دکتر رضا فریدحسینی در آن زمان، از طریق ارتباطات خود با متخصصان اعصاب در ایران از جمله دکتر اعتمادی و همچنین دکتر بیژن صفایی، دانشمند ایرانی مقیم آمریکا به بیماری HTLV مشکوک شد. براساس مطالعات انجام‌ شده درباره این بیماری، او با دقت نمونه‌های بیماران دارای علائم فلج را جمع‌آوری و برای آزمایش به آمریکا ارسال کرد. نتایج بررسی‌ها در آنجا نشان داد که این موارد نه ام‌اس، بلکه HTLV هستند. این کشف توسط دکتر رضا فریدحسینی برای نخستین بار در ایران، یکی از مهم‌ترین رویدادها در حوزه بهداشت کشور به شمار می‌رود.

 در همین راستا دکتر رضا فریدحسینی، بنیان‌گذار رشته ایمونولوژی و آلرژی دانشگاه علوم پزشکی مشهد یادداشتی در اختیار ایسنا گذاشته است که در ادامه آن را می‌خوانید؛

برای نسل جدید به ویژه دانشجویان پزشکی، داروسازی و دندانپزشکی که ممکن است از این تاریخچه اطلاعی نداشته باشند، مفید است که بدانند چگونه موضوع HTLV-۱ در ایران مورد توجه قرار گرفت. در مشهد من دوستی دیرینه با آقای دکتر اعتمادی از اساتید برجسته علوم اعصاب کشور دارم که حتی پیش از ورود من به دانشکده پزشکی نیز این ارتباط برقرار بود. دکتر اعتمادی با بیمارانی مواجه شده بود که علائمی شبیه به ام اس داشتند، اما تشخیص ام اس برای آن‌ها قطعی نبود؛ به همین دلیل این شرایط را شبه ام اس می‌نامیدند.

موضوع زمانی روشن شد که من در کنگره‌ای در نیویورک شرکت کردم و با پروفسور بیژن صفایی آشنا شدم. این دو از شخصیت‌های بسیار شناخته‌شده در زمینه ویروس‌شناسی بودند. آن‌ها در مورد مواردی در جنوب ژاپن تحقیق می‌کردند که بیماری مشابه ام اس داشتند و گمان می‌بردند یک ویروس عامل آن باشد. در آن زمان، کیت‌های تشخیصی برای ویروس‌هایی از خانواده رتروویروس‌ها مانند اچ‌آی‌وی (HIV) و انواع اچ‌تی‌ال‌وی HTLV-۱, HTLV-۲, HTLV-۳  که همان HIV است در حال ظهور بود. نقطه قوت کار ما این بود که در حالی که اچ‌آی‌وی تحت توجه جهانی بود ما دریافتیم که این ویروس‌ها اگرچه از یک خانواده هستند، بیماری‌های کاملاً متفاوتی ایجاد می‌کنند.

بهترین راهکاری که برای تأیید فرضیه‌مان به آن رسیدیم، ارسال نمونه‌های خون به نیویورک برای آزمایش با کیت تخصصی بود. در آن زمان، کیت تشخیصی اچ‌تی‌ال‌وی-۱ منحصراً در نیویورک موجود بود و هیچ مرکز دیگری در جهان امکان آزمایش سرم را از این نظر فراهم نکرده بود.

چالش بزرگ بعدی، حفظ نمونه‌ها در دمای بسیار پایین طی سفر طولانی بود. برای این کار به نیتروژن مایع نیاز داشتیم. از طریق همکاری دکتر رضایی و ارتباطاتی با اتحادیه گاوداران موفق شدیم یک ظرف مخصوص حاوی نیتروژن مایع تهیه کنیم. به این ترتیب حدود ۴۰۰ نمونه خون را به صورت تصادفی و با روشی آماری از نقاط مختلف شهر مشهد جمع‌آوری کردیم. نمونه‌ها را فریز کردیم و من با همراه داشتن نامه‌ای رسمی از دانشگاه که هدف پژوهشی این انتقال را توضیح می‌داد، نمونه‌ها را با خود در هواپیما به نیویورک بردم.

نتیجه آزمایش‌ها شوک‌آور بود، حدود ۴۰ درصد از نمونه‌ها مثبت اعلام شد. این یافته، فرضیه ما را به شدت تقویت کرد.

در ادامه با پروفسور جسن از صاحب‌نظران برجسته این حوزه در فرانسه دیدار کردیم. ایشان که فردی بسیار جوان و خوش‌برخورد بودند، اعلام آمادگی کامل کردند تا به ما در این پژوهش کمک کنند. از ایشان دعوت کردیم تا بررسی‌های میدانی و آزمایشگاهی را به طور مشترک در ایران انجام دهیم. نتایج این همکاری مشخص کرد که اچ‌تی‌ال‌وی-۱ عامل ایجاد بیماری‌های میلوپاتی (عارضه‌ای در نخاع) یا التهاب اعصاب است که پیش از این به اشتباه تشخیص داده می‌شد.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این همکاری، تأکید بر لزوم آزمایش خون‌های اهدایی بود. ثابت شد این ویروس از طریق انتقال خون منتقل می‌شود، اما در تماس‌های شخصی روزمره قابلیت سرایت ندارد. حتی انتقال از طریق تماس جنسی بین زن و شوهر نیز به ندرت رخ می‌دهد. همانطور که در پزشکی هیچ چیز مطلق نیست.

با جمع‌بندی این یافته‌ها، به این نتیجه‌گیری تاریخی رسیدیم مشهد یک منطقه آندمیک برای اچ‌تی‌ال‌وی-۱ است. پیش از این، جنوب ژاپن به عنوان یک کانون آندمیک شناخته می‌شد. در سفر بعدی، به همراه پروفسور اسومی از ژاپن، مناطق آندمیک را مورد بررسی بیشتر قرار دادیم و در نهایت، کانون بومی جدیدی در نقشه جهانی این ویروس معرفی شد و آن هم  خراسان بود. بعدها این موفقیت در کتاب‌های مرجع تست ویروس‌شناسی نیز ثبت شد.

خوشبختانه در خراسان، غربالگری ویروس اچ‌تی‌ال‌وی-۱ به یک پروتکل استاندارد تبدیل شده است. متخصصان زنان، این آزمایش را در ابتدای دوران بارداری درخواست می‌کنند. در صورت مثبت بودن نتیجه، به مادر توصیه می‌شود دوران شیردهی را به سه ماه محدود کند. همچنین در مراکز انتقال خون پیش از تزریق، این آزمایش انجام می‌شود.

ثمره این اقدامات، کاهش چشمگیر آمار مبتلایان بوده است؛ به طوری که میزان شیوع به حدود دو درصد رسیده و روند نزولی دارد. به جرأت می‌توان گفت این کار ارزشمند، جلوی پیشرفت همه‌گیری اچ‌تی‌ال‌وی-۱ را گرفته و از عواقب شدید عصبی ناشی از آن مانند فلج اعصاب، پیشگیری کرده است.

این موفقیت بزرگ، حاصل یک کار گروهی و همکاری گسترده بود. دانشگاه علوم پزشکی مشهد، جهاد دانشگاهی، مؤسسه پاستور پاریس، پروفسور صفایی از دانشگاه کرنل و به ویژه دکتر محمد فرهادی که دستور اجرای اجباری آزمایش در تمام مراکز انتقال خون خراسان را صادر کرد، در این راه نقش داشتند.

در همین راستا، در یکی از کنگره‌های تخصصی زنان در مشهد تصویب شد که آزمایش اچ‌تی‌ال‌وی-۱ به همراه آزمایش‌های روتین بارداری برای مادران باردار انجام شود. پشتوانه علمی این توصیه، وجود آنتی‌بادی‌های خاص در شیر اولیه است که در سه ماه اول شیردهی می‌تواند تا حدی از انتقال ویروس جلوگیری کند. این روال هم‌اکنون در مراکز جراحی نیز برای بیماران رعایت می‌شود.

در نهایت، این دستاورد ملی نشان می‌دهد که با عزم جمعی و مشارکت نهادهای علمی و اجرایی، می‌توان بر بزرگ‌ترین چالش‌های بهداشتی غلبه کرد.

در ادامه روایت کشف و کنترل اچ‌تی‌ال‌وی-۱ در خراسان، فرضیه‌ای در مورد منشأ و مسیر ورود این ویروس به منطقه و همچنین دستورالعمل‌های ضروری برای پزشکان ارائه می‌شود:

فرضیه مسیر انتقال تاریخی از طریق بازار برده‌فروشان

بررسی‌های ما منجر به تشکیل یک فرضیه تاریخی شد؛ به نظر می‌رسد خاستگاه اصلی این ویروس قاره آفریقا بوده که از طریق برده‌ها به جنوب ژاپن و در نهایت به خراسان راه یافته است. در مسیر انتقال، شهر نیشابور که در گذشته یکی از شهرهای بسیار مهم و پررفت‌وآمد بوده، نقش کلیدی ایفا کرده است. با استناد به نوشته‌های ناصرخسرو، در نیشابور بازار برده‌فروشی فعال وجود داشته است. این احتمال قوی وجود دارد که برده‌های آلوده، ویروس را با خود به این شهر آورده و ساکنان منطقه خراسان را آلوده کرده باشند. اگرچه این یک فرضیه است، اما با توجه به شواهد اپیدمیولوژیک، قابل اعتنا و پیگیری است.

این کشف، یک توصیه بالینی ضروری را برای همکاران پزشک به ویژه متخصصان اعصاب و متخصصان زنان به همراه دارد، هنگامی که بیمار با علائمی شبیه به ام اس مراجعه می‌کند، لازم است که آزمایش اچ‌تی‌ال‌وی-۱ در میان سایر درخواست‌های تشخیصی پزشک گنجانده شود. موارد بسیاری مشاهده شده‌اند که به اشتباه ام اس تشخیص داده شده‌اند، در حالی که علت واقعی علائم عصبی، اچ‌تی‌ال‌وی-۱ بوده است.

بیماری ام اس اغلب به سمت زمین‌گیری و نیاز به ویلچر پیشروی می‌کند اما میلوپاتی ناشی از اچ‌تی‌ال‌وی-۱ (HAM) اگرچه منجر به اختلال در راه رفتن می‌شود، اما در بسیاری از موارد به زمین‌گیری کامل منجر نمی‌شود و بیمار به ویلچر نیاز پیدا نمی‌کند. خوشبختانه، این عارضه با کمک فیزیوتراپی تا حد زیادی قابل مدیریت و بهبود است.

علاوه بر مسیرهای شناخته‌شده انتقال باید توجه داشت که این ویروس در گذشته بیشتر از طریق روش‌هایی مانند حجامت‌های غیراستریل گسترش می‌یافت. امروزه با توجه به افزایش جراحی‌های زیبایی، احتیاط‌های لازم بیش از پیش ضروری است. از نظر اپیدمیولوژیک، زمانی یک منطقه را آندمیک می‌نامیم که میزان شیوع ویروس در آن بالای یک درصد باشد.

لزوم آگاهی‌بخشی به نسل جدید پزشکان

آگاهی‌دادن به پزشکان عمومی و نسل جدید فارغ‌التحصیلان پزشکی در مورد این ویروس و تظاهرات بالینی آن، موضوعی بسیار حیاتی است. این آگاهی می‌تواند از تشخیص‌های اشتباه طولانی مدت و هزینه‌های سنگین درمانی جلوگیری کند.

انتهای پیام