ﺑﻪ ﮔﺰارش ﺧﺒﺮﮔﺰاری اﻗﺘﺼﺎداﯾﺮان

واژه چشم‌انداز برای بخشی از جامعه با خاطره وعده‌هایی پیوند خورده است که قرار بود تصویری پیشرفته و روشن از آینده بسازند، اما به نظر می‌رسد نتیجه آن‌ها در زندگی روزمره، به اندازه مورد انتظار جامعه ادراک نمی‌شود. به گمان نگارنده، علاوه بر اینکه در زمینه هایی موفق و هم راستا با اهداف تعیین شده در سند چشم انداز 1404 عمل نشده است ( که در یادداشتی دیگر مفصل به عوامل آن خواهم پرداخت)، بخشی از این بدبینی نیز از فاصله میان تصویر عمومیِ ساخته‌شده از چشم‌انداز و آنچه واقعاً در سند آمده بود نشات می‌گیرد. همچنین بخش دیگری هم به دشواری پیمایش مسیری بازمی‌گردد که کشور از روز آغاز سند چشم انداز تا به امروز طی کرده است. اما قسمت بزرگ دیگری نیز وجود دارد که مربوط به ضعف در تبیین اقدامات انجام شده است به گونه ای که باید اذعان کنیم نتوانسته ایم به خوبی  دستاوردهای خود را در کنار کاستی‌ها و هزینه‌های پیمایش این مسیر پر فراز و نشیب برای مردم توضیح دهیم.

همه‌ی اینها منجر به این شده است که در سطوح مختلف مردم و نخبگان جامعه، بحث عدم نیاز به چشم انداز مطرح شود؛ بااین‌همه، اما همچنان به نظر می‌رسد با توجه به پایان یافتن افق چشم انداز پیشین، وجود چشم‌انداز جدید برای کشور موضوعی اساسی است؛ چرا که برای تأمین پایدار ارائه خدمات عمومی همچون فراهم‌کردن زمینه های کار و اشتغال، آموزش، درمان، مسکن و امنیت ضروری است که بدانیم چه آینده‌ای را می‌خواهیم بسازیم؟، چه مسیری را میخواهیم بپیماییم؟ و امروز برای این مطلوب، چه تصمیم‌هایی را باید اتخاذ کنیم؟ و از همه مهمتر باید زمینه ای را فراهم آوریم که جامعه بتواند بدون لکنت خواسته خود و تصویر مطلوب خود از آینده را با حاکمیت به اشتراک بگذارد و در پاسخ به سوالاتی که اینجا گفتیم توافق داشته و در کنار آن، هزینه های رسیدن به این مطلوب را پذیرفته باشد.

برای رسیدن به چنین زمینه ای باید بتوانیم پیش زمینه هایی را فراهم آوریم که عموم جامعه‌ بتوانند درباره آینده مطلوب خود گفت‌وگو کنند و گفتمان ساخت آینده به گفتمانی همه فهم در همه سطوح تبدیل شود، چرا که در غیر اینصورت، جامعه به ناچار مجبور خواهد شد منابع و توان مفیدش را زیر فشار ضرورت‌های روزانه پراکنده کند و لاجرم فرصت پیوندزدن تصمیم‌های امروز با زندگی فردا را از دست بدهد.

بنابراین برای نیل به این هدف، باید ببینیم مردمی که قرار است در آن آینده زندگی کنند، مطلوبیت آن را چگونه تصور می‌کنند؟. باید توجه داشته باشیم که آینده در نگاه مردم، گاه با خانه‌ای دست‌یافتنی و درآمدی اطمینان‌بخش معنا پیدا می‌کند، گاه در شهری سرسبز و آرام جلوه می‌کند و گاه با پیشرفت علمی، آزادی انتخاب، عدالت و سربلندی کشور پیوند می‌خورد. شناخت این تصویرها کمک می‌کند تا میان آنچه در زبان رسمی، توسعه مطلوب برمی‌شماریم و آنچه در تجربه زندگی مردم اهمیت پیدا می‌کند، ارتباط درست و دقیقی برقرار کنیم.این وظیفه سیاست گذار است که باید ترجمان خواسته های مردم را به درستی به برنامه های توسعه ای و پروژه های پیشرفت تبدیل کند.

اواخر سال 1403، در یک پروژه پژوهشی به منظور شناخت آینده مطلوب از دید عموم جامعه، طرحی سه مرحله‌ای در قالب ذائقه سنجی اجتماعی بر روی یکی از پلتفرم های داخلی اجرا شد که در یکی از این بخش های سه گانه، از مخاطبین این پلتفرم خواسته شده بود که به صورت ناشناس و در قالب متن دلخواه به این سوالِ مشخص پاسخ دهند:«دوست داری ایران در سال 1430 چه‌شکلی باشد؟» که نزدیک به 18 هزار پاسخ در قالب 177 هزار واژه، طی 15 روز به این سوال دریافت شد.

باید توجه داشت که عنوان «ذائقه‌سنجی عمومی» در این طرح بدین معنا بود که با مجموعه‌ای از پاسخ‌های داوطلبانه روبه‌رو هستیم ولی در عین حال اطلاعات کافی برای اثبات نمایندگی آماری آن از کل جمعیت ایران را در اختیار نداریم. در نتیجه، از این داده‌ها نمی‌توانیم سهم خواسته‌ها در میان همه ایرانیان را استخراج یا درباره تفاوت نسل‌ها، طبقات اجتماعی و مناطق کشور حکم صادر کنیم. همچنین باید توجه داشته باشیم که اصول علمی روش تحقیق برای اطمینان از روایی و پایایی اطلاعات بدست آمده در این طرح بکار گرفته نشده است. با این وجود ارزش مجموعه پاسخ های دریافت شده در آن است که امکان می‌دهد صورت‌های بیان آینده را در میان مشارکت‌کنندگان بشناسیم و بر پایه آن‌ها، پرسش‌های دقیق‌تری برای گفت‌وگوی عمومی و پژوهش‌های بعدی طرح کنیم.

همچنین ذکر این نکته حائز اهمیت است که این پژوهش پیش از جنگ 12 روزه و جنگ رمضان بوده و ممکن است اگر همین سوالات امروز پرسیده شود، با توجه به شرایط جدید، نتایج دیگری را به ما بدهد و یا در رتبه بندی اهمیت موضوعات مورد خواست پاسخ دهندگان تفاوتی ایجاد شود.

در بررسی پاسخ های دریافتی، پیش از هر چیز، طول پاسخ‌های دریافتی برای تحلیلگران خودنمایی‌کرد. کمی بیش از نیمی از پاسخ ها حداکثر پنج واژه داشتند و همچنین میانگین طول تمام پاسخ‌ها نیز پنج واژه بود؛ که می‌تواند بدین معنا باشد که بخش بزرگی از پاسخ ها در قالب تعبیرهای بسیار فشرده نوشته شده اند. در مقابل، نزدیک به یک چهارم از پاسخ ها، بیش از ده واژه داشتند.

در ادامه، بررسی های تحلیلی انجام شده نشان می‌داد که نخستین یافته برجسته در مجموعه پاسخ ها، حضور پررنگ اقتصاد و معیشت است. این موضوع گسترده‌ترین خوشه موضوعیِ شناسایی‌شده را تشکیل می‌داد به نحوی که بیشترین نشانه‌ها از اقتصاد، رفاه، درآمد، قیمت‌ها، ارزش پول، فقر یا دیگر مسائل مرتبط با اداره زندگی در پاسخ ها یافت شد. در زیرگروه‌های هم‌پوشان این حوزه، بیشترین پاسخ ها به قیمت، تورم، ارزانی یا رایگان‌بودن اشاره داشتندو بعد از آن به ارز و ارزش پول ملی مربوط می‌شدند و در رتبه بعدی، نشانه‌هایی از توجه به فقر، گرسنگی یا نیازمندی دیده شد. از این منظر، بخش مهمی از آینده مطلوب از دید پاسخ دهندگان، در امکانِ تأمین زندگی بیان شده است .

فراوانی بالای تکرار واژه هایی مانند «پیشرفته» ،«دلار» ،«ماشین» ،«زیبا» ،«پیشرفت» ،«زندگی» و «اقتصادی» در پاسخ های دریافت شده، موید همین مطلب است که بخش اقتصاد و معیشت، در آینده مطلوب از دید پاسخ دهندگان اهمیت فوق العاده ای دارد.

از دیگر کلان موضوعات مطرح شده با فراوانی بالا در پاسخ های دریافتی، به عنوان موضوع مهم بعدی، یکی موضوع پیشرفت، توسعه و آبادانی و دیگری موضوع علم و فناوری بودند. فراوانی دیده شده در پاسخ ها، نشان می‌داد که بخشی از مشارکت‌کنندگان، آینده را با افزایش توانمندی کشور و بهره‌مندی از امکانات تازه تصور کرده‌اند. واژه های "خودرو و حمل‌ونقل" و همچنین "شهر مدرن و زیرساخت شهری" واژه های پرتکرار در پاسخ های دریافتی بودند که در این دسته بندی جای می‌گرفتند. همچنین در بخشی از متن‌ها، این آینده با تصویرهایی فناورانه و آینده بنیان مانند "هوش مصنوعی" و "ماشین‌های پرنده" خودنمایی می‌کرد.

در کنار این موارد، "میل به خلق و افزایش توانمندی ملی"، "افزایش کیفیت محیط زندگی" و "توجه به محیط‌زیست، آب و انرژی" در بخش قابل توجهی از پاسخ های دریافتی، نشانه‌های صریح دارند و رتبه های بعدی را به خود اختصاص دادند.

"ورزش، تفریح، فرهنگ و میراث تاریخی"، "شادی، خوشبختی، مهربانی و همبستگی" و "موضوعات صلح، امنیت و جنگ" نیز رتبه های بعدی را به خود اختصاص دادند.

نکته حائز اهمیت تا اینجای تحلیل داده ها این بود که چنین خوانشی با رویکردهای چندبعدیِ سنجش رفاه نیز تناسب دارد. در این رویکردها، درآمد و اشتغال در کنار سلامت، کیفیت محیط، روابط اجتماعی و ارزیابی افراد از زندگی بررسی می‌شوند؛ زیرا بهبود یک بُعد، به‌تنهایی تصویر کاملی از وضع زندگی ارائه نمی‌کند. گزارش منتشر شده از سازمان همکاری و توسعه اقتصادی تحت عنوان «زندگی چگونه است؟» نیز بر همین ضرورت تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که ارزیابی رفاه به ملاحظه هم‌زمان ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیطی نیاز دارد. از این منظر، حضور شادی، زیبایی و رابطه اجتماعی در پاسخ‌های این ذائقه سنجی، فرصتی برای کامل‌ترکردن زبان توسعه فراهم می‌آورد.

بخش دیگری از تصویر آینده مطلوب به دست آمده از پاسخ ها به "کیفیت اداره امور" یا به عبارت بهتر، "حکمرانی" مربوط می‌شد. واژه هایی مانند "حکومت"، "سیاست"، "مسئولان"، "آزادی و حق انتخاب"، "عدالت، تبعیض و فساد" و "روابط خارجی و تحریم‌ها" از جمله مفاهیمی بودند که در بخش قابل توجهی از پاسخ‌ها، مطرح شده‌اند. البته هرچند این فراوانی‌ها، میزان توجه به موضوع را نشان می‌دهند، لکن ذکر این نکته ضروری است که با توجه به وجود مواضع متفاوتی که از این کلمات استفاده نموده اند، نمی‌توان آن‌ها را با یک جهت‌گیری سیاسی واحد تفسیر نمود.اهمیت  این بخش در آن است که تصویر زندگی مطلوب، با رابطه فرد و نهادهای تصمیم‌گیر نیز پیوند پیدا می‌کند. در این خوانش، کیفیت خدمت، امکان انتخاب، رعایت حقوق و نحوه توزیع فرصت‌ها، بخشی از معنای آینده را می‌سازند. بنابراین، پرسش از آینده می‌تواند به گفت‌وگو درباره تجربه شهروندی و اینکه افراد، امکان اثرگذاری بر زندگی خود و برخورداری منصفانه از امکانات را چگونه تصور می‌کنند منجر شود.

در میان واژه های بکار رفته، موضوعاتی که با نیازهای مشخص‌تر سر و کار داشته باشند نیز با فراوانی های قابل توجهی دیده می‌شد که به ترتیب "آموزش و سلامت"، "مسکن"، " اشتغال" و " اینترنت و دسترسی ارتباطی" بیشترین فراوانی تکرار را در پاسخ ها داشتند و در رتبه های بعدی خوشه بندی قرار می‌گرفتند. نکته قابل توجه این است که این فراوانی‌های پایین‌تر را  نباید به عنوان رتبه پایین‌تر اهمیت نیازها تعبیر کرد چرا که پرسش مطرح شده درباره تصویر آینده بوده و مشارکت‌کنندگان قرار نبوده درباره همه خدمات و مسائل زندگی موضع بگیرند. چه بسا ممکن است بخشی از انتظار برای اشتغال در زبان درآمد و رفاه بیان شده یا بخشی از خواست آموزش در تصویر پیشرفت انعکاس یافته باشد.

"موضوعات دینی – مذهبی" و "میل به سربلندی کشور" نیز رتبه بعدی بیشترین فراوانی مفهومی در مجموعه پاسخ های دریافتی را تشکیل می‌دادند که در ذیل آن مفاهیم مرتبط با "ظهور و آینده مهدوی"، "قدرت، سربلندی و برتری کشور"، "دین و اسلام"، "پوشش و حجاب"  و نیز "دفاع و امور نظامی" به ترتیب با بیشترین فراوانی در پاسخ ها دیده می‌شوند.

این تنوع در پاسخ ها یادآوری می‌کند که تصور آینده از زبان‌های معنایی گوناگون ساخته می‌شود؛ بدین گونه که مشارکت‌کنندگان ممکن است مطلوبیت را با واژگان رفاه، ایمان، آزادی، فناوری یا عزت ملی بیان کنند و گاه چند زبان را در یک پاسخ به کار بگیرند. برای نمونه، بخشی از پاسخ های دریافتی، هم‌زمان دارای نشانه‌هایی از "موضوعات اقتصادی و آینده مهدوی" هستند و یا در بخشی از پاسخ ها، "اقتصاد" و "اقتدار" در کنار یکدیگر آمده‌اند. "اقتصاد و فناوری"، "اقتصاد و محیط‌زیست و انرژی" و "اقتصاد و آزادی" ، نیز بیشترین فراوانی در میان موضوعات همنشین را دارند. نکته قابل توجه این است که هم‌نشینی موضوعات مختلف با رویکرد های متفاوت و بعضا غیر هم جنس در پاسخ های دریافتی، یک گام دیگر ما را به ساختار این انتظارها نزدیک می‌کند.

معنای این هم‌نشینی‌ها می‌تواند این باشد که ازنظر پاسخ دهنده، در آینده مطلوب، خواسته‌های معنوی و مادی در یک تصویر مشترک جمع شده‌اند ضمن آنکه در پیوند میان امکان برخورداری و دیگر وجوه زندگی مطلوب در ذهن پاسخ دهندگان ارتباط و همنشینی وجود دارد. فناوری در کنار اقتصاد، ما را به موضوع دسترسی و استطاعت استفاده از امکانات تازه می‌رساند؛ محیط‌زیست در کنار اقتصاد، ضرورت توجه به هزینه و امکان زندگی در محیطی سالم را پیش می‌کشد و آزادی در کنار اقتصاد، پرسش از منابع لازم برای بهره‌مندی از حق انتخاب را مطرح می‌کند.

اگر بخواهیم در یک کلام نتایج را جمع بندی کنیم، می‌توان تصویر آینده مطلوبِ مشارکت‌کنندگان را در هفت بُعد به‌هم‌پیوسته صورت‌بندی کرد. "اقتصاد و معیشت"، گسترده‌ترین وجه این تصویر را می‌سازند؛ جایی که برخورداری از درآمد، ثبات قیمت‌ها، حفظ ارزش پول و رهایی از فقر، در کنار امکان دسترسی به شغل، مسکن، آموزش و سلامت معنا پیدا می‌کنند. "پیشرفت علمی، فناوری و توجه به زیرساخت‌ها" نیز بُعد دیگری از این آینده را شکل می‌دهد که در زبان پاسخ‌دهندگان، گاه با توسعه و آبادانی و گاه با امکانات فناورانه، حمل‌ونقل پیشرفته، شهرهای مدرن و دسترسی ارتباطی بیان شده است. در کنار این دو، "کیفیت و پایداری محیط زندگی" جای می‌گیرد؛ خواسته‌ای که در تعبیرهایی مانند زیبایی، سرسبزی، پاکیزگی و توجه به محیط‌زیست، آب و انرژی بازتاب یافته است. "زندگی اجتماعی و فرهنگی" نیز وجه دیگری از این تصویر است که در آن، شادی و خوشبختی، مهربانی و همبستگی، ورزش و تفریح و بهره‌مندی از فرهنگ و میراث تاریخی حضور دارند.

این تصویر، در رابطه مردم با نهادهای تصمیم‌گیر و جایگاه کشور نیز امتداد می‌یابد. "حکمرانی، حقوق و عدالت"، بُعدی از آینده را پیش روی ما می‌گذارند که موضوع آن، چگونگی اداره امور، آزادی و حق انتخاب و مواجهه با تبعیض و فساد است. امنیت، جایگاه ملی و روابط خارجی نیز در اشاره‌های پاسخ‌دهندگان به صلح، جنگ، تحریم‌ها، قدرت دفاعی و سربلندی کشور بازتاب پیدا می‌کنند. سرانجام، "ارزش‌ها و تصورات دینی از آینده"، در پاسخ‌هایی که از ظهور، آینده مهدوی، دین و موضوع پوشش سخن گفته‌اند، جای خود را در این مجموعه نشان می‌دهند؛ هرچند صرف اشاره به این موضوعات، به معنای یکسان‌بودن برداشت‌ها و جهت‌گیری‌ها نیست. برآیند این ذائقه‌سنجی، در میان مشارکت‌کنندگان، تصویری متنوع از آینده است که معیشت را با پیشرفت، محیط زندگی، روابط اجتماعی، کیفیت اداره امور، امنیت و تعلق‌های ارزشی پیوند می‌زند و برای گفت‌وگو درباره چشم‌انداز آینده، نقطه آغازی برخاسته از زبان خود پاسخ‌دهندگان فراهم می‌کند.

کلام آخر اینکه، نتیجه این ذائقه‌سنجی، تصویری چندلایه از آینده مطلوبِ مشارکت‌کنندگان را به ما نشان می‌داد اما هنوز این نکات مبهم هستند که "زندگی برخوردارتر چگونه شناخته می‌شود؟"، "پیشرفت در کدام خدمت و فرصت باید دیده شود؟"، "محیط مطلوب چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟" و "کیفیت رابطه با نهادهای عمومی چگونه باید بهبود پیدا کند؟"

این نکته بسیار حائز اهمیت است که آینده‌ای که درباره آن سخن می‌گوییم، باید سرانجام در زندگی روزمره مردم قابل لمس باشد. ارزش شنیدن و تحلیل این پاسخ‌ها نیز در همین پیوند نهفته بود که پیشرفت را در نسبت با امکان زندگی بهتر بسنجیم و بفهمیم و برای تبدیل انتظارها به تعهدهای روشن، خواست مردم را جدی بگیریم. این ذائقه‌سنجی، با همه حدود و محدودیت‌هایش، بخشی از آن زبان را در اختیار می‌گذارد و فرصتی فراهم می‌کند تا گفت‌وگو درباره ایران آینده را از تصویرهایی آغاز کنیم که مشارکت‌کنندگان برای زیستن در آن ترسیم کرده‌اند.