تهدیدزیرساختهای آبی ایران؛ شمشیر دولبهای که به سمت اعراب برمیگردد
اقتصاد ایران: تهدید ایران در حوزه آب میتواند پیامدهای متقابلی برای کشورهای عربی داشته باشد.
به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، روزنامه نیویورکتایمز در روزهای گذشته در گزارشی مدعی شد برخی سدها و طرحهای انتقال آب ایران نه با هدف تأمین آب مورد نیاز مردم، بلکه با هدف پشتیبانی از تأسیسات زیرزمینی موشکی احداث شدهاند؛ ادعایی عجیب و قابل تأمل که نویسندگان این گزارش برای اثبات آن هیچ مستندات قابل اتکایی ارائه نکردهاند. به نظر میرسد طرح چنین ادعاهایی بیش از آنکه مبتنی بر واقعیتهای فنی و مهندسی زیرساختهای آبی ایران باشد، بخشی از فضاسازی رسانهای و عملیات روانی علیه کشور با هدف امنیتیسازی زیرساختهای حیاتی ایران و فراهم کردن زمینه برای تهدید آنهاست.
اما مسئله اینجاست که اگر قرار باشد هر زیرساخت آبی در ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، اهمیت راهبردی یا مجاورت احتمالی با تأسیسات نظامی، بهعنوان یک هدف نظامی معرفی شود، این قاعده قطعاً محدود به ایران نخواهد ماند. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز شبکه گستردهای از تأسیسات حیاتی آب دارند که نهتنها برای بقای اقتصادی و اجتماعی آنها ضروری است، بلکه در بسیاری موارد، اساساً امنیت و استمرار زندگی میلیونها نفر به عملکرد این تأسیسات وابسته است اما ایران هم میتواند با همان عینک نیویورک تایمز به این تاسیسات نگاه کند و این تاسیسات را تاسیساتی نظامی در نظر بگیرد، از همین جهت در این گزارش به مهمترین تاسیسات آبی کشورهای منطقه میپردازیم.
عربستان؛ شبکه گسترده سدهای ذخیره آب
عربستان سعودی از جمله کشورهای منطقه است که با وجود اقلیم خشک، شبکه گستردهای از سدهای ذخیره آب ایجاد کرده است. بر اساس اطلاعات وزارت محیطزیست، آب و کشاورزی عربستان، ظرفیت ذخیرهسازی سدهای این کشور حدود 2.4 میلیارد مترمکعب برآورد شده است.از مهمترین سدهای این کشور میتوان به موارد زیر اشاره کرد:1) سد ملک فهد،2)سد وادی حلی 3) سد وادی
1) سد ملک فهد
سد ملک فهد عربستان (King Fahd Dam) در منطقه بیشه، واقع در استان عسیر در جنوب غربی عربستان سعودی و بر بستر وادی بیش احداث شده و با ظرفیت ذخیرهسازی 325 میلیون مترمکعب آب و ارتفاع 103 متر، بزرگترین سد این کشور از نظر حجم مخزن محسوب میشود. این سد با برخورداری از دریاچهای به طول حدود 18 کیلومتر، علاوه بر ذخیره روانآبهای ناشی از بارندگی، نقش مهمی در کنترل سیلاب، تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و پشتیبانی از فعالیتهای کشاورزی منطقه دارد. مختصات جغرافیایی سد ملک فهد 19.696333, 42.487350 میباشد.

2)سد وادی حلی
سد وادی حلی (Wadi Hali Dam) در شهرستان قنفذه، واقع در استان مکه مکرمه در جنوب غربی عربستان سعودی احداث شده و با ظرفیت ذخیرهسازی 254 میلیون مترمکعب آب و ارتفاع حدود 57 متر، دومین سد بزرگ این کشور از نظر ظرفیت مخزن پس از سد ملک فهد محسوب میشود. این سد در سال 2010 میلادی به بهرهبرداری رسیده و علاوه بر ذخیره روانآبها، کنترل سیلاب، تأمین آب کشاورزی و تقویت منابع آب زیرزمینی، نقش مهمی در تأمین آب آشامیدنی دارد. اهمیت ویژه این سازه به احداث ایستگاه تصفیه آب در ارتباط با آن بازمیگردد که ظرفیت تولید روزانه 100 هزار مترمکعب و ظرفیت سالانه 36.5 میلیون مترمکعب آب را دارد و آب مورد نیاز شهرهای مکه، قنفذه، لیث و محایل عسیر را تأمین میکند.مختصات جغرافیایی دقیق سد وادی حلی 18.767710, 41.574270 میباشد.

3)سد وادی بیش عربستان سعودی
سد وادی بیش (Wadi Baish Dam) در استان جازان، در جنوب غربی عربستان سعودی و بر بستر وادی بیش ساخته شده و با ظرفیت مخزن حدود 193.6 میلیون مترمکعب آب و ارتفاع 106 متر، یکی از بزرگترین و مرتفعترین سدهای این کشور به شمار میرود. این سد که ساخت آن در سال 2009 میلادی تکمیل شد، علاوه بر مهار سیلابهای فصلی، در ذخیره آب، تأمین نیازهای کشاورزی و تغذیه سفرههای آب زیرزمینی نقش دارد. اهمیت این سد بهویژه از آن جهت است که آب ذخیرهشده آن در پشتیبانی از طرحهای تأمین آب شرب استانهای جازان و عسیر مورد استفاده قرار میگیرد؛ بهطوریکه تأسیسات تصفیه و نمکزدایی مرتبط با این مجموعه برای تولید روزانه حدود 150 هزار مترمکعب آب طراحی شدهاند.مختصات جغرافیایی سد وادی بیش 17.665833, 42.657778 میباشد.

امارات؛ وابستگی زیرساختهای آبی به تأسیسات ذخیره و تولید آب
امارات متحده عربی نیز در کنار سدهای ذخیره روانآب، برای تأمین نیازهای آبی خود به تأسیسات آبشیرینکن وابستگی دارد. بخش مهمی از زیرساختهای آب این کشور در قالب زنجیره تولید، ذخیره و توزیع آب فعالیت میکنند و اختلال در این زنجیره میتواند تأمین آب شهرها و فعالیتهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد. از مهمترین تاسیسات آبرسانی امارات عبارتند از 1) تاسیسات آبشیرینکن فجیره 2) تاسیسات آب شیرینکن طویله (Taweelah RO)
1)آبشیرینکن فجیره:تأسیسات آبشیرینکن فجیره F2 یکی از بزرگترین مجموعههای تولید آب شیرین و برق در امارات متحده عربی است که در منطقه القِدفه (Al-Qidfa)، در امارت فجیره و در ساحل دریای عمان قرار دارد. این مجموعه در قالب یک پروژه یکپارچه تولید برق و آب (IWPP) فعالیت میکند و از زیرساختهای مهم تأمین آب آشامیدنی در امارات و بهویژه امارتهای شمالی این کشور به شمار میرود.
این مجموعه در سال 2011 به بهرهبرداری تجاری رسید و علاوه بر تولید آب شیرین، ظرفیت تولید حدود 2 هزار مگاوات برق را نیز دارد. اهمیت آن در این است که تولید آب و برق در یک مجموعه صنعتی به هم پیوند خورده و از انرژی حاصل از نیروگاه برای فرایند شیرینسازی آب دریا استفاده میشود.
ظرفیت تولید و فناوری شیرینسازی
ظرفیت اسمی تولید آب این مجموعه حدود 130 میلیون گالن امپراتوری در روز( هر گالن امپراطوری معادل 4.5 لیتر) و معادل تقریباً 591 هزار مترمکعب آب در شبانهروز است. به عبارتی با هدف قرارگرفتن این مجموعه همزمان آب و برق چند امارت ( شیخ نشین) قطع میشود مختصات دقیق جغرافیای این مجموعه `25.301931, 56.370353` میباشد.

2)آب شیرینکن طویله (Taweelah RO)
آب شیرینکن طویله یکی از بزرگترین تأسیسات آبشیرینکن مبتنی بر فناوری اسمز معکوس در جهان است که در منطقه طویله، در امارت ابوظبی امارات متحده عربی و در ساحل خلیج فارس قرار دارد. این مجموعه با هدف افزایش ظرفیت تولید آب شیرین و تأمین نیازهای رو به رشد جمعیت و بخشهای صنعتی امارات احداث شده و از زیرساختهای مهم تأمین آب این کشور به شمار میرود.
این پروژه در قالب یک طرح مستقل تولید آب (IWP) توسعه یافته و ظرفیت اسمی تولید آن به حدود 909 هزار و 200 مترمکعب آب شیرین در شبانهروز میرسد. این میزان معادل بیش از 909 میلیون لیتر آب در روز است و طویله را در ردیف بزرگترین تأسیسات آبشیرینکن جهان قرار میدهد.
فناوری و نحوه فعالیت
این تأسیسات از فناوری اسمز معکوس (RO) برای شیرینسازی آب دریا استفاده میکند. در این فرایند، آب دریا پس از عبور از مراحل پیشتصفیه، با فشار بالا از غشاهای نیمهتراوا عبور داده میشود. غشاها نمکها و مواد محلول را جدا میکنند و آب شیرین تولیدشده پس از انجام مراحل تکمیلی، وارد شبکه انتقال و توزیع میشود.
موقعیت جغرافیایی و اهمیت راهبردی
این مجموعه در منطقه طویله، در شمالشرق شهر ابوظبی و در ساحل خلیج فارس واقع شده است. دسترسی مستقیم به آب دریا و اتصال به زیرساختهای انتقال و توزیع آب، امکان تأمین حجم قابلتوجهی از آب شیرین مورد نیاز امارات را فراهم میکند.
این پروژه با سرمایهگذاری حدود 907 میلیون دلار توسعه یافته و بهرهبرداری تجاری از آن در سهماهه نخست سال 2024 آغاز شده است. شرکت آب و برق امارات (EWEC) خریدار آب تولیدی این مجموعه است و کنسرسیوم توسعهدهنده پروژه با مشارکت شرکت ACWA Power و شرکای بینالمللی شکل گرفته است،مختصات دقیق جغرافیایی این مجموعه 24.762833, 54.695556 میباشد.

کویت؛ وابستگی 90 درصدی به تاسیسات آبشیرین کن
کویت به دلیل اقلیم گرم و خشک، بارندگی اندک، نبود رودخانههای دائمی و محدودیت شدید منابع آب شیرین طبیعی، وابستگی بالایی به آبشیرینکنها دارد. بر اساس گزارش سازمان محیطزیست کویت در سال 2024، تأسیسات شیرینسازی آب دریا تقریباً 100 درصد نیاز این کشور به آب شیرین و حدود 90 درصد آب آشامیدنی آن را تأمین میکنند.
آبهای زیرزمینی لبشور و پساب تصفیهشده نیز از دیگر منابع تأمین آب در کویت هستند؛ با این حال، منابع زیرزمینی به دلیل شوری و محدودیت ذخایر، نمیتوانند جایگزین گستردهای برای آبشیرینکنها باشند. از جمله مهمترین آب شیرینکنهای این کشور عبارتند از :1)آب شیرینکن الزور جنوبی،2) آب شیرین کن دوحه غربی
1)آب شیرین کن الزور:شیرینکن الزور جنوبی یکی از تأسیسات بزرگ تولید آب شیرین در کویت است که در منطقه الزور، در جنوب این کشور و در ساحل خلیج فارس قرار دارد. این مجموعه در قالب یک تأسیسات یکپارچه تولید برق و آب فعالیت میکند و از زیرساختهای مهم تأمین آب شهری کویت به شمار میرود.
ظرفیت بخش حرارتی این مجموعه حدود 115.2 میلیون گالن امپراتوری در روز، معادل حدود 523 هزار مترمکعب آب شیرین در شبانهروز است. همچنین یک واحد مستقل اسمز معکوس با ظرفیت حدود 136 هزار و 600 مترمکعب در روز در این منطقه فعالیت میکند. مختصات جغرافیایی تاسیسات آب شرین کن الزور 28.710000, 48.370000 میباشد با هدف قرار گرفتن این مجموعه برق و آب مناطقی از کویت هزمان قطع خواهد شد.

2)آبشیرینکن دوحه (Doha ): آب شیرینکن دوحه غربی یکی دیگر از تأسیسات مهم تولید آب شیرین کویت است که در منطقه دوحه، در شمالغرب شهر کویت و در ساحل خلیج فارس قرار دارد. این مجموعه از نیروگاههای قدیمی و مهم تولید همزمان برق و آب در کویت محسوب میشود و از سال 1983 در مدار بهرهبرداری قرار گرفته است.
ظرفیت بخش حرارتی این تأسیسات حدود 110.4 میلیون گالن امپراتوری در روز، معادل تقریباً 502 هزار مترمکعب آب شیرین است. در کنار واحدهای حرارتی، بخش اسمز معکوس نیز در این مجموعه توسعه یافته است.فناوری اصلی شیرینسازی در واحدهای حرارتی آن، تقطیر چندمرحلهای ناگهانی (MSF) است. در این فرایند، آب دریا با استفاده از انرژی حرارتی به بخار تبدیل شده و پس از سرد شدن، به آب شیرین تبدیل میشود. مختصات دقیق جغرافیایی این تاسیسات 29.370000, 47.790000 میباشد.

بحرین بدون تاسیسات آبشیرین کن آبی ندارد
بحرین بهدلیل اقلیم گرم و خشک، بارندگی محدود و نبود رودخانهها و منابع آب سطحی دائمی، با محدودیت جدی منابع آب شیرین روبهرو است. آب زیرزمینی تنها منبع طبیعی آب شیرین این کشور به شمار میرود که بهدلیل برداشت بیرویه و افزایش شوری، ظرفیت محدودی برای تأمین نیازهای آبی دارد. به همین دلیل، آبشیرینکنهای ساحلی نقش اصلی را در تأمین آب شرب و مصارف شهری بحرین ایفا میکنند. این کشور در کنار استفاده از آب شیرینشده دریا، بخشی از نیازهای خود را نیز از طریق منابع آب زیرزمینی و پساب تصفیهشده تأمین میکند؛ هرچند پساب تصفیهشده بیشتر برای آبیاری و مصارف غیرشرب کاربرد دارد. ار جمله مهمترین تاسیسات آبشیرینکنهای بحرین عبارتند از :1) آبشیرین کن الحد، 2) آب شیرین کن الدور
1)آبشیرینکن الحد: یکی از مهمترین و بزرگترین تأسیسات تولید آب شیرین بحرین است که در منطقه الحد، در شرق جزیره اصلی بحرین و در ساحل خلیج فارس قرار دارد. این مجموعه از زیرساختهای اصلی تأمین آب آشامیدنی این کشور به شمار میرود و در کنار تولید آب، ظرفیت تولید برق نیز دارد.
ظرفیت تولید آب این مجموعه حدود 90 میلیون گالن امپراتوری در روز، معادل تقریباً 409 هزار مترمکعب در شبانهروز است. این تأسیسات در چند مرحله توسعه یافته و واحدهای آن از فناوریهای حرارتی تقطیر چندمرحلهای ناگهانی (MSF) و تقطیر چنداثره (MED) استفاده میکنند. مختصات دقیق جغرافیایی این آبشیرینکن 26.233000, 50.670000 میباشد با هدفگیری این مجموعه آب بخش زیادی از مناطق بحرین قطع میشود و به دلیل فرایند پیچیده بازگردانی این تاسیسات، زمان زیادی آب و برق مناطق گستردهای از بحرین قطع خواهد شد.

2)آبشیرینکن الدور 2: یکی از پروژههای مهم توسعه ظرفیت تولید آب شیرین در بحرین است که در منطقه الدور، در جنوب جزیره اصلی بحرین و در ساحل خلیج فارس قرار دارد.
این تأسیسات با ظرفیت تولید حدود 227 هزار و 300 مترمکعب آب در روز، از پروژههای بزرگ آبشیرینکن منطقه محسوب میشود. فناوری مورد استفاده در آن اسمز معکوس (RO) است که با عبور آب دریا از غشاهای مخصوص و جداسازی نمک و مواد محلول، آب شیرین تولید میکند.این مجموعه در سهماهه دوم سال 2022 به بهرهبرداری تجاری رسید و نقش مهمی در افزایش ظرفیت تولید آب شیرین بحرین داشته است. مختصات دقیق جغرافیایی این مجموعه 25.969278, 50.608007 میباشد.

قطر به مانند دیگر کشورهای عربی به آبشیرینکنها وابسته است
قطر نیز به دلیل اقلیم خشک، بارندگی محدود و نبود منابع آب شیرین سطحی قابلتوجه، وابستگی زیادی به تأسیسات آبشیرینکن دارد. این کشور با سرمایهگذاری در پروژههای بزرگ تولید آب و برق، ظرفیت تأمین آب آشامیدنی و نیازهای بخش صنعتی را افزایش داده است. از جمله مهمترین آبشیرینکنهای این کشور عبارتند از :1)آب شیرینکن امالحلول، 2) آبشیرینکن راس ابو فنطاس A3
1) آبشیرینکن امالحلول: آبشیرینکن امالحول یکی از بزرگترین تأسیسات تولید آب شیرین در قطر و منطقه خاورمیانه است که در منطقه امالحول، در جنوب شهر دوحه و در ساحل خلیج فارس قرار دارد. این مجموعه بهصورت یکپارچه برای تولید برق و آب شیرین طراحی شده و از زیرساختهای اصلی تأمین آب آشامیدنی قطر محسوب میشود.
ظرفیت اولیه تولید آب این مجموعه حدود 620 هزار مترمکعب در شبانهروز بود. پس از اجرای طرح توسعه و افزایش ظرفیت، توان تولید آن به حدود 900 هزار مترمکعب آب شیرین در روز رسید. این میزان تولید، امالحول را در ردیف بزرگترین تأسیسات آبشیرینکن منطقه قرار میدهد.
در این مجموعه از دو فناوری اسمز معکوس (RO) و تقطیر چندمرحلهای ناگهانی (MSF) استفاده میشود. در بخش اسمز معکوس، نمک و مواد محلول با عبور آب از غشاهای نیمهتراوا جدا میشوند و در بخش حرارتی، آب دریا با استفاده از انرژی گرمایی تبخیر و سپس تقطیر میشود.این مجموعه از سال 2018 بهطور کامل وارد مدار بهرهبرداری شد و شرکت امالحول پاور مسئولیت بهرهبرداری از آن را بر عهده دارد،با توجه به ظرفیت این آبشیرین کن در صورت آسیب به این تاسیسات عملا آب مناطق گستردهای از قطر قطع خواهد شد مختصات جغرافیایی دقیق این تاسیسات 25.115086, 51.613097 میباشد.

2)آبشیرینکن راس ابو فنطاس A3: آبشیرینکن رأس ابوفنطاس A3 یکی از تأسیسات مهم تولید آب شیرین قطر است که در منطقه رأس ابوفنطاس، در جنوب دوحه و در نزدیکی شهر الوکره قرار دارد. این مجموعه با هدف افزایش ظرفیت تولید آب آشامیدنی و تقویت زیرساختهای تأمین آب قطر احداث شده است.ظرفیت تولید این تأسیسات حدود 36 میلیون گالن امپراتوری در روز، معادل 164 هزار مترمکعب آب شیرین در شبانهروز است. مختصات جغرافیایی این تاسیسات 25.203000, 51.615000 میباشد.

با توجه به مواردی که مطرح شد آسیبپذیری بالای کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در حوزه تأمین آب، یک واقعیت راهبردی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت. وابستگی گسترده این کشورها به آبشیرینکنها و تمرکز ظرفیت تولید آب در تأسیسات بزرگ ساحلی، آنها را در برابر هرگونه اختلال در زیرساختهای حیاتی آسیبپذیر میکند. بنابراین، در صورتی که نگاه نیویورک تایمز به مسئولین کشورمان تسری پیدا کند آنگاه باید شاهد صحنههایی آخرالزمانی در خاورمیانه باشیم.
انتهایپیام/
اکو ایران | ECO IRAN
ترکیه | Turkiye
آذربایجان| Azerbaijan
ترکمنستان|Turkmenistan
تاجیکستان|Tajikistan
قزاقستان |Kazakhstan
قرقیزستان |Kyrgyzstan
ازبکستان |Uzbekistan
افغانستان |Afghanistan
پاکستان | Pakistan
بانک مرکزی
بانک ملّی ایران
بانک ملّت
بانک تجارت
بانک صادرات ایران
بانک ایران زمین
بانک پاسارگاد
بانک آینده
بانک پارسیان
بانک اقتصادنوین
بانک دی
بانک خاورمیانه
بانک سامان
بانک سینا
بانک سرمایه
بانک کارآفرین
بانک گردشگری
بانک رسالت
بانک توسعه تعاون
بانک توسعه صادرات ایران
قرض الحسنه مهر ایران
بانک صنعت و معدن
بانک سپه
بانک مسکن
رفاه کارگران
پست بانک
بانک مشترک ایران و ونزوئلا
صندوق توسعه ملّی
مؤسسه ملل
بیمه مرکزی
بیمه توسعه
بیمه تجارت نو
ازکی
بیمه ایران
بیمه آسیا
بیمه البرز
بیمه دانا
بیمه معلم
بیمه پارسیان
بیمه سینا
بیمه رازی
بیمه سامان
بیمه دی
بیمه ملت
بیمه نوین
بیمه پاسارگاد
بیمه کوثر
بیمه ما
بیمه آرمان
بیمه تعاون
بیمه سرمد
بیمه اتکایی ایرانیان
بیمه امید
بیمه ایران میهن
بیمه متقابل کیش
بیمه آسماری
بیمه حکمت صبا
بیمه زندگی خاورمیانه
کارگزاری مفید
کارگزاری آگاه
کارگزاری کاریزما
کارگزاری مبین سرمایه