گروه سیاسی خبرگزاری تسنیم- 19 آبان سالروز اعدام و شهادت دکتر حسین فاطمی وزیر امور خارجه دولت دکتر محمد مصدق و از چهره‌های نهضت ملی‌شدن صنعت نفت ایران در دوره رژیم ستم‌شاهی است؛ شخصیت دکتر فاطمی در آن زمان نه‌تنها به دلیل مواضع ضدانگلیسی خود، بلکه به واسطه نقشی که در سازمان‌دهی جریان دولت ملی مصدق، پیشبرد اصلاحات سیاسی و مخالفت با نفوذ دربار و قدرت‌های خارجی داشت، به یکی از چهره‌های مورد توجه محافل دیپلماتیک غرب تبدیل شده بود.

فاطمی پیش از ورود به دولت مصدق، روزنامه‌نگاری شناخته‌شده و از فعالان اصلی جبهه ملی بود وروزنامه «باختر امروز» به یکی از رسانه‌های مؤثر در جریان ملی‌شدن نفت تبدیل شده و مواضع تندی علیه استعمار انگلیس اتخاذ می کرد؛ برای مثال فاطمی در سرمقاله 29 دی 1330 روزنامه باختر امروز، تعطیلی کنسولگری‌های انگلستان در شهرهای مختلف ایران را به‌منزله روز استقلال کشور توصیف کرد.

این مواضع در شرایطی مطرح می‌شد که مناقشه نفتی ایران و انگلستان به یکی از مهم‌ترین بحران‌های روابط خارجی دو کشور تبدیل شده بود و دولت انگلستان حاضر نبود به‌آسانی از موقعیت اقتصادی و نفوذ دیرینه خود در صنعت نفت ایران چشم‌پوشی کند.

در سالروز شهادت فاطمی، نگاهی به برخی اسناد کمتر بررسی شده از آرشیو انگلستان و آمریکا درباره وی می اندازیم؛ یکی از مهم‌ترین اسناد کمتر شناخته‌شده درباره نگاه محافل دیپلماتیک انگلستان به فاطمی، نامه سام فال دیپلمات ارشد این کشور و سفیر وقت لندن در بیروت به وزارت خارجه انگلستان است؛ فال که آخرین مشاور شرقی این کشور در تهران بود در 30 سپتامبر 1953، حدود یک ماه و نیم پس از کودتای 28 مرداد، درباره سرنوشت مصدق و یارانش نوشت:

«اعدام خونسردانه، گذشته از آنکه غیرانسانی است ممکن است در مورد مصدق تصمیم عاقلانه‌ای نباشد؛ هرچند اگر فاطمی دستگیر شود، شاید بهترین پاسخ به او باشد.»

او در ادامه تأکید کرد: «تا زمانی که این افراد زنده‌اند و در ایران حضور دارند، همواره خطر یک ضدکودتا وجود دارد. برخورد قاطعانه ضروری است.»

مخالفت محافل سیاسی انگلستان با فاطمی در این سطح را باید در چند موضوع به‌هم‌پیوسته جست‌وجو کرد.

نخست، فاطمی از حامیان جدی ملی‌شدن صنعت نفت بود؛ سیاستی که منافع اقتصادی و موقعیت راهبردی انگلستان در ایران را به چالش کشید.

دوم اینکه او در عرصه مطبوعات و سیاست داخلی، از منتقدان صریح نفوذ خارجی در ایران بود و با تعطیلی کنسولگری‌های انگلستان و قطع روابط دیپلماتیک دو کشور، مواضع آشکاری در دفاع از استقلال کشور اتخاذ کرد.

سوم، فاطمی به‌تدریج از منتقدان جدی دربار و شخص محمدرضا پهلوی شد. او پس از خروج شاه از کشور در جریان تحولات مرداد 1332، مواضع تندی علیه دربار اتخاذ کرد و از ایده جمهوری‌خواهی نیز حمایت می‌کرد.

فشار اطرافیان و نقش جناح‌های نظام

در واقع، مخالفت فاطمی با نفوذ انگلستان تنها در مسئله نفت خلاصه نمی‌شد؛ او با ساختار سیاسی‌ای نیز مخالفت می‌کرد که از نگاه آنها امکان استمرار نفوذ قدرت‌های خارجی را فراهم می‌ساخت چنانچه در نامه‌ای که در دوران اختفاء بعد از 28 مرداد نوشته، آورده است: "... تا یک تن از این دودمان ننگین[پهلوی]در مقام سلطنت باشند غیرممکن است پای استعمار انگلیس از ایران بدر رود چه اینان پدر بر پدر خانه‌زاد انگلستان بودند."

از طرفی شاه نیز به خاطر آنچه تحقیر سلطنت از طرف فاطمی می دانست، راضی به اعدام او بود؛ شاه قبل از بازگشت به ایران بعد از کودتای 28 مرداد، در جواب خبرنگاری که پرسید نظر اعلیحضرت درباره‌ سخنان دکتر فاطمی چیست؟ پاسخ داد: او به پادشاه کشور خودش اهانت کرده است؛ من فراموش نمی‌کنم! این جمله بعدها در بازگشت به ایران معنای عملی پیدا کرد و آن اعدام فاطمی بود.

در دوران فرار در پاناما و مکزیک، شاه در گفت‌وگویی کوتاه با یکی از روزنامه‌نگاران فرانسوی وقتی از فاطمی یاد شد، گفت: «او مرا تحقیر کرد، وقتی من در خارج بودم، آنچه گفت، فراموش‌نشدنی بود. شاید اگر جز آن گفته‌ها نبود، سرنوشتش چیز دیگری می‌شد.»  در حقیقت شاه صراحتاً اعتراف کرده که علت اصلی نبخشیدن فاطمی، جنبه‌ی شخصی و احساسی داشته، نه صرفاً سیاسی ولی برای انگلستان بودن شخصیتی که مخالف سیاستهای استعمار است، خطرناک بود لذا اصرار بر اعدام فاطمی داشتند.

اسناد سفارت آمریکا در تهران نیز حاوی ارزیابی‌های قابل توجهی درباره فاطمی است.

در گزارش 28 اکتبر 1953 سفارت آمریکا به وزارت خارجه این کشور، مقالات فاطمی علیه خاندان پهلوی در روزهای 16 تا 18 اوت 1953 با تعابیری چون رسواکننده و منزجرکننده توصیف شده‌اند. سفارت آمریکا در همان گزارش، فاطمی را «یکی از بی‌وجدان‌ترین و منفورترین مردانی که ایران تاکنون به خود دیده است» معرفی می‌کند.

این نوع تعابیر درباره شخصیت دکتر فاطمی نشان می دهد که آمریکا هم از وجود شخصیتی که مخالفت دخالت بیگانه در امور داخلی ایران است عصبانی است و ارزیابی اینگونه از او دارد.

پس از سقوط دولت مصدق، فاطمی مدتی مخفی شد تا اینکه در 6 اسفند 1332 دستگیر شد. او هنگام انتقال تحت مراقبت پلیس، در مقابل ساختمان شهربانی هدف حمله گروهی از افراد مسلح به چاقو قرار گرفت و به‌شدت مجروح شد.

او پس از انتقال به زندان نظامی، در حالی که به دلیل جراحات روی تخت بیمارستان بود، در دادگاه نظامی محاکمه شد و سرانجام در 18 مهر 1333، دادگاه نظامی حکم اعدام او را صادر کرد و در سپیده‌دم 19 آبان 1333 به اجرا درآمد.

انتهای پیام/