به گزارش اقتصادنیوز، دیدارهای اخیر دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ و تلاش دو کشور برای کاهش تنش‌ها، نشانه‌هایی از گرم‌تر شدن روابط واشنگتن و پکن را آشکار کرده است؛ اما اختلافات ساختاری در حوزه تجارت، فناوری، هوش مصنوعی، تایوان و امنیت منطقه‌ای همچنان پابرجاست.

با این‌حال، این نزدیکی بیش از آنکه نشانه یک تحول راهبردی پایدار باشد، وقفه‌ای تاکتیکی در رقابت دو قدرت است؛ رقابتی که پیامدهای آن برای هند و نظم امنیتی هند و اقیانوس آرام همچنان تعیین‌کننده خواهد بود.

خبر مرتبط

رمزگشایی از همکاری‌های نظامی - اقتصادی محور ایران، روسیه، چین و کره شمالی | سیاست‌های ترامپ به سود رقبای آمریکاست

اقتصادنیوز: گزارش‌های اوکراینی حاکی از آن است که روسیه با پیونگ‌یانگ برای گسترش تولید پهپادهای مشابه شاهد همکاری کرده است.

روند غیرمعمول سفر روبیو به بمبئی

آبهیناو پاندیا در نشنال‌اینترست نوشت: در شرایطی که روابط هند و آمریکا با برخی تنش‌ها روبه‌روست و نوسانات بازار جهانی نفت و زنجیره‌های تأمین بر فضای بین‌المللی سایه انداخته است، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در ۲۰ اکتبر سفری دوروزه به هند انجام داد. او برخلاف روال معمول، به‌جای آغاز سفر از دهلی‌نو، مستقیماً به بمبئی، مرکز مالی هند، و جام‌نگر، یکی از قطب‌های پالایش نفت این کشور، رفت.

این برنامه غیرمعمول پرسشی را مطرح کرده است: آیا اهمیت ژئوپلیتیکی هند برای آمریکا به‌عنوان وزنه‌ای در برابر چین کاهش یافته است؟

تله توسیدید در رابطه پکن و واشنگتن

پاسخ به این پرسش ساده نیست. برای درک آن باید به تحولات اخیر روابط واشنگتن و پکن، به‌ویژه دیدار شی جین‌پینگ و دونالد ترامپ در ماه سپتامبر، توجه کرد؛ دیداری که نشانه‌هایی از کاهش تنش در رقابت راهبردی دو کشور به همراه داشت.

رقابت آمریکا و چین حوزه‌های متعددی از جمله فناوری، اقتصاد، امور مالی، قدرت نظامی و نفوذ ژئوپلیتیکی را دربرمی‌گیرد. بسیاری از تحلیلگران روابط بین‌الملل معتقدند تقابل قدرت نوظهور چین با قدرت مسلط آمریکا می‌تواند به آنچه «تله توسیدید» نامیده می‌شود، منجر شود؛ وضعیتی که در آن نگرانی قدرت مسلط از رشد رقیب، زمینه‌ساز رویارویی نظامی می‌شود.

رفتارهای نمادین یا تغییر استراتژی؟

با این حال، در جریان سفر ترامپ به چین در مه ۲۰۲۶، این پرسش که آیا دو کشور می‌توانند از این الگوی تاریخی عبور کنند ایجاد شد.

رفتارهای نمادین دو رهبر در ماه‌های اخیر نیز بر احتمال کاهش تنش‌ها دلالت داشته است. ترامپ در ۲۳ سپتامبر شخصاً در پایگاه مشترک اندروز از رئیس‌جمهور چین استقبال کرد؛ اقدامی غیرمعمول که نشانه‌ای از تلاش برای نمایش صمیمیت در روابط دوجانبه تلقی شد.

ترامپ همچنین روابط دو کشور را «دوستی واقعاً بزرگ» توصیف کرد و شی نیز میان شعار «عظمت را به آمریکا بازگردانیم» و برنامه خود برای «احیای ملت چین» شباهت‌هایی ترسیم کرد.

این دو رهبر طی ۱۱ ماه گذشته سه بار دیدار کرده‌اند و قرار است که احتمالا در نشست همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه، موسوم به اپک، در نوامبر ۲۰۲۶ بار دیگر ملاقات کنند. همچنین سفر احتمالی شی به آمریکا برای شرکت در نشست گروه ۲۰ در میامی در دستور کار قرار دارد.

در پس این دیدارها، نوعی تفاهم ضمنی میان واشنگتن و پکن شکل گرفته است: مدیریت رقابت راهبردی به‌گونه‌ای که از رویارویی مستقیم جلوگیری شود. شی این رویکرد را «ثبات راهبردی سازنده» نامیده است.

اختلافات بنیادین همچنان پابرجاست

شی برای تحقق این هدف، بر تقویت ارتباطات مستمر میان رهبران سیاسی، دیپلمات‌ها و مقام‌های نظامی دو کشور تأکید کرده است. او همچنین خواستار همزیستی مسالمت‌آمیز، همکاری در مواجهه با چالش‌های مشترک از جمله مخاطرات هوش مصنوعی و گسترش ارتباطات مردمی و تبادلات دانشگاهی شده است.

با این حال، دیدار پرسر‌وصدای دو رهبر بدون انتشار بیانیه مشترک یا اعلام توافق‌های مشخص پایان یافت. واشنگتن و پکن از ورود جدی به موضوعات حساسی همچون تایوان و ایران خودداری کردند. اختلافات بر سر محدودیت صادرات تراشه‌ها، زیرساخت‌های محاسباتی و فناوری‌های مرتبط با توسعه مدل‌های هوش مصنوعی نیز حل‌نشده باقی ماند.

در حوزه هوش مصنوعی، دو کشور حتی درباره نحوه تنظیم‌گری و مدیریت خطرات این فناوری دیدگاه‌های متفاوتی دارند. ترامپ که نگران پیشی گرفتن چین از آمریکا در رقابت هوش مصنوعی است، با نظارت‌های محدودکننده مخالفت می‌کند تا برتری فناوری آمریکا حفظ شود. در مقابل، شی بر کنترل انسانی و مدیریت مشترک مخاطرات برای جلوگیری از سوءاستفاده یا پیامدهای پیش‌بینی‌نشده مدل‌های پیشرفته تأکید دارد.

مهم‌ترین دستاورد ملموس دیدار، تمدید آتش‌بس تعرفه‌ای تا ۱۰ ژانویه ۲۰۲۷ بود؛ اقدامی که به کاهش احتمال اعمال تعرفه‌های سنگین جدید بر چین در کوتاه‌مدت کمک می‌کند. دو طرف همچنین توافق کردند در نوامبر ۲۰۲۶ گفت‌وگویی درباره ابرهوش مصنوعی برگزار کنند و کانالی ارتباطی برای رسیدگی به تهدیدهای مرتبط با این فناوری ایجاد شود.

از این منظر، دیدار اخیر بیشتر به مدیریت اختلافات شباهت داشت تا حل‌وفصل آن‌ها.

چرا هند از نزدیکی آمریکا و چین نگران است؟

شماری از دانشگاهیان، دیپلمات‌های پیشین و تحلیلگران هندی معتقدند که رقابت راهبردی آمریکا و چین ماهیتی حاصل‌جمع صفر دارد؛ یعنی دستاورد یک طرف الزاما به معنای کاهش قدرت طرف دیگر است.

از دید آنان، اختلافات حل‌نشده درباره تایوان، ایران و هند و اقیانوس آرام اجازه نمی‌دهد تا روابط دو کشور در بلندمدت به ثباتی پایدار برسد.

با این حال، بخشی از این بدبینی از نگرانی‌های هند ناشی می‌شود. اگر واشنگتن بتواند از طریق تعامل مستقیم با پکن خطر رویارویی را کاهش دهد، ممکن است دیگر به اندازه گذشته به هند برای مهار نفوذ چین نیاز نداشته باشد. چنین تحولی می‌تواند جایگاه راهبردی دهلی‌نو را تضعیف کند.

اظهارات کریستوفر لاندو، معاون وزیر خارجه آمریکا، در گفت‌وگوهای مرتبط با نشست رایسینا نیز به نگرانی‌های هند دامن زده است. او گفته بود واشنگتن نمی‌خواهد اشتباهاتی را که در روابط اقتصادی با چین مرتکب شده، در قبال هند تکرار کند؛ اشاره‌ای به نگرانی آمریکا از آنکه روابط تجاری نامتوازن به تقویت رقیبی ژئوپلیتیکی منجر شود.

این نوع اظهارات در هند، کشوری که نسبت به رویکردهای غرب و میراث استعمار و جنگ سرد حساسیت دارد، با بدبینی روبه‌رو شده است.

هند نگران حمایت چین از پاکستان است

چین همچنان رقیب راهبردی اصلی هند محسوب می‌شود. روابط دو کشور پس از درگیری مرزی در منطقه گالوان در سال ۲۰۲۰ به‌شدت آسیب دید. از آن زمان، همکاری نظامی و فناوری هند با آمریکا اهمیت بیشتری یافته است. دهلی‌نو این همکاری را برای مقابله با نفوذ چین در هیمالیا و اقیانوس هند ضروری می‌داند.

هند و چین در سال ۲۰۲۴ برای کاهش تنش و عقب‌کشیدن نیروهای خود از برخی مواضع مورد اختلاف در امتداد خط کنترل واقعی، یعنی مرز نظامی‌شده دو کشور، به توافق رسیدند. با وجود این، بی‌اعتمادی همچنان عمیق است.

هند همچنین نگران حمایت چین از پاکستان است. در جریان جنگ چهارروزه هند و پاکستان در مه ۲۰۲۵، پکن از اسلام‌آباد در حوزه‌های اطلاعاتی، تجهیزات و پشتیبانی لجستیکی حمایت کرد. از نگاه دهلی‌نو، در صورت تشدید دوباره تنش میان هند و پاکستان، چین ممکن است بار دیگر به حمایت از پاکستان روی آورد و حتی با افزایش فشار در مرز مشترک، هند را در دو جبهه درگیر کند.

افزون بر این، چین با گسترش نفوذ اطلاعاتی، اقتصادی و دفاعی خود در کشورهای همسایه هند، فشار راهبردی بر دهلی‌نو را حفظ کرده است. هند همچنین می‌داند که در صورت بروز بحران هم‌زمان با چین و پاکستان، نمی‌تواند به‌طور کامل بر روسیه تکیه کند؛ زیرا مسکو روابط راهبردی مستحکمی با پکن دارد.

پیامد جنگ ایران در روابط دهلی‌نو و واشنگتن

تنش‌های جاری در روابط هند و آمریکا نیز نگرانی دهلی‌نو را افزایش داده است. هند ادعای ترامپ مبنی بر نقش‌آفرینی در برقراری آتش‌بس میان هند و پاکستان در مه ۲۰۲۵ را رد کرد. از سوی دیگر، گزارش‌هایی درباره تأخیر در تأمین موتورهای مورد نیاز جنگنده‌های بومی «تجاس» هند منتشر شده است؛ موضوعی با پیامدهای جنگ ایران مرتبط است.

دهلی‌نو همچنین از تماس‌های دیپلماتیک آمریکا با جریان‌های اسلام‌گرای طرفدار پاکستان در بنگلادش نگران است. معاملات مرتبط با رمزارزها و قراردادهای دفاعی میان پاکستان و شرکت‌ها یا افراد نزدیک به خانواده ترامپ نیز بر این بی‌اعتمادی افزوده است.

در نتیجه، با وجود امضای چهار توافق‌نامه پایه میان هند و آمریکا در حوزه دفاع، اطلاعات و پشتیبانی لجستیکی، روابط دو کشور همچنان با تردید و بدگمانی همراه است.

امیدی به کاهش اختلافات نیست

با وجود نگرانی‌های هند، دلایل دیگری نیز وجود دارد که تداوم نزدیکی آمریکا و چین را با تردید روبه‌رو می‌کند. اختلافات بنیادین دو قدرت در حوزه فناوری، تجارت، امنیت منطقه‌ای و نظم بین‌المللی همچنان حل‌نشده است و هرکدام برای حفظ برتری خود تلاش می‌کنند.

از این منظر، نشست سپتامبر را باید بیش از آنکه یک دستاورد راهبردی بزرگ باشد، وقفه‌ای تاکتیکی است که محدودیت‌های هر دو طرف و تمایل آن‌ها به جلوگیری از تشدید تنش آن را ممکن کرده است.

البته این ارزیابی لزوماً به معنای اجتناب‌ناپذیر بودن جنگ نیست؛ اما نشان می‌دهد که اختلافات ساختاری همچنان پابرجاست و می‌تواند روابط دو کشور را بار دیگر به سمت رقابت شدیدتر سوق دهد.

اما برای هند، نتیجه روشن است: حتی اگر واشنگتن و پکن در کوتاه‌مدت به تفاهم‌هایی محدود دست یابند، همکاری راهبردی آمریکا و هند همچنان یکی از ابزارهای مهم دهلی‌نو برای موازنه قدرت چین در منطقه هند و اقیانوس آرام باقی خواهد ماند.