صنعت خودروهای سنگین اروپا از ابتدای سال میلادی جاری وارد مرحله‌ای تعیین‌کننده در مسیر تحولات زیست‌محیطی شده است. مقررات تازه‌ای که از سوی نهادهای قانون‌گذار اتحادیه‌اروپا تصویب و ابلاغ شده، نه‌تنها بر کاهش آلاینده‌های مرسوم مانند اکسیدهای نیتروژن و ذرات معلق تمرکز دارد، بلکه برای نخستین‌بار با شدت و انسجام بیشتری به کاهش انتشار گاز دی‌اکسیدکربن در ناوگان سنگین می‌پردازد.

کامیون‌ها، کشنده‌ها و سایر وسایل نقلیه باری که سهم قابل توجهی در جابه‌جایی کالا در قاره اروپا دارند، اکنون در کانون سیاست‌های اقلیمی این اتحادیه قرار گرفته‌اند. استانداردهای تازه بخشی از برنامه جامع اقلیمی اتحادیه اروپا برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال‌های آینده است؛ برنامه‌ای که بر اساس آن، بخش حمل‌ونقل جاده‌ای باید سهم خود را در دستیابی به اقتصاد کم‌کربن ایفا کند.

در این چارچوب، خودروهای سنگین که به‌طور سنتی وابستگی بالایی به سوخت‌های فسیلی داشته‌اند، باید به‌تدریج به سمت فناوری‌های کم‌انتشار یا بدون انتشار حرکت کنند. بر پایه مصوبات کمیسیون اروپا و توافق نهادهای قانون‌گذاری اتحادیه، از امسال مرحله اجرای جدی‌تر و نظارتی این استانداردها آغاز شده است. همچنین مقررات جدید موسوم به یورو ۷ چارچوب یکپارچه‌تری برای کنترل آلاینده‌های خروجی و حتی آلاینده‌های غیرخروجی خودروها تعریف کرده است.

این اقدامات در دل بسته سیاستی اقلیمی بسته کاهش ۵۵ درصدی انتشار جای گرفته که هدف آن کاهش محسوس انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۰۳۰ و حرکت به‌سوی بی‌طرفی کربنی تا میانه قرن است. به بیان دیگر، سال ۲۰۲۶ را می‌توان نقطه عطفی در سیاست‌گزاری زیست‌محیطی اروپا در حوزه حمل‌ونقل سنگین دانست؛ سالی که استانداردها از مرحله تدوین و اعلام، به مرحله اجرا و پایش دقیق وارد شده‌اند.

آغاز اجرای عملی اهداف کاهش دی‌اکسیدکربن

اتحادیه‌اروپا پیش‌تر هدف‌گذاری کرده بود که میانگین انتشار دی‌اکسیدکربن خودروهای سنگین جدید تا سال ۲۰۲۵ باید ۱۵ درصد کمتر از سطح پایه سال ۲۰۱۹ باشد. از سال ۲۰۲۶ به بعد، این هدف وارد فاز نظارت سخت‌گیرانه شده و تولیدکنندگان موظف‌ هستند به‌طور مستمر عملکرد ناوگان تولیدی خود را با معیارهای تعیین‌شده تطبیق دهند. کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن دیگر یک توصیه یا تعهد اخلاقی نیست، بلکه یک الزام حقوقی با پیامدهای مالی است. در صورت عدم دستیابی به اهداف تعیین‌شده، جریمه‌های قابل توجهی برای شرکت‌های سازنده در نظر گرفته شده است. همین سازوکار باعث شده است که رقابت در صنعت کامیون‌سازی اروپا از تمرکز صرف بر قدرت و ظرفیت حمل، به سمت کارایی انرژی و کاهش انتشار سوق پیدا کند.

نقشه راه مرحله‌ای تا سال ۲۰۴۰

برنامه اروپا تنها به هدف کوتاه‌مدت ۱۵ درصدی محدود نمی‌شود. مسیر کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن برای خودروهای سنگین به‌صورت مرحله‌ای طراحی شده است:

کاهش ۴۵ درصدی تا سال ۲۰۳۰

کاهش ۶۵ درصدی تا سال ۲۰۳۵

کاهش ۹۰ درصدی تا سال ۲۰۴۰

رسیدن به کاهش ۹۰ درصدی عملا به معنای تغییر ساختار فناوری در صنعت خودروهای سنگین است. موتورهای دیزلی پیشرفته می‌توانند بخشی از مسیر کاهش را طی کنند، اما دستیابی به اهداف بلندمدت بدون افزایش سهم خودروهای بدون انتشار ممکن نخواهد بود

استاندارد یورو ۷؛ کنترل همه‌جانبه آلاینده‌ها

در کنار اهداف مربوط به دی‌اکسیدکربن، استاندارد یورو ۷ نیز از سال‌های پیش رو به‌تدریج جایگزین استانداردهای قبلی می‌شود. این مقررات جدید علاوه‌بر سخت‌گیری بیشتر بر اکسیدهای نیتروژن و ذرات معلق خروجی از اگزوز، برای نخستین‌بار آلایندگی ناشی از سایش ترمز و لاستیک را نیز در بر می‌گیرد. بر اساس این استاندارد، خودرو باید در طول عمر مفید خود نیز توان رعایت حدود مجاز آلایندگی را داشته باشد. بنابراین صرف موفقیت در آزمون اولیه کافی نیست و دوام سامانه‌های کنترل آلایندگی نیز اهمیت پیدا کرده است. این رویکرد نشان می‌دهد که سیاست‌گزاران اروپایی به جای تمرکز بر یک نقطه زمانی خاص، به ارزیابی عملکرد زیست‌محیطی در کل دوره بهره‌برداری توجه دارند.

آینده موتورهای دیزلی در اروپا

موتورهای دیزلی همچنان بخش عمده ناوگان سنگین اروپا را تشکیل می‌دهند. کارایی بالا و توان مناسب برای حمل بارهای سنگین، این فناوری را برای دهه‌ها به گزینه اصلی تبدیل کرده است. با این حال، استانداردهای جدید عملا دیزل را به فناوری گذار تبدیل کرده‌اند. تولیدکنندگان در سال‌های اخیر با بهبود سامانه‌های کنترل آلایندگی و افزایش بازدهی موتور، توانسته‌اند الزامات قبلی را رعایت کنند. اما اهداف ۲۰۳۰ و به‌ویژه ۲۰۴۰ نشان می‌دهد که تکیه صرف بر ارتقای دیزل کافی نخواهد بود.

حرکت به سوی خودروهای بدون انتشار

برای تحقق اهداف تعیین‌شده، اروپا توسعه کامیون‌های برقی و کامیون‌های مجهز به سامانه پیل سوختی هیدروژنی را در دستور کار قرار داده است. خودروهای برقی برای حمل‌ونقل شهری و مسیرهای کوتاه‌برد به‌کار گرفته می‌شوند و زیرساخت‌های شارژ سریع در حال توسعه است. در مسیرهای طولانی‌تر، فناوری هیدروژنی به‌عنوان گزینه مکمل مطرح است. اگرچه توسعه زیرساخت سوخت‌رسانی هیدروژن هنوز در مراحل اولیه قرار دارد، اما سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی در این حوزه انجام شده است.

سازوکار نظارت و ضمانت اجرا

یکی از ویژگی‌های مهم استانداردهای جدید، سازوکار دقیق پایش و اعمال قانون است. اطلاعات مربوط به مصرف سوخت و انتشار دی‌اکسیدکربن خودروهای جدید به‌صورت منظم ثبت و ارزیابی می‌شود. درصورتی که میانگین انتشار از حد مجاز فراتر رود، جریمه مالی برای تولیدکننده اعمال خواهد شد. این نظام نظارتی موجب شده است رعایت استانداردها به بخشی جدایی‌ناپذیر از راهبرد تولیدکنندگان تبدیل شود.

پیامدهای اقتصادی و صنعتی

اجرای استانداردهای سخت‌گیرانه زیست‌محیطی بدون هزینه نیست. هزینه‌های تحقیق و توسعه، تغییر فناوری و سرمایه‌گذاری در خطوط تولید افزایش یافته است. در کوتاه‌مدت ممکن است قیمت کامیون‌های جدید بالا رود، اما سیاست‌گزاران اروپایی بر این باورند که کاهش مصرف سوخت و هزینه‌های اجتماعی ناشی از آلودگی هوا، منافع بلندمدت این سیاست را تضمین می‌کند. شرکت‌های حمل‌ونقل نیز ناچار هستند در برنامه نوسازی ناوگان خود بازنگری کنند و به‌تدریج به‌سمت خودروهای کم‌انتشار حرکت کنند.

از سال جاری، استانداردهای آلایندگی خودروهای سنگین در اروپا وارد مرحله‌ای تازه و جدی شده است. کاهش مرحله‌ای دی‌اکسیدکربن، اجرای استاندارد یورو ۷ و نظارت سخت‌گیرانه بر عملکرد واقعی خودروها، نشان‌دهنده عزم اتحادیه‌اروپا برای اصلاح بنیادین ناوگان حمل‌ونقل سنگین است. کامیون‌ها و کشنده‌های اروپایی در دهه آینده دیگر صرفا با معیار توان و ظرفیت ارزیابی نخواهند شد؛ میزان انتشار آلاینده‌ها و سازگاری با اهداف اقلیمی به شاخص اصلی رقابت تبدیل خواهد شد. این تحول، نه‌تنها ساختار فناوری صنعت خودروهای سنگین را تغییر می‌دهد، بلکه الگوی سرمایه‌گذاری و راهبردهای تولید را نیز دگرگون خواهد کرد.