به گزارش خبرگزاری اقتصاد ایران ، بحران تنگه هرمز تنها بازار جهانی نفت را تحت تأثیر قرار نداده، بلکه مسیرهای سنتی تجارت انرژی در خاورمیانه را نیز دگرگون کرده است. در شرایطی که خطر اختلال در عبور نفتکشها همچنان پابرجاست، کشورهای منطقه با سرعت در حال توسعه مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت و فرآوردههای نفتی هستند تا وابستگی خود به این گذرگاه راهبردی را کاهش دهند.
در همین راستا، عراق با تکیه بر ناوگانی متشکل از هزاران کامیون، صادرات نفت کوره خود را از طریق سوریه و اردن افزایش داده و همزمان برنامههایی برای احیای خطوط لوله قدیمی و احداث مسیرهای جدید انتقال نفت خام را دنبال میکند. این تحول نهتنها جایگاه سوریه را در تجارت انرژی منطقه تقویت کرده، بلکه از تغییرات عمیق ژئوپلیتیکی و اقتصادی در خاورمیانه و تلاش کشورهای تولیدکننده برای کاهش ریسکهای ناشی از تنگه هرمز حکایت دارد.
کاروانی از کامیونهای تانکر حامل نفت در ماه مه ۲۰۲۶ از گذرگاه مرزی ربیعه در شمالغرب عراق وارد سوریه میشود.
براساس گزارش بلومبرگ، عراق با بهکارگیری ناوگانی عظیم از کامیونها، سوخت نفت کوره (Fuel Oil) را از طریق سوریه حمل میکند و بخشی از صادرات خود را از تنگه هرمز به مسیرهای جایگزین منتقل کرده است؛ اقدامی که بهسرعت سوریه را به مهمترین مرکز صادرات این محصول در خاورمیانه تبدیل کرده است.
تنها در عرض چند ماه، سوریه از کشوری که هیچ سهمی در صادرات این سوخت نداشت، به کشوری تبدیل شده که اکنون بیش از یکچهارم صادرات نفت کوره خاورمیانه را به خود اختصاص داده است. این محمولهها با هزاران کامیون حمل میشوند که حدود چهار روز زمان نیاز دارند تا به بنادر مدیترانهای سوریه برسند؛ روندی که نشان میدهد جنگ ایران چگونه جریانهای انرژی منطقه را دگرگون کرده است.
کشورهای خلیج فارس به دنبال راههای جایگزین
کشورهای حاشیه خلیج فارس در حال بررسی راهکارهایی برای کاهش وابستگی خود به تنگه هرمز هستند؛ از جمله استفاده از خطوط لوله موجود، احداث خطوط جدید و توسعه زیرساختهای بنادری که خارج از این آبراه قرار دارند.
دور تازه تنشها در منطقه نیز بر جابهجایی محمولههای سوخت تأثیر گذاشته و بار دیگر اهمیت مسیرهای جایگزین را برجسته کرده است. تنگه هرمز در شرایط عادی محل عبور حدود یکپنجم عرضه نفت جهان است.
افزایش چشمگیر صادرات از مسیر سوریه همچنین نشاندهنده تلاشها برای ادغام دوباره این کشور در اقتصاد جهانی است؛ اقدامی که پس از لغو سالها تحریم آمریکا و حمایت واشنگتن از روند بازسازی اقتصاد سوریه سرعت گرفته است.
سوریه اکنون بیش از گذشته بهعنوان دروازه انتقال انرژی عراق شناخته میشود؛ از جمله از طریق طرحهای احداث خطوط لوله انتقال نفت خام که هدف آنها کاهش اهرم نفوذ ایران بر تنگه راهبردی هرمز عنوان شده است.
عراق برای جلوگیری از توقف پالایشگاهها به مسیرهای زمینی روی آورد
نفت کوره که در صنعت کشتیرانی و نیروگاهها مصرف میشود، مهمترین فرآورده پالایششده صادراتی عراق است. اما با افزایش تنشها در خلیج فارس و محدود شدن امکان صادرات از طریق هرمز، بغداد ناچار شده مسیرهای جایگزین ایجاد کند تا مخازن پالایشگاههایش پر نشده و مجبور به تعطیلی آنها نشود.
تعطیلی پالایشگاهها میتواند عرضه سایر فرآوردههای نفتی از جمله بنزین و گازوئیل را نیز مختل کند.
عراق همچنین در تلاش است پس از آنکه بسته شدن تنگه هرمز به درآمدهای نفتی این کشور ضربه زد، منابع درآمدی خود را حفظ کند. علاوه بر سوریه، کامیونهای حامل نفت کوره به اردن نیز اعزام میشوند و معاملهگران میگویند مقادیر محدودی نفت خام نیز به همین شیوه حمل میشود.
این جریانهای تجاری میتواند برای سوریه که همچنان در تلاش برای عبور از پیامدهای جنگ داخلی است، اهمیت حیاتی داشته باشد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اخیراً بار دیگر از احمد الشرع، رئیسجمهور سوریه، تمجید کرد. همچنین امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، به سوریه سفر رسمی انجام داد و پاتریک پویانه، مدیرعامل شرکت توتال انرژیز، از این کشور بهعنوان مسیر بالقوه انتقال انرژی یاد کرد.
«رعد القادری»، شریک مدیریتی مؤسسه مشاوره ریسک سیاسی 3TEN32 Associates در واشنگتن، گفت: «چند تحول مهم همزمان در حال وقوع است؛ مهمترین آنها تلاش عراق برای یافتن راههای جدید انتقال محصولات نفتی است.»
وی افزود: «در گذشته نیز حمل زمینی سوخت توسط دولت انجام میشد، اما این بار جنبه تجاری آن بسیار پررنگتر است و در عین حال با هدف تقویت روابط راهبردی با آمریکا نیز همسو شده است.»
مسیر جدید صادرات
میلیونها بشکه نفت کوره عراق از طریق سوریه راهی بازارهای صادراتی میشود.
رقابت منطقهای برای دور زدن هرمز؛ امارات، عربستان و کویت نیز وارد عمل شدند
امارات متحده عربی هماکنون بخشی از صادرات نفت خام خود را از طریق یک خط لوله موجود و بنادر ساحل شرقی انجام میدهد تا وابستگی به تنگه هرمز را کاهش دهد. این کشور علاوه بر تسریع ساخت یک خط لوله جدید، در حال برنامهریزی برای توسعه گسترده بنادر شرقی خارج از تنگه هرمز نیز هست.
عربستان سعودی نیز از طریق خط لوله منتهی به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ بخشی از صادرات نفت خود را انجام میدهد و کویت نیز با کشورهای همسایه درباره توسعه شبکه خطوط لوله برای انتقال نفت خود در حال مذاکره است.
عراق نیز همزمان برنامههایی برای احداث خطوط لوله جدید نفت خام و بازسازی خطوط قدیمی بهمنظور کاهش وابستگی به هرمز در دست اجرا دارد.
بر اساس دادههای شرکت تحلیلی Vortexa، نفت کوره عراق باعث شد سوریه در ماه ژوئن ۷۲۰ هزار تن از این محصول را صادر کند؛ رقمی که سوریه را با سهم ۲۸ درصدی به بزرگترین صادرکننده نفت کوره خاورمیانه تبدیل کرد.
ناوگان عظیم کامیونها؛ هزاران دستگاه جای یک نفتکش را گرفتهاند
برای جبران ظرفیت یک نفتکش، به تعداد بسیار زیادی کامیون نیاز است.
هر کامیون حدود ۲۰ تن یا معادل ۱۳۵ بشکه نفت کوره حمل میکند و طی سفری چهار تا شش روزه محموله را به بنادر سوریه و اردن میرساند.
در مقابل، یک کشتی کوچک انتقالدهنده میتواند حدود ۳۰۰ هزار بشکه نفت را به نفتکش بزرگی در آبهای آزاد منتقل کند؛ نفتکشی که ظرفیت آن حدود ۷۰۰ هزار بشکه است.
معاملهگران فعال در بازار برآورد میکنند جریان حمل زمینی به سوریه در ماه گذشته از ۶۰۰ هزار تن نفت کوره فراتر رفته و بندر بانیاس هزاران کامیون را پذیرش کرده است.
به گفته منابع آگاه، شرکت بازرگانی Lytton SA مستقر در ژنو که ارتباطات نزدیکی با عراق دارد، بخش عمده این عملیات حملونقل را مدیریت کرده است.
همچنین حدود ۱۰۰ هزار تن نفت کوره در هر ماه از طریق بندر عقبه اردن در دریای سرخ حمل میشود که بخشی از آن توسط شرکت عراقی Rania Group به بازار عرضه میشود.
وزارت نفت عراق حتی از ارقام بزرگتری سخن میگوید و اعلام کرده است صادرات زمینی نفت کوره به سوریه و اردن در ماه ژوئن به یک میلیون تن رسیده؛ در حالی که این رقم در ماه مه حدود ۵۰۰ هزار تن بود.
شرکت Lytton از اظهار نظر خودداری کرد و شرکت Rania Group نیز به درخواست رسانهها برای اظهارنظر پاسخی نداد.
کامیونهای حامل سوخت از عراق در ورودی بندر بانیاس؛ مسیری جایگزین که عراق برای تخلیه محمولههای خود در بندر بانیاس سوریه از آن استفاده میکند. این تصویر در ۳ مه ۲۰۲۶ ثبت شده است.
آیا نوبت نفت خام فرا رسیده است؟
یکی از مهمترین پرسشها این است که آیا عراق در آینده بخش قابل توجهی از صادرات نفت خام خود را نیز از مسیرهای جایگزین منتقل خواهد کرد یا خیر.
عراق پیش از آغاز جنگ، دومین تولیدکننده بزرگ نفت اوپک بود و صادرات نفت خام این کشور بسیار بیشتر از صادرات نفت کوره است.
رعد القادری در این باره گفت: «این روند میتواند مقدمهای برای انتقال بلندمدت نفت خام باشد، هرچند تحقق آن مستلزم توسعه زیرساختهای خطوط لوله است تا وابستگی عراق به تنگه هرمز کاهش یابد.»
یکی از گزینههای مطرح، احیای خط لوله کرکوک–بانیاس است که بیش از دو دهه از توقف فعالیت آن میگذرد.
بلومبرگ روز سهشنبه گزارش داد توماس باراک، فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه و عراق، نشستهایی را با مقامهای دو کشور و همچنین شرکتهایی از جمله شورون برای بررسی احیای این خط لوله برگزار کرده است.
یک مقام وزارت خارجه آمریکا نیز تأیید کرد که واشنگتن از تلاشهای عراق و سوریه برای توسعه مسیرهای تجاری از طریق بازسازی این خط لوله حمایت میکند و انتظار دارد شرکتهای آمریکایی در اجرای این پروژه مشارکت داشته باشند.
با این حال، احداث خطوط لوله در سوریه زمانبر خواهد بود و با چالشهایی از جمله عبور از مناطقی که هنوز هستههای فعال گروه داعش در آنها حضور دارند، روبهرو است.
در کوتاهمدت نیز حتی اگر درگیریهای خاورمیانه پایان یابد و تردد نفتکشها در تنگه هرمز به حالت عادی بازگردد، معاملهگران معتقدند عراق همچنان صادرات زمینی خود را حفظ خواهد کرد تا مسیرهای صادراتی متنوعتری در اختیار داشته باشد.
القادری در پایان گفت: «جنگ باعث شده اهمیت تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گیرد. در واقع، این بحران دوباره همان تفکری را که در دهه ۱۹۸۰ در عراق وجود داشت زنده کرده است؛ اینکه اگر مسیر هرمز آسیبپذیر باشد، چه گزینههای دیگری در اختیار داریم؟»