌ها بیشتر از جنس برف بوده است که بسیار امیدبخش است. وقتی بارندگی‌ها به صورت برف باشد، در زمان ذوب برف‌ها و همراهی آن با بارش‌های بهاری احتمال شکل‌گیری سیلاب‌ها بیشتر می‌شود و این سیلاب‌ها می‌توانند سدها را تغذیه کنند؛ به‌ویژه اکنون که مخازن ما با کم‌آبی شدید مواجه‌ است.

وی با اشاره به وضعیت فعلی ذخایر سدهای خراسان رضوی تاکید کرد: طبق گزارش همکاران در شرکت آب منطقه‌ای، در حال حاضر تنها ۵ درصد از ظرفیت سدهای استان پر است؛ یعنی حدود ۸۲ میلیون مترمکعب آب از مجموع یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب ظرفیت موجود است. در حالی که در همین زمان در سال گذشته سدهای استان ۲۰۵ میلیون مترمکعب آب داشتند، یعنی حدود ۱۳ درصد ظرفیت پر بود. بنابراین امسال وضعیت سدهای ما از نظر پرشدگی نسبت به سال گذشته نیز نامناسب‌تر است.

علایی در توضیح شرایط خاص سدهای تأمین‌کننده آب مشهد گفت: در سطح مشهد، شرایط از این دشوارتر است. در حال حاضر تنها ۲ درصد از ظرفیت سدهای اصلی تأمین‌کننده آب مشهد پر است. چهار سد اصلی ما دوستی، ارداک، کارده و طرق در مجموع ۳۱ میلیون مترمکعب آب دارند، در حالی که در سال گذشته ۱۴۸ میلیون مترمکعب آب داشتند که معادل ۱۱ درصد پرشدگی بود. بنابراین از این جهت نیز وضعیت نگران‌کننده است. امید ما به ادامه بارندگی‌ها و به‌ویژه ذوب برف‌های ارتفاعات در ماه‌های فروردین و اردیبهشت است. اگر این روند ادامه پیدا کند، ان‌شاءالله سیلاب‌های ناشی از ذوب برف بتواند بخشی از کمبود مخزن سدهای استان را جبران کرده و ذخایر آبی را به سطح مطلوب‌تری برساند.

۷۵ درصد بارندگی‌ها تبخیر می‌شود

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با تأکید بر نقش تبخیر و تعرق در کاهش منابع قابل استفاده از بارش‌ها، بیان کرد: به طور میانگین حدود ۷۵ درصد بارندگی‌ها تبخیر و تعرق می‌شود و از دسترس خارج است. در این بخش نمی‌توان اقدام بزرگی انجام داد؛ این مسئله بخشی از چرخه طبیعی است. زمانی که بارش اتفاق می‌افتد، بخش قابل توجهی از آن پیش از رسیدن به سطح زمین یا پس از نفوذ در خاک، تبدیل به بخار می‌شود و کنترل چندانی بر آن نداریم.

وی با اشاره به تأثیر افزایش بارندگی‌های اخیر بر سفره‌های زیرزمینی افزود: وقتی که در دشت مشهد پارسال تا این زمان فقط ۱۸.۲ میلی‌متر بارندگی داشتیم و امسال این رقم به ۸۷.۶ میلی‌متر رسیده است، طبیعی است که بخش مهمی از این بارش‌ها به روان‌آب‌های آرام تبدیل می‌شود و به تغذیه آبخوان‌های زیرزمینی کمک می‌کند. این موضوع بسیار مؤثر و امیدوارکننده است.

علایی در عین حال انتقاد شدیدی نسبت به تغییر کاربری اراضی مخروط‌افکنه‌ها و ساخت‌وساز در بسترهای طبیعی دشت مشهد، مطرح کرد و گفت: در ۶ یا هفت دهه گذشته بخش زیادی از محدوده‌های مخروط‌افکنه در پایه دشت‌ها و کوهستان‌ها تغییر کاربری پیدا کرده است. براساس تصاویر ماهواره‌ای تمام رودخانه‌های اصلی مشهد از جمله کارده، طرق، ارداک و اخلمد در ورودی خود به دشت به کلی تغییر کاربری دادند. به عنوان مثال در محدوده طرق دیگر زمینی باقی نمانده تا آب بتواند پخش و جذب شود و سفره‌های زیرزمینی را تغذیه کند.

وی با اشاره به نقش سدسازی در تشدید این وضعیت، اظهار کرد: معتقدم که احداث سد در دشت‌های ممنوعه اشتباه بزرگی بوده است. سدهای کارده، طرق و ارداک در چنین مناطقی ساخته شدند؛ مناطقی که برداشت آب در آن‌ها به‌اصطلاح باید متوقف می‌شد، زیرا میزان برداشت از تغذیه طبیعی بیشتر است. در واقع ساخت سد در چنین دشت‌هایی به منزله تیر خلاص به آبخوان‌های زیرزمینی بود. متأسفانه در سال‌های اخیر مخروط‌افکنه‌های پایین‌دست سدخانه‌ها نیز کاملاً تغییر کاربری دادند. در نتیجه، دیگر فضایی برای نفوذ آب باقی نمانده است. از سوی دیگر، گسترش شهر مشهد تا دامنه‌های شمالی رشته‌کوه بینالود  تأثیر زیادی در این وضعیت داشته است.

علایی ضمن هشدار نسبت به پیامدهای شهرسازی نادرست در مناطق کوهپایه‌ای، گفت: در گذشته مناطقی مثل سیدی و آب و برق تا وکیل‌آباد مخروط‌افکنه‌هایی وجود داشت که سیلاب‌های ورودی از کوهستان را جذب کرده و موجب تغذیه طبیعی دشت می‌شد اما اکنون توسعه شهری تا بستر رودخانه رسیده، عرصه‌های نفوذ از بین رفته و حتی بخش زیادی از بستر رودخانه‌ها با سازه‌های بتنی پوشانده شده است. این اقدامات تقریباً نفوذپذیری زمین را به صفر رسانده است. در بالادست شهر، زمین‌ها عمدتاً سنگی و نفوذناپذیر هستند و وقتی زمین پایین‌دست پوشیده و مسدود شده باشد، دیگر هیچ بخشی از سیلاب نمی‌تواند جذب خاک شود.

وی ادامه داد: در نتیجه آنچه از کوهستان سرازیر می‌شود، مستقیم وارد دشت شده و به جای تغذیه آبخوان‌ها یا خسارت جانی و مالی ایجاد می‌کند مانند سیلاب‌های مرگبار ۲ سال پیش یا از مسیر کشف‌رود عبور کرده و از شهر خارج می‌شود بدون اینکه نفعی برای منابع زیرزمینی داشته باشد. این اتفاقات نتیجه رفتارهای نادرست و بی‌برنامه در حوزه شهرسازی و مدیریت منابع طبیعی است. اگر برای بازگرداندن کاربری طبیعی دشت‌ها و بازآفرینی مخروط‌افکنه‌های تخریب‌شده اقدامی نشود، آینده تأمین آب مشهد با بحران‌های جدی‌تری روبه‌رو خواهد شد.

 تغذیه مصنوعی آب زیرزمینی مغفول مانده است

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی درباره وضعیت منابع آب خراسان رضوی و دشت مشهد با اشاره به اهمیت بارش‌های برف در کوهستان‌ها برای تأمین مخازن سدها، گفت: جوجه آب را در سدها در پاییز نمی‌شمارند، در پایان اردیبهشت می‌شمارند. باید برف‌های زمستانی در بلندای کوهستان‌ها بنشینند و سپس در فصل بهار، با بارش‌های بهاری ذوب و تبدیل به روان‌آب‌هایی شوند که سدها را تغذیه کنند.

علایی ادامه داد: بنابراین، آنچه امروز می‌توان گفت این است که نسبت به سال گذشته امیدواری بزرگی برای پر شدن سدها وجود دارد. برخلاف سال گذشته که ارتفاعات ما تقریباً بی‌برف و خالی بودند، امسال در ارتفاعات بینالود و هزارمسجد شاهد حجم قابل توجهی از برف هستیم. در سال گذشته در این زمان هیچ پوشش برفی در بینالود دیده نمی‌شد، اما امسال با چشم هم می‌توان دید که دامنه‌ها سفید هستند و این یعنی بستر آماده است. حالا باید امیدوار باشیم که در فروردین و اردیبهشت بارندگی‌های خوبی داشته باشیم تا این برف‌های نشسته در بلندای کوهستان به مرور آب شوند و به مخازن سدها برسند، البته نه به شکلی که سیلاب‌های مخرب ایجاد کنند. تا به امروز هیچ سیلابی وارد سدها نشده، اما بستر آن آماده است.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا نهادهایی مانند شرکت آب منطقه‌ای برای ذخیره سیلاب‌ها و تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها برنامه جدی دارند؟ گفت: متأسفانه هنوز چنین برنامه‌هایی به طور مؤثر اجرا نشده است.

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با انتقاد از برداشت‌های نادرست در جامعه درباره مهار سیلاب‌ها، گفت: دیدگاهی میان بخشی از مردم و حتی برخی مسئولان وجود دارد که گمراه‌کننده است؛ تصور می‌کنند باید جلوی سیلاب‌ها را گرفت اما پاسخ علمی این است که نباید جلوی سیلاب‌ها گرفته شود. سیلاب بخشی از چرخه طبیعی تغذیه سفره‌های زیرزمینی است. سیلابی که از اخلمد می‌آید، دشت غربی مشهد و چناران را تغذیه می‌کند و در ادامه تا خروجی دشت مشهد، یعنی دشت نریمانیه ادامه پیدا می‌کند و آن محدوده را نیز سیراب می‌سازد. این یک چرخه طبیعی است که باید حفظ شود.

وی تاکید کرد: پرسش درست این است که آیا آب‌های خروجی با رعایت پروتکل‌های مرزی مدیریت می‌شوند یا خیر؟ اینکه تمامی رودخانه‌ها را با سد مسدود کنیم، اشتباه است. وقتی سد ساخته می‌شود، عملاً تغذیه دشت صفر می‌شود. درست است که با احداث سد بخشی از آب در بالادست ذخیره می‌شود، اما به دلیل گرمای زیاد منطقه، مقدار زیادی از آن تبخیر می‌شود و دوباره از دسترس خارج می‌گردد. در مناطق گرم و خشک ایران سد همیشه گزینه مطلوبی نیست. سد ابزاری برای مدیریت آب است، نه هدف نهایی؛ بسته به موقعیت جغرافیایی می‌تواند مفید یا زیان‌بار باشد.

 دولت‌ها نباید مردم را از مدیریت آب کنار بگذارند

وی به موضوع تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها اشاره کرد و گفت: تغذیه مصنوعی داستان کاملاً متفاوتی است. آیا در این زمینه نهادهای حاکمیتی توانسته‌اند وظیفه خود را انجام دهند یا خیر؟ پاسخ این است که خیر، نتوانسته‌اند. در دولت نهم و دهم این طرح‌ها عملاً متوقف شدند و دیگر پیگیری جدی صورت نگرفت. در دولت یازدهم و دوازدهم نیز بودجه‌ای برای این کار وجود نداشت. در نهایت نهضت خوبی برای پخش سیلاب و تغذیه مصنوعی ایجاد شد اما کامل نبود. در این طرح‌ها مردم باید دخالت داشته شوند. طرحی که مردم دخالت نداشته باشند، پایدار نیست.

علایی افزود: اگر کشور در مسیر احیای آبخوان‌ها و اجرای تغذیه مصنوعی حرکت نکند، صرف اتکای به بارش‌ها و سدسازی نمی‌تواند بحران کم‌آبی مشهد و بخش‌های وسیعی از خراسان رضوی را رفع کند. احیای چرخه طبیعی و بازگرداندن نقش سیلاب‌ها در تغذیه زمین، تنها راه پایداری منابع آب است.

وی با اشاره به نمونه‌های اجرایی در خراسان رضوی ییان کرد: اکنون طرح تغذیه مصنوعی که به خوبی در مرکز ارتفاعات هزارمسجد، بینالود و دشت‌های مختلف اجرا شده است از جمله کارهای بسیار ارزنده‌ای است که صورت گرفته اما مردم در این طرح‌ها غایب هستند. وقتی مردم در طرحی حضور و دخالت نداشته باشند، نتیجه به این شکل است. حتی اگر منابع مالی نیز وجود داشته باشد، باز هم مشارکت مردمی باید در محور مدیریت آب قرار گیرد. درست است که درحال حاضر دولت‌ها از پول کافی برخوردار نیستند، اما درصورت بودجه کافی نیز در صورت عدم حضور مردم آن طرح موفق نخواهد شد.

علایی تاکید کرد: باید مردم دشت‌ها در ساخت و نگهداری طرح‌های تغذیه مصنوعی نقش پررنگی داشته باشند. پیشنهاد می‌شود که بخشی از حق‌النظارت دشت‌ها را که از چاه‌های کشاورزان گرفته می‌شود به هزینه اجرای تغذیه مصنوعی، با مشارکت کشاورز تبدیل شود. طرح‌های بسیار خوبی در این حوزه صورت گرفته است اما به دلیل عدم مشارکت مردمی رها شده است. طرح تغذیه مصنوعی و بندهای کوچک یا تورهای گابیونی که در ارتفاعات، نباید رها شود. بدون حضور و مشارکت مردم آسیب دیده و تخریب خواهد شد. وقتی دولت طرح‌ها را بدون توجه به دیدگاه مردم اجرا می‌کند، فساد افزایش پیدا کرده و پایدار نخواهد بود.

وی خاطرنشان کرد: تجربه نشان می‌دهد که هیچ دولتی به‌تنهایی نمی‌تواند مدیریت آب را کارآمد انجام دهد. مدیریت آب باید حاصل اتحاد پایدار، همفکری و همکاری بین مردم و دولت باشد. پدران ما از واژه “آب دادن زمین” استفاده می‌کردند که این واژه در هیچ فرهنگی در دنیا وجود ندارد. آب دادن زمین به معنای آبیاری بوده و آبیاری یعنی آب به علاوه یاری است.

علایی ادامه داد: خوشبختانه در خراسان رضوی کارهای بزرگی انجام شده و تلاش می‌شود که مردم را پای کار آورده و تشکل‌های کشاورزی را در میدان قرار دهند. احیای طرح‌های تغذیه مصنوعی و بازتوانی آبخوان‌ها بدون حضور مستقیم مردم ممکن و پایدار نیست. مدیریت آب باید از سطح مردم آغاز شده و با حمایت دولت تداوم پیدا کند. در غیر این صورت، حتی بهترین طرح‌ها نیز فراموش و تخریب خواهد شد.

انتهای پیام