به گزارش خبرگزاری اقتصاد ایران ، همزمان با برگزاری مجمع عمومی سازمان ملل، تهران با ارائه طرحی تازه برای آتشبس تلاش کرد تا مسیر مذاکرات با دولت دونالد ترامپ را دوباره باز کند؛ پیشنهادی که به گفته مقامهای ایرانی میتوانست ظرف هفت روز به نتیجه برسد، اما در نهایت با مخالفت واشنگتن روبهرو شد.
گلایه و انتقاد؛ دو محور اصلی سخنرانی پزشکیان
رابین رایت در نشریه نیویورکر نوشت: سفر چندروزه مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، به نیویورک در حالی انجام شد که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، به هفدمین ماه خود رسیده است.
او در نشستهای مختلف، از سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل گرفته تا دیدارهای دیپلماتیک و گفتوگو با کارشناسان هستهای، اندیشکدهها و رسانهها، لحنی میان گلایه و انتقاد داشت.
یک منبع نزدیک به هیأت ایرانی گفته هدف این رایزنیها تبادل پیام و مواضع بوده است و گفتوگوها در سطح مذاکرات رسمی قرار نداشته است.
سفری کمسابقه در میانه جنگ
فضای این سفر از بسیاری جهات متفاوت بود. از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، همواره برخی ملاحظات امنیتی خاص درجریان بوده است. با این حال، در نیویورک شرایط متفاوت بود. سرویس مخفی آمریکا و پلیس نیویورک، با هماهنگی تیم حفاظتی ایران، مسئولیت تأمین امنیت رئیسجمهور ایران را بر عهده گرفتند؛ اتفاقی که رویدادی کمسابقه برای رئیسجمهور کشوری است که همزمان درگیر جنگ با آمریکا است.
پیشنهاد هفتروزه تهران برای پایان درگیریها
ایران در جریان مذاکرات غیرمستقیم با نمایندگان آمریکا، طرح تازهای برای پایان دادن به بحران ارائه کرد؛ طرحی که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، جزئیات آن را تشریح کرد.
بر اساس این پیشنهاد، آمریکا در مقابل لغو بخشی از تحریمهای اقتصادی و پایان دادن به محدودیتهای اعمالشده بر کشتیهای ایرانی، شاهد بازگشایی کامل تنگه هرمز به روی کشتیرانی بینالمللی خواهد بود. عراقچی همچنین گفته بود اگر این روند پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا به نتیجه برسد «بهتر خواهد بود»، اما در عین حال تأکید کرده بود تهران برای رسیدن به توافق عجلهای ندارد.
بازگشت به چارچوب تفاهم اسلامآباد
طرح پیشنهادی ایران تنها به مسئله تنگه هرمز محدود نبود. این بسته شامل پایان درگیریهای مستقیم میان ایران و آمریکا، آتشبس در لبنان، آزادسازی حدود ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده ایران و ازسرگیری مذاکرات درباره آینده برنامه هستهای نیز میشد.
این پیشنهاد ادامه همان تفاهمنامهای بود که خردادماه در اسلامآباد با میانجیگری منطقهای تدوین شده بود، اما پس از حوادث تیرماه و تشدید تنشها در تنگه هرمز از مسیر خود خارج شد و دور تازهای از حملات نظامی آغاز شد.
سه ساعت مذاکره؛ دو روایت متفاوت
این پیشنهاد در جریان سه ساعت گفتوگوی غیرمستقیم با استیو ویتکاف و جرد کوشنر، با میانجیگری قطر، به طرف آمریکایی منتقل شد.
ویتکاف پس از پایان مذاکرات، این گفتوگوها را امیدبخش، سازنده و موفق توصیف کرد و دونالد ترامپ نیز در ابتدا از آن با عنوان گفتوگوهایی بسیار خوب یاد کرد؛ اما فضای خوشبینی چندان دوام نیاورد.
تهدید از تریبون سازمان ملل
همان روز، ترامپ در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل، مواضعی بسیار تند علیه ایران مطرح کرد و هشدار داد که اگر تهران شرایط مورد نظر او، از جمله محدودیتهای گستردهتر بر برنامه هستهای، را نپذیرد، آمریکا آماده تشدید فشارها خواهد بود.
ساعاتی بعد نیز والاستریت ژورنال گزارش داد که ترامپ با پیشنهاد تازه ایران موافقت نکرده است؛ هرچند همزمان یک مقام آمریکایی تأکید کرده بود تماسها و مذاکرات میان دو طرف همچنان ادامه دارد.
آیا تهران دست بالا را در بازی دیپلماسی دارد؟
علی واعظ، معاون برنامه خاورمیانه گروه بینالمللی بحران که در نشستهای نیویورک حضور داشت، معتقد است که تهران پیشنهادی طراحی کرده که در هر دو حالت میتواند برایش دستاورد سیاسی داشته باشد.
به گفته او، اگر واشنگتن پیشنهاد را بپذیرد، ایران به بخشی از خواستههای اقتصادی خود میرسد و اگر آن را رد کند، میتواند آمریکا را مانع روند دیپلماسی معرفی کند.
دنی سیترینوویچ، کارشناس مسائل ایران در اسرائیل نیز معتقد است که پرسش اصلی تنها پذیرش یا رد این پیشنهاد نیست، بلکه این است که پس از پاسخ منفی واشنگتن چه اتفاقی خواهد افتاد.
پیامهای متقابل تهران و واشنگتن
پزشکیان در سخنرانی خود تأکید کرد ایران در برابر فشارهای آمریکا عقبنشینی نخواهد کرد. او همچنین با نشان دادن تصاویری تلاش کرد تا توجه افکار عمومی را به پیامدهای انسانی جنگ جلب کند.
مسعود پزشکیان همچنین هشدار داد که امنیت منطقه نمیتواند یکجانبه باشد. او گفت یا کشورهای منطقه امنیت را بهصورت مشترک ایجاد خواهند کرد یا همگی با ناامنی روبهرو خواهند شد.
نویسنده مدعی شد: ایران طی ماههای اخیر صدها حمله موشکی و پهپادی انجام داده که آثار آن در کشورهای مختلف منطقه دیده شده است.
اقتصاد زیر فشار؛ تنگه هرمز مهمترین اهرم تهران
نویسنده مدعی شد: بر اساس برخی از آمارها، اقتصاد ایران از آغاز جنگ حدود ۱۰ درصد کوچکتر شده و صادرات نفت بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته و ارزش ریال نیز افت قابل توجهی را تجربه کرده است. همچنین نرخ تورم نیز در سطوح بالایی قرار دارد .
همزمان، تحریمهای جدید آمریکا علیه شرکتهای هواپیمایی ایران نیز اجرایی شده است.
با این حال، مهمترین ابزار فشار تهران همچنان تنگه هرمز است؛ گذرگاهی که حدود یکپنجم انرژی جهان از آن عبور میکند و نقشی تعیینکننده در بازارهای جهانی نفت و گاز دارد.
نویسنده در بخش دیگری از گزارش مدعی شد: محدودیتهای مالی دولت ایران حتی در جزئیات سفر رئیسجمهور به نیویورک نیز مشهود بود. برخلاف سالهای گذشته که هیئتهای ایرانی در هتلهای نیویورک مستقر میشدند، این بار پزشکیان در اقامتگاه سفیر ایران مستقر شد و دیدارهایش را در اتاقی کوچک برگزار کرد؛ بدون تشریفات معمول، سالنهای مجلل یا مراسم پرهزینه.
همزمان، وزارت خارجه آمریکا نیز محدودیتهای تازهای برای فعالیتهای دیپلماتهای ایرانی در ایالات متحده اعمال کرده بود.
بزرگترین مانع توافق چیست؟
رابرت مالی، مذاکرهکننده ارشد توافق هستهای سال ۲۰۱۵ در دولت باراک اوباما که در نشستهای نیویورک حضور داشت، معتقد است ایران به دلیل فشارهای اقتصادی انگیزه جدی برای دستیابی به توافق دارد، اما تجربه دو طرف از مذاکرات گذشته کاملاً متفاوت است.
به گفته او، تهران بر این باور است که در هر توافق تازه باید امتیازهای اقتصادی، از جمله کاهش تحریمها، از همان ابتدا عملی شود؛ زیرا نسبت به تداوم تعهدات آمریکا تردید دارد.
در مقابل، دولت ترامپ برداشت متفاوتی از تجربههای قبلی دارد و تصور میکند فشار اقتصادی باید تا زمان گرفتن امتیازهای امنیتی و هستهای ادامه یابد. به اعتقاد مالی، همین اختلاف بنیادی باعث شده رسیدن به توافق در کوتاهمدت بسیار دشوار به نظر برسد.
جنگی که برای آمریکا هم پرهزینه شده است
در این میان، هزینههای جنگ تنها متوجه ایران نبوده است.
بر اساس گزارش پنتاگون به کنگره آمریکا، هزینه مستقیم جنگ تاکنون به حدود ۴۴ میلیارد دلار رسیده، هرچند برخی برآوردهای مستقل رقم واقعی را بسیار بیشتر میدانند. همزمان قیمت سوخت در آمریکا افزایش یافته و برخی پایگاههای مهم نظامی این کشور در خاورمیانه نیز، به گفته مقامهای نظامی سابق آمریکا، با محدودیتهای عملیاتی روبهرو شدهاند.
ژنرال بازنشسته دیوید پترائوس، رئیس پیشین سیا، گفته است که برخی پایگاههای کلیدی آمریکا، از جمله العدید قطر، بیش از گذشته در معرض تهدید قرار گرفتهاند.
در همین حال، گزارش اندیشکده هادسون نیز میگوید که هرچند آمریکا بخشی از موشکها و پرتابگرهای ایران را هدف قرار داده، اما شبکه پهپادی ایران توان بازیابی نسبتاً سریعی دارد؛ موضوعی که نشان میدهد ماهیت جنگ در خاورمیانه با سرعت زیادی در حال تغییر است.
ضلع دیگر درگیریها
یکی دیگر از محورهای این درگیری به مواضع بنیامین نتانیاهو اختصاص دارد.
نخستوزیر اسرائیل در سخنرانی خود در سازمان ملل تأکید کرد که عملیات نظامی علیه حزبالله در لبنان تا زمان رفع تهدید ادامه خواهد یافت. او همچنین جنگ با ایران را بخشی از نبردی گستردهتر توصیف کرد.
هنگام سخنرانی نتانیاهو بخشی از هیئتهای حاضر سالن را ترک کردند و هیئت ایران نیز پیش از پایان سخنرانی او محل جلسه را ترک کرده بود.
بالا گرفتن مخالفتها در واشنگتن
از سویی در داخل آمریکا، دونالد ترامپ با انتقادهای زیادی برای ادامه جتگ مواجه است.
این درحالی است که برخی چهرههای جمهوریخواه همچنان از ادامه فشار بر ایران دفاع میکنند؛ موضوعی که تصمیمگیری درباره هرگونه توافق را برای کاخ سفید پیچیدهتر کرده است.
روزنه امید برای دیپلماسی
نویسنده در پایان گزارش، به بررسی دیدگاه دو کارشناس پرداخته است.
داریل کیمبال، مدیر انجمن کنترل تسلیحات، پیشنهاد اخیر ایران را فرصتی میداند که میتوانست راهی برای خروج از بنبست نظامی فراهم کند.
در مقابل، صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه در چتمهاوس، معتقد است که مخالفت ترامپ با این پیشنهاد چندان دور از انتظار نبود؛ زیرا دولت آمریکا تصور میکند افزایش فشار اقتصادی موقعیت بهتری برای چانهزنی در اختیار واشنگتن قرار میدهد.
بنابراین، حتی اگر آتشبس یا توافقی موقت شکل بگیرد، پرونده هستهای ایران همچنان موضوعی پیچیده و زمانبر خواهد بود؛ همانگونه که مذاکرات توافق سال ۲۰۱۵ نیز بیش از دو سال زمان برد. پیشنهاد مطرحشده تهران در نیویورک تلاشی برای ایجاد تحرک تازه در مسیر پایان جنگ بود، اما فاصله میان دو طرف همچنان آنقدر زیاد است که رسیدن به توافق نهایی به سادگی امکانپذیر نخواهد بود.