به گزارش اقتصادنیوز، هم‌زمان با تلاش میانجی‌ها برای یافتن راهی دیپلماتیک برای خروج از دور تازه درگیری‌ها میان ایران و آمریکا، مسکو در تلاش است تا نقش خود را به‌عنوان میانجی احتمالی تقویت کند.

با این‌حال، مسکو از ایران خواسته تا توافق‌های اقتصادی معطل‌مانده میان دو کشور را نیز به مرحله اجرا برساند. در این میان، سفر وزیر خارجه روسیه به تهران نشان داد که نزدیکی سیاسی دو کشور لزوما به معنای توانایی مسکو برای تأمین خواسته‌های ایران یا تضمین امنیت آن نیست.

روابط دیپلماتیک به معنای نفوذ نیست

المانیتور نوشت: سفر سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، در سفر به تهران در ۱۹ اکتبر، تصویری از تلاش مسکو و تهران برای مدیریت بحرانی ارائه کرد که منافع هر دو کشور را تهدید می‌کند، هرچند پیامدهای آن برای دو طرف یکسان نیست. مقام‌های ایرانی از حمایت روسیه استقبال کردند و درباره امکان ازسرگیری مذاکرات با واشنگتن به گفت‌وگو پرداختند. در مقابل، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، بر ضرورت تسریع اجرای توافق‌های دوجانبه در حوزه انرژی، حمل‌ونقل و تجارت تأکید کرد.

رسانه‌های ایرانی نیز سفر لاوروف را تلاشی ویژه برای احیای مذاکرات معرفی کردند. با این حال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا مسکو می‌تواند روابط نزدیک خود با تهران را به نفوذ دیپلماتیک مؤثر تبدیل کند؟

عراقچی: سفر لاوروف به موقع بود!

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، سفر لاوروف را «به‌موقع» توصیف کرد و در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که دو کشور هیچ‌گاه در تاریخ خود تا این اندازه به یکدیگر نزدیک نبوده‌اند. لاوروف نیز آمادگی مسکو را برای کمک به دستیابی به توافق اعلام کرد. به گفته وزارت خارجه روسیه، او همچنین مقام‌های ایرانی را در جریان گفت‌وگوهای خود با نمایندگان کشورهای عربی در بحرین قرار داد؛ مذاکراتی که یک روز پیش از سفر به تهران انجام شده بود.

این تحولات می‌تواند فرصتی برای روسیه فراهم کند تا میان تهران و پایتخت‌های منطقه‌ای که از گسترش درگیری‌ها و اختلال در کشتیرانی خلیج فارس نگرانند، نقش واسطه را ایفا کند.

تلاش برای احیای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد؟

برخی رسانه‌های ایران از احتمال میانجی‌گری مشترک روسیه و چین برای احیای تفاهم‌نامه ایران و آمریکا سخن گفته‌اند؛ توافقی که در ژوئن امضا شد، اما با ازسرگیری درگیری‌ها در ژوئیه فروپاشید.

روزنامه اعتماد به نقل از برخی تحلیلگران به این احتمال پرداخت. روزنامه آرمان ملی نیز این پرسش را مطرح کرد که آیا لاوروف حامل پیام صلح است یا جنگ و در همین چارچوب، احتمال تأثیرگذاری سفر برنامه‌ریزی‌شده عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، را بررسی کرد.

با این حال، طرح چنین احتمالاتی به معنای توافق بر سر یک ابتکار هماهنگ دیپلماتیک نیست. هنوز مشخص نیست واشنگتن تا چه اندازه حاضر است میانجی‌گری مسکو را بپذیرد یا تهران و آمریکا برای دستیابی به توافقی تازه چه امتیازهایی ممکن است ارائه کنند.

تجربه شکست تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نیز دشواری این مسیر را نشان می‌دهد. توافق ۱۴ ماده‌ای با میانجی‌گری اسلام‌آباد، چارچوبی برای پایان دادن به درگیری‌های فعال و حرکت به‌سوی توافقی پایدار فراهم کرده بود؛ اما ابهام درباره ترتیبات آینده تنگه هرمز، برنامه هسته‌ای ایران و چگونگی رفع تحریم‌ها، زمینه تضعیف آن را فراهم کرد. ازسرگیری درگیری‌ها و اتهام‌زنی‌های متقابل نیز اعتماد میان طرفین را بیش از پیش کاهش داد.

نقش مسکو تسهیل کننده است، نه تضمین کننده

روسیه می‌تواند به برقراری دوباره ارتباط میان طرف‌ها کمک کند، اما صرفاً به دلیل روابط نزدیک با تهران قادر نیست اختلاف‌های اساسی را حل‌وفصل کند. از این رو، نقش مسکو به‌عنوان تسهیل‌کننده تماس‌ها ممکن است واقع‌بینانه‌تر از ایفای نقش تضمین‌کننده یک توافق باشد.

چرا نفوذ مسکو محدود است؟

روسیه دلایل مشخصی برای جلوگیری از تشدید بیشتر جنگ دارد. ادامه درگیری‌ها می‌تواند پروژه‌های سرمایه‌گذاری این کشور در ایران را به خطر بیندازد، روابطش با شرکای منطقه‌ای را تحت فشار قرار دهد و طرح‌های حمل‌ونقل و انرژی را که مسکو برای کاهش وابستگی به شبکه‌های تحت سلطه غرب دنبال می‌کند، مختل کند.

دستیابی به یک توافق دیپلماتیک همچنین می‌تواند ادعای ولادیمیر پوتین را تقویت کند که روسیه، با وجود تقابل با غرب، همچنان قدرتی اثرگذار در عرصه بین‌المللی است.

با این حال، محاسبات مسکو یک‌بعدی نیست. اختلال در خاورمیانه می‌تواند قیمت انرژی را افزایش دهد و از این طریق به اقتصاد روسیه که تحت فشار جنگ اوکراین و تحریم‌ها قرار دارد، کمک کند. تشدید بحران همچنین ممکن است توجه بین‌المللی را از جنگ اوکراین منحرف سازد. از این منظر، تضعیف موقعیت منطقه‌ای آمریکا نیز می‌تواند با برخی اهداف ژئوپلیتیکی روسیه هم‌خوانی داشته باشد؛ هرچند گسترش کنترل‌نشده جنگ، سرمایه‌گذاری‌ها و روابط منطقه‌ای مسکو را تهدید می‌کند.

تاثیر جنگ اوکراین بر ایران

جنگ اوکراین هم‌زمان بر توانایی روسیه برای حمایت از ایران اثر می‌گذارد. ایران و روسیه همواره همکاری‌های نظامی و فناورانه داشته‌اند. این روابط بعدتر به هماهنگی دیپلماتیک و همکاری اقتصادی نیز گسترش یافت، اما همچنان با یک اتحاد نظامی متعارف تفاوت دارد.

معاهده مشارکت جامع راهبردی که پوتین و پزشکیان در ژانویه ۲۰۲۵ امضا کردند و در اکتبر همان سال به اجرا درآمد، همکاری دو کشور در حوزه‌های امنیتی، تجاری، انرژی و حمل‌ونقل را رسمیت بخشید. با این حال، این معاهده هیچ‌یک از طرفین را ملزم نمی‌کند که در صورت حمله به کشور دیگر، کمک نظامی ارائه دهد.

مقام‌های ایرانی در جریان جنگ از حمایت روسیه قدردانی کرده‌اند، اما جزئیات مشخصی از ماهیت این حمایت ارائه نداده‌اند. سفر لاوروف نیز به اعلام توافق تازه یا ارائه توضیح عمومی درباره تضمین امنیتی روسیه منجر نشد. بنابراین، آمادگی مسکو برای میانجی‌گری را نباید به معنای تعهد این کشور به محافظت از ایران در برابر حملات احتمالی آمریکا یا اسرائیل دانست.

تلاش برای حفظ توازن با کشورهای عربی

روسیه همچنین ناچار است تا روابط خود با ایران را با مناسباتش با کشورهای عربی خلیج فارس متوازن کند. گفت‌وگوهای لاوروف در بحرین نشان می‌دهد که مسکو با دولت‌های منطقه‌ای نگران از جنگ، به‌ویژه درباره امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز، در تماس است. این کشورها ممکن است از نقش دیپلماتیک روسیه استقبال کنند، اما در عین حال نسبت به توافقی که کنترل بیشتر ایران بر این آبراه را تثبیت کند، نگرانی داشته باشند.

حفظ ارتباط با هر دو طرف می‌تواند برای مسکو یک امتیاز باشد؛ اما برای تهران این پرسش را ایجاد می‌کند که آیا روسیه از نفوذ خود برای دستیابی به توافقی قابل قبول برای ایران استفاده خواهد کرد یا در درجه نخست به دنبال ترتیباتی خواهد بود که منافع منطقه‌ای خود را تأمین کند، حتی اگر تهران ناچار به دادن امتیاز شود.

توافق‌های اقتصادی؛ آزمون عملی روابط راهبردی

بر اساس وب‌سایت رسمی ریاست‌جمهوری ایران، پزشکیان در دیدار با لاوروف خواستار تسریع اجرای توافق‌های دوجانبه شد و بر ضرورت تعیین جدول زمانی مشخص برای همکاری در حوزه انرژی، تولید برق، حمل‌ونقل و تجارت تأکید کرد. این موضوع در آستانه سفر پیش‌روی رئیس‌جمهور ایران به مسکو اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

تهران و مسکو بارها مشارکت خود را راهی برای کاهش وابستگی به بازارهای غربی و مقابله با آثار تحریم‌ها معرفی کرده‌اند. دو کشور همچنین بر ظرفیت سازوکارهای چندجانبه‌ای مانند بریکس، سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای توسعه تجارت و ارتباطات منطقه‌ای تأکید داشته‌اند.

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های همکاری، کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال ـ جنوب است که روسیه را از مسیر ایران به بازارهای جنوبی متصل می‌کند. معاهده مشارکت راهبردی نیز گسترش همکاری‌های انرژی و تسهیل تجارت را پیش‌بینی کرده است. با این حال، شواهد عمومی نشان می‌دهد که یک سال پس از رسمی شدن این چارچوب، اجرای تعهدات هنوز با سرعت مورد انتظار پیش نرفته است.

پیشبرد این پروژه‌ها می‌تواند برای ایران منافع اقتصادی ملموسی ایجاد کند و نشان دهد که همکاری با مسکو در شرایط جنگی، فراتر از بیانیه‌های سیاسی نتیجه دارد. روسیه نیز می‌تواند با توسعه زیرساخت‌ها و همکاری‌های انرژی، دسترسی خود به بازارهای منطقه‌ای را افزایش دهد و مسیرهای تجاری کم‌وابسته‌تر به محدودیت‌های غرب ایجاد کند. با این همه، مشکلات مالی، محدودیت‌های فناوری و تحریم‌ها همچنان مانع اجرای سریع پروژه‌ها هستند و جنگ اوکراین نیز منابع روسیه را مصرف می‌کند.

مسکو از ادامه نامحدود جنگ استقبال نمی‌کند

دستورکار اقتصادی بر محاسبات دیپلماتیک مسکو نیز اثر می‌گذارد. روسیه می‌خواهد اطمینان یابد که توافق احتمالی برای پایان جنگ، این کشور را از بازسازی آینده ایران یا روند ادغام اقتصادی منطقه‌ای کنار نمی‌گذارد. در عین حال، حفظ جایگاه روسیه به‌عنوان بازیگری ضروری در تحولات منطقه می‌تواند به تداوم اهمیت دیپلماتیک آن کمک کند. این مسئله لزوماً به معنای تمایل مسکو به ادامه نامحدود جنگ نیست، بلکه نشان می‌دهد اولویت‌های روسیه ممکن است با نیاز فوری تهران به رهایی از فشارهای نظامی و اقتصادی یکسان نباشد.

معیار موفقیت سفر لاوروف چیست؟

نویسنده مدعی شد: سفر وزیر خارجه روسیه به تهران از شراکتی نزدیک اما مشروط حکایت دارد. مسکو می‌تواند دسترسی‌های دیپلماتیک فراهم کند، از مواضع ایران در مجامع بین‌المللی حمایت کند و همکاری‌های تجاری را گسترش دهد. اما اینکه بتواند واشنگتن را به مصالحه ترغیب کند یا تهران را به پذیرش شرایط لازم برای توافقی پایدار برساند، همچنان نامشخص است.

معیار واقعی موفقیت این سفر، نه تأکید بر همبستگی راهبردی، بلکه نتایج ملموس آن خواهد بود: ازسرگیری مذاکرات، دستیابی به چارچوبی معتبر برای احیای آزادی کشتیرانی و پیشرفت در توافق‌هایی که تاکنون بیشتر در حد تعهدات اعلام‌شده باقی مانده‌اند.

تا زمانی که چنین تحولاتی رخ نداده، نقش روسیه را باید تلاشی برای افزایش نفوذ دیپلماتیک و حفاظت از منافع خود دانست، نه نشانه‌ای از اینکه مسکو می‌تواند به نمایندگی از تهران صلح را به ارمغان بیاورد.