به گزارش خبرگزاری اقتصاد ایران ، صنعت گردشگری و هوانوردی ایران یکی از نخستین بخشهایی بود که تحت تأثیر دو جنگ علیه ایران، با افت تقاضا، کاهش سفرها و رکود کسبوکارها مواجه شد؛ صنعتی که به اعتقاد کارشناسان، بیش از هر چیز به ثبات و اعتماد عمومی وابسته است.
اکنون ، این سؤال مطرح است که مسیر بازگشت این صنعت چگونه خواهد بود و چه سیاستهایی میتواند روند احیای آن را تسریع کند؟
احمد دیناری، کارشناس و مدرس گردشگری، به بررسی چشمانداز صنعت گردشگری، رفتار جدید مسافران و راهکارهای خروج از رکود پرداخته است.
****
*با وجود برقراری دوباره پروازها، ارزیابی شما از وضعیت فعلی صنعت گردشگری و هوانوردی چیست؟ آیا بازار وارد مسیر احیا شده یا هنوز تنش های نظامی گاه و بیگاه و نااطمینانی، بر تقاضای سفر، بهویژه سفرهای هوایی، سایه انداخته است؟
به نظر من، در شرایطی که اکنون در آن قرار داریم، هنوز احیای کامل صنعت گردشگری و هوانوردی صورت نگرفته است؛ یعنی ما هنوز هم در شرایط تقریباً نیمهبحرانی در حوزه گردشگری و هوانوردی هستیم. به خوبی مشاهده میکنیم که یک سری از پروازها در فرودگاههایی نظیر مشهد، تهران، کیش و شیراز بازگشتهاند، ولی اینها کافی نیست و عملاً هم تعداد این پروازهایی که در فرودگاهها و شهرهای مختلف بازگشته است، کافی نمیباشد. نکته دیگر این است که هنوز آن اعتماد کامل بازنگشته است تا مردم بتوانند از طریق هواپیما سفر کنند.
اعتقاد بنده این است که مردم، مشابه من و شما، فعلاً فقط در حال بررسی، مشاهده و ارزیابی هستیم که بالاخره چه پیش خواهد آمد. پرسش این است که آیا صلح کامل اتفاق میافتد و آیا مجدداً این ریل سفرهای هوایی راه میافتد؟ آیا اطمینان لازم دیگر برای سفرهای هوایی ایجاد خواهد شد یا خیر؟ و پس از آن است که تصمیم میگیرند سفر بکنند یا خیر.
در حال حاضر، حتی خود ما نیز وقتی میخواهیم سفری به یک مقصد دورتر انجام دهیم، طبیعتاً ترجیح میدهیم که با وسیله نقلیه شخصی سفر کنیم؛ چرا که هنوز هم مردم احساس میکنند بالاخره ریسک وجود دارد.
کسانی که از طریق پرواز در حال جابهجایی هستند، بیشتر افراد اداری هستند
از سوی دیگر، خودِ ایرلاینها، اعم از ایرلاینهای خارجی و ایرلاینهای داخلی نیز فعلاً با احتیاط عمل میکنند. غالباً اگر دقت کرده باشید، کسانی که از طریق پرواز در حال جابهجایی هستند، بیشتر افراد اداری هستند؛ یعنی کسانی که به جلسات مختلف میروند و از مشهد به تهران یا از شیراز به تهران و بالعکس تردد میکنند. همچنین «بیزینسمنها» و «بیزینسومنها» (تجار و فعالان اقتصادی) هستند که مجبورند بالاخره به یک سری از جلسات و برنامههایشان برسند.
اعتقاد بنده بر این است که اگر شرایط در روزها و هفتههای آینده مناسبتر و مثبتتر شود و ما به یک ثباتی از نظر امنیتی برسیم، باز هم عملاً در تابستان اتفاق خاصی نمیافتد؛ چرا که اعتقاد من این است که حداقل سه ماه طول میکشد تا تازه سفرهای داخلی به آهستگی رونق بگیرد. معمولاً سفرهای داخلی به نسبت سفرهای خارجی و یا ورودی، زودتر احیا میشوند و زودتر راه میافتند؛ زیرا در دسترستر بوده و قابل کنترلتر هستند.
اما سفرهای ورودی و خروجی، چون بستگی به شرایط دیپلماتیک، شرایط بینالمللی و شرایط پروازهای بینالمللی دارند، غالباً دیرتر احیا میشوند. در نتیجه، اعتقاد بنده این است که اگر ثباتی ایجاد بشود، ما از پاییز دیگر شاهد احیا و بهتر شدن شرایط بازار گردشگری و هوانوردی خواهیم بود، ولی فعلاً در شرایط عادی به نظر من نیستیم. یک نوع اطمینان و یک بیاعتمادی روانی در بازار وجود دارد که از نظر من بدترین حالتی است که میتواند در بازار وجود داشته باشد.
این موضوع مثل بحث امنیت است؛ چرا که «احساس امنیت» معمولاً خیلی خیلی مهمتر از خودِ امنیت است. مخصوصاً در صنعت گردشگری که یک صنعت انسانمحور و رویدادمحور است و با جابهجایی انسانها و گروههای مختلف سروکار دارد، احساس امنیت از خودِ امنیت خیلی مهمتر است و ما دقیقاً در همین شرایط هستیم؛ لذا طبیعتاً این موضوع مقداری زمان میبرد و احیای لحظهای هیچ وقت اتفاق نمیافتد.
استمرار وضعیت موجود و رسیدن کشور به ثبات امنیتی، بسیار مؤثر است
*به نظر میرسد بخشی از مردم همچنان به دلیل نگرانیهای امنیتی، سفر با قطار یا خودروی شخصی را به هواپیما ترجیح میدهند. این تغییر رفتار تا چه اندازه در بازار قابل مشاهده است و چه عواملی میتواند اعتماد مسافران را برای بازگشت به سفرهای هوایی احیا کند؟
این یک موضوع کاملاً طبیعی است. طبیعی است که وقتی زیرساختهای فرودگاهها تحت تأثیر شرایط بحران و امنیتی قرار میگیرد، تعداد پروازها کمتر میشود و همان نااطمینانی که خدمت شما عرض کردم در بازار به وجود میآید. تا زمانی که بالاخره این احساس امنیت که عرض کردم ایجاد نشود، طبیعی است که مردم ترجیح میدهند از وسایل نقلیهای استفاده کنند که درصد ایمنی آنها طبیعتاً خیلی بیشتر است و برای همین، ابتدا خودروهای شخصی را در اولویت خود قرار میدهند. در مرتبه بعد، سفر با قطار را در محورهایی که قطار دارد برمیگزینند و نهایتاً به سراغ سفرهای هوایی میروند. در سفرهای هوایی هم عرض کردم خدمت شما که معمولاً در ابتدا سفرهایی که برای افراد خاص ضروری است انجام میشود و بعد عموم مردم سعی میکنند که از این نوع وسیلههای نقلیه استفاده کنند.
اعتقاد بنده این است که قطعاً استمرار وضعیت موجود و اینکه کشور به یک ثبات امنیتی برسد، بسیار مؤثر است. همچنین اگر شرکتهای هواپیمایی با توجه به شرایط خاص بازار به دنبال این باشند که یک سری مشوقها را ایجاد بکنند (هم برای آژانسهای مسافرتی و گردشگری که اقدام به فروش صندلی پروازها میکنند و هم برای مردم)، اینها میتواند این اعتماد را زودتر به بازار گردشگری و هوانوردی برگرداند. یا اینکه وقتی یک سری از افراد سفر بکنند و سفرهای هوایی حتی به صورت کم و محدود داشته باشند، سایرین وقتی میبینند سفرهایی در حال انجام است و مشکلی هم ایجاد نمیشود، قطعاً آنها هم تشویق میشوند که با پرواز سفر کنند و این موضوع کمک میکند که به یک شرایط طبیعی و عادی در حوزه بازار گردشگری و صنعت هوانوردی برسیم.
*با توجه به افزایش هزینههای سفر، تغییر الگوی تقاضا و کاهش احتمالی ورود گردشگران خارجی، آینده صنعت گردشگری و هوانوردی ایران را در ماههای پیشرو چگونه ارزیابی میکنید؟ چه اقداماتی از سوی دولت و فعالان این صنعت میتواند به بازگشت رونق و کاهش آثار اقتصادی جنگ کمک کند؟
حتی اگر شرایط مساعد و مثبت هم شود، بالاخره برگشتن به شرایط قبل از بحران و شرایط قبل از جنگ، خیلی سخت و زمانبر خواهد بود. همانطور که خدمت شما عرض کردم، طبیعتاً آن حوزهای زودتر احیا میشود که در دسترستر است و مدیریت و کنترلش هم بیشتر دست خودمان و کشورمان است و بخش خصوصی میتواند بیشتر در آن حوزه مانور بدهد که همان حوزه گردشگری داخلی است. پس از آن، ما شاهد احیای حوزه گردشگری ورودی و یا خروجی خواهیم بود.
بالاخره شرایط بینالمللی، دیپلماسی گردشگری، تسهیل در صدور ویزاها، نقش رسانهها (اعم از رسانههای بینالمللی و داخلی) و فعالیتهای بینالمللی خیلی مهم است تا مقصد ایران را به عنوان یک مقصد امن و یک مقصد جذاب، مجدداً و بیشتر معرفی بکنیم.
این کار باید انجام شود تا گروههای مختلف و «توراپراتورهای» مختلف تشویق بشوند که مجدداً تورهایشان را به مقصد ایران برگزار کنند. شرکتهای هواپیمایی هم باید یک سری فعالیتهایی داشته باشند، قیمتهای رقابتی ارائه دهند و مشوق ایجاد کنند تا بشود اقدام مؤثری در این حوزه انجام داد.
دولت البته میتواند با اعمال یک سری مشوقها در حوزه امهال وامها و تسهیلاتی که به بخشهای خصوصی پرداخت شده و همچنین در حوزه مالیات، کمک کند. اما به نظر من این مشوقها سه ماهه بود و خیلی کم بود.
کسبوکارهای گردشگری، مثل شرکتهای هواپیمایی و آژانسهای مسافرتی، بعضاً بعد از اینکه یک بحرانی به صورت مستقیم اتفاق میافتد، تا ماهها بعد از آن هم مجدداً احیا نمیشوند. آنها برای اینکه بتوانند نیروی انسانی خود را حفظ کنند و آنها را تعدیل نکنند، نیاز خیلی شدیدی به سرمایه در گردش و نقدینگی خواهند داشت.
بنابراین باید تسهیلات ارزانقیمتی تحت عنوان سرمایه در گردش در اختیارشان قرار بگیرد تا بتوانند امورات جاری خود را پاسخ دهند، حقوقهای عقبمانده را پرداخت کنند، هزینههای مربوط به آب و برق و گاز و انرژیشان را بپردازند و یا اجارههایشان را تسویه کنند.
معافیتهای مالیاتی هم خیلی کمک میکند تا کسبوکارها در این دوره رکود بتوانند شرایط موجود خود را حفظ کنند و ریزشی در حوزه منابع انسانی و کسبوکار نداشته باشند؛ هرچند به نظر من مشوقهای اعمال شده تاکنون کافی نبوده است.
اعتمادسازی، مهمترین پیشنیاز احیای گردشگری ایران است
نکته بعدی که تا حدودی در وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به عنوان یکی از دستگاههای مستقیم و کاملاً مرتبط اجرا شده و در حال اجراست، همین اعتمادسازی و راهاندازی کمپینهای مختلف برای تشویق مردم، گردشگران خارجی و توراپراتورها جهت سفر در ایران و یا سفر به ایران است تا اعتمادسازی در بازار صورت گیرد.
قطعاً سفارتخانههای ایران در سایر کشورها، کنسولگریها (مخصوصاً در کشورهای بازار هدف)، رایزنهای فرهنگی و رایزنهای اقتصادی میتوانند در حوزه دیپلماسی گردشگری و بینالمللی فعالتر بشوند و به بازاریابی و معرفی بیشتر ایران، محورهای گردشگری و مقاصد گردشگری کمک کرده و آنها را به سفر به ایران تشویق کنند. در داخل کشور و در استانهای مختلف نیز میشود رویدادهای مختلف را در سطوح استانی، منطقهای، ملی و بینالمللی برنامهریزی و برگزار کرد؛ البته به نظر من این کارها در حال انجام است و بایستی طبیعتاً هدفمندتر باشد. این اقدامات در ایجاد شور و نشاط اجتماعی و ثبات شرایط مثبت جامعه کمک شایانی خواهد کرد.
روی هم رفته، خودِ بخش خصوصی هم بایستی دست به کار شود. یعنی بخش خصوصی در حوزههای مختلف اعم از ایرلاینها، آژانسهای مسافرتی و جهانگردی، واحدهای اقامتی و اصناف مختلف باید با هم جمع شوند و جشنوارههای مختلف، از جمله جشنوارههای تخفیف و کمپینهای گوناگون را در مقاصد و محورها راهاندازی کنند. آنها باید مشوقهای خوبی به گردشگران بدهند و تخفیفهای خیلی ویژهای، مثلاً در حوزه اقامت، پذیرایی و بلیطها (مثل بازگشت پول بدون کسر هزینه و سایر مباحث) ارائه دهند تا مردم جذب شوند و بتوانند از این ظرفیتها استفاده کنند.
صنعت گردشگری صنعتی بسیار «ترسو»، ظریف، لطیف و به شدت شکننده است
به این ترتیب، یک جورهایی «تحریک تقاضا» در صنعت گردشگری و صنعت هوانوردی صورت میگیرد. اگر بخواهم جمعبندی بکنم و مقداری مثبت به این موضوعات نگاه بکنیم، باید بگویم هرچند این دوره، دوره خوبی نبوده و یک دوره بحرانی در صنعت گردشگری و هوانوردی کشور ما است، اما میتوانیم به عنوان یک فرصت هم به این موضوعات نگاه بکنیم. این فرصتی است برای اینکه هم دولت و هم بخش خصوصی به بازآفرینی کسبوکارها، حوزههای فعالیت و برنامههایشان بیشتر فکر کنند و با یک سری برنامهها و استراتژیهای بهروز و منطبق با شرایط موجود بازار حرکت کنند.
صنعت گردشگری صنعتی بسیار «ترسو»، ظریف، لطیف و به شدت شکننده است. در دوران کرونا، ما شاهد رتبه اول ضرر و زیانهای مالی در سطح کشور و در کل دنیا بین کسبوکارهای این حوزه بودیم. در شرایط بحرانی مثل جنگ و مسائل امنیتی هم، باز هم صنعت گردشگری معمولاً رتبه یک این ضرر و زیانها را به خود اختصاص میدهد. اما متأسفانه در حوزه مشوقهایی که برای جبران این خسارات به کسبوکارهای مختلف اختصاص داده میشود، مبالغ چندان کافی و قابل توجه نیست.
به نظر میرسد که باید در کل کشور و در سطح دولت، به یک درکی از خصلت و ویژگیهای خاص این نوع صنعت پی ببریم و یک پشتیبانی مضاعف از کسبوکارها و حوزههای فعالیت این بخش داشته باشیم.
این حوزهای است که خیلی سریع دچار رکود میشود و با کوچکترین آلارمهای مربوط به مثبت شدن شرایط، میتواند احیا شود. ما امیدوار هستیم که انشاءالله روزها، هفتهها و ماههای آتی، دوران خیلی خوبی برای صنعت گردشگری و هوانوردی ایران باشد و ما مجدداً شاهد رونق گردشگری داخلی و گردشگری ورودی و خروجی در سطح ایران باشیم.