به گزارش اقتصادنیوز، نزدیک به دو ماه از امضای پیمان مکه میان ترکیه، عربستان و پاکستان می‌گذرد. این درحالی است که این پیمان در همان روزهای ابتدایی عمر خود، با همان آزمونی روبه‌رو است که چنین قراردادهایی معمولاً برای مواجهه با آن آمادگی ندارند: «یک جنگ واقعی»

روز یکشنبه، دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن اعلام کرد که عملیات نظامی برای بازپس‌گیری تمام مناطق تحت کنترل حوثی‌ها را آغاز می‌کند. تنها چند ساعت بعد، حوثی‌ها اعلام کردند که مواضع آرامکو در ریاض و خریص را با موشک و پهپاد هدف قرار داده‌اند. در همین حال، قرار بود کمیته راهبردی سیاسی و دفاعی پیمان مکه روز ۵ اکتبر در ریاض تشکیل جلسه دهد و وزیران خارجه و دفاع ترکیه نیز برای حضور در این نشست راهی عربستان شوند.

خبر مرتبط

شکست شرط‌بندی عربستان بر ترامپیسم | جنگ ایران دست آمریکا را بسته است؟ | چرا ترامپ روی بن‌سلمان را زمین زد؟

اقتصادنیوز: برای عربستان سعودی که کمتر از یک سال پیش، پس از تعهد به سرمایه‌گذاری یک تریلیون دلاری در اقتصاد آمریکا، از سوی واشنگتن به عنوان متحد عمده خارج از ناتو معرفی شده بود، این رویکرد با انتظاراتی که از روابط دو کشور وجود داشت فاصله دارد. به تعبیر یکی از تحلیلگران، «شرط‌بندی ریاض روی ترامپیسم شکست خورده است.»

مرز واکنش هم‌پیمانان تا کجاست؟

منصور قیاصر در میدل‌ایست‌مانیتور نوشت: هیچ‌کس چنین زمان‌بندی‌ای را برنامه‌ریزی نکرده بود، اما زمان برگزاری این نشست نمی‌توانست حساس‌تر از این باشد. وزیران اکنون فقط باید درباره این موضوع تصمیم بگیرند که آیا این ائتلاف قادر است تا در برابر حمله‌های احتمالی آینده بازدارندگی موثری را اجرا کند یا نه. آنها باید مشخص کنند که واکنش این ائتلاف در برابر حمله تا کجا باید ادامه پیدا کند.

دو آبراه؛ دو مسیر متفاوت

نویسنده مدعی شد: این روزها بهتر است درباره تنگه هرمز از تعبیر بسته‌شدن کامل استفاده نکنیم، زیرا آمارها چنین چیزی را تأیید نمی‌کنند. داده‌های شرکت کپلر که شبکه سی‌ان‌بی‌سی منتشر کرده، نشان می‌دهد مجموع جریان نفت خام و فرآورده‌های پالایش‌شده از این مسیر به ۱۴.۲ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ یعنی حدود ۸۰ درصد سطح پیش از جنگ. در این میان، صادرات نفت خام به‌تنهایی نیز تقریباً به شرایط عادی بازگشته است.

با این حال، یک هفته آمار مناسب درباره عبور نفتکش‌ها به معنای امن شدن تنگه نیست. هرکسی که واکنش شرکت‌های بیمه را پس از یک حمله پهپادی دیده باشد، می‌داند که اعتماد به مسیرهای کشتیرانی با چه سرعتی می‌تواند از بین برود.

مسیر دوم صادرات نفت عربستان نیز دوباره فعال شده است. ریاض خط لوله شرق ـ غرب را از سر گرفته و بارگیری نفت در بندر ینبع نیز دوباره آغاز شده است، هرچند حجم صادرات همچنان پایین‌تر از سطح پیش از حملات قرار دارد.

در اینجا جغرافیا تا حدی به کمک عربستان می‌آید. نفتی که از ینبع به سمت شمال و کانال سوئز حرکت می‌کند، هیچ‌گاه به باب‌المندب نزدیک نمی‌شود؛ اما نفتی که برای خریداران آسیایی به سمت جنوب می‌رود، ناگزیر باید از این مسیر عبور کند. و مسیر جنوبی به‌شدت آسیب دیده است.

بر اساس گزارش کپلر، جریان نفت از باب‌المندب بین ماه‌های اوت و سپتامبر بیش از نصف شده و همین مسئله باعث شده تا حجم بیشتری از نفت عربستان بار دیگر از مسیر هرمز عبور کند.

در همین حال، حوثی‌ها اکنون تقریبا تمام خط ساحلی یمن در دریای سرخ را در اختیار دارند. در اختیار داشتن یک خط ساحلی لزوماً به این معنا نیست که حوثی‌ها می‌توانند تعیین کنند کدام کشتی‌ها از این مسیر عبور کنند و کدام کشتی‌ها نه؛ اما مالکان کشتی‌ها هم قرار نیست منتظر بمانند تا ببینند آیا چنین اتفاقی خواهد افتاد یا خیر.

بنابراین، خطر واقعی در شرایط کنونی عدم اطمینان شرکت‌هاست است؛ یعنی ممکن است یک نفتکش بتواند از مسیر عبور کند؛ اما اینکه مالک کشتی، شرکت بیمه و خریدار آن باور داشته باشند نفتکش بعدی نیز می‌تواند همین کار را انجام دهد، مسئله‌ای کاملاً متفاوت است. حال وظیفه یک پیمان دفاعی این است که آیا می‌تواند موجب کاهش این تردید و نگرانی شود یا نه.

تعهدی رسمی، بدون سازوکار کافی

متن پیمان مکه که در هفتم اوت نوشته شد، تصریح می‌کند که حمله به هر یک از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی خواهد شد. این تعهد سیاسی سنگینی است. اما هنوز نمی‌توان آن را یک ساختار نظامی عملیاتی دانست و وانمود کردن به اینکه چنین ساختاری همین حالا نیز وجود دارد، به نفع هیچ‌کس نیست.

منتقدان این توافق البته دلایل خود را دارند. مرکز عرب واشنگتن دی‌سی معتقد است اگر حمله‌ای رخ دهد، این توافق احتمالاً به یک واکنش نظامی واقعی منجر نخواهد شد. میدل ایست آی نیز به این نکته اشاره کرده که پاکستان و ترکیه زمانی که حوثی‌ها ماه گذشته در امتداد دریای سرخ پیشروی کردند، عملا هیچ کاری نکردند .

انتقادات به پیمان مکه منطقی نیست

به نظر می‌رسد این انتقادات، بیش از آنچه حامیان پیمان مکه اذعان می‌کنند، جدی است. با این حال، مسئله را باید با معیار درست سنجید. حتی ماده ۵ ناتو نیز همه اعضا را مجبور نمی‌کند که واکنشی یکسان نشان دهند. هر عضو خود تصمیم می‌گیرد چه نوع کمکی را ضروری می‌داند. وجود فضای تصمیم‌گیری و قضاوت در نحوه واکنش، لزوماً به معنای بی‌ارزش بودن یک تضمین دفاعی نیست.

پرسش‌هایی که باید پاسخ داده شوند

اما پرسش‌هایی که باید پاسخ داده شوند، در واقع بسیار ساده‌تر و تکراری‌تر هستند: چه کسی تشخیص می‌دهد که حمله‌ای رخ داده است؟ چه کسی درخواست کمک می‌کند؟ چه کسی مجوز اعزام نیرو را صادر می‌کند؟ چه مناطق و چه تهدیدهایی تحت پوشش پیمان قرار دارند؟ و اگر آنکارا، اسلام‌آباد و ریاض با یکدیگر اختلاف نظر پیدا کردند، چه کسی پیش از آنکه تحولات میدانی تصمیم را به آنها تحمیل کند، حرف آخر را خواهد زد؟

اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان، گفته است که این پیمان برای تبدیل شدن به یک سازوکار کاملاً عملیاتی، دست‌کم به یک سال زمان نیاز دارد. معنای این حرف آن است که گوبب سه کشور همزمان با آتش‌سوزی، در حال کنار هم گذاشتن تجهیزات اطفای حریق باشند.

با این حال، برخی اقدامات نمی‌توانند یک سال منتظر بمانند: هشدار زودهنگام، پدافند هوایی، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و ایجاد یک خط ارتباطی مطمئن میان پایتخت‌ها در زمان بحران.

سه کشور همچنین باید برای افکار عمومی خود و دیگر کشورها روشن کنند که دقیقاً چه هدفی را دنبال می‌کنند.

وقتی دفاع به حمله شباهت دارد

ارتش پاکستان حملات حوثی‌ها را محکوم کرده و متعهد شده است که از امنیت اماکن مقدس اسلامی دفاع کند. عربستان نیز می‌گوید حوثی‌ها هر دو شهر مقدس را هدف قرار داده‌اند. اسحاق دار هم حمله به یک نیروگاه در مدینه را غیرقابل قبول خوانده است.اما میان حرف و عمل فاصله وجود دارد. هواپیماهای باری داستان دیگری دارند.

خبرگزاری رویترز به نقل از یک مقام دولتی پاکستان گزارش داده که اسلام‌آباد سامانه‌های پدافند هوایی، توپخانه سبک، پهپاد و تجهیزات ضدپهپادی را به عدن ارسال کرده و مشاوران پاکستانی نیز در کنار افسران سعودی برای حمایت از نیروهای یمنی فعالیت می‌کنند.

تمامی این گزارشات بر اساس روایت میدل ایست آی ارائه شده و باید توجه داشت که این موارد، ادعاهایی منتسب به منابع مشخص هستند و نه فهرست رسمی و کاملی از تمام اقداماتی که پاکستان انجام داده است.

با این حال، به‌سختی می‌توان همچنان گفت که نقش پاکستان در این بحران، در مرزهای عربستان متوقف می‌شود.

در حقیقت، متوقف کردن یک موشک بر فراز یک شهر سعودی و کمک به ارتش دیگری برای جنگیدن در داخل یمن، دو مأموریت متفاوت‌اند. در میدان نبرد این دو موضوع به یکدیگر نزدیک می‌شوند، اما از نظر سیاسی هزینه‌های بسیار متفاوتی دارند. متحدان باید پیش از آنکه جنگ این مرز را برای آنها تعیین کند، مشخص کنند که یکی کجا پایان می‌یابد و دیگری از کجا آغاز می‌شود.

البته، نباید برای فرار از این بحث، سراغ گزینه هسته‌ای رفت. بیانیه منتشرشده تنها سه کشور را به دفاع جمعی متعهد می‌کند و هیچ اشاره‌ای به تضمین هسته‌ای ندارد.

مسیری که ارزش امتحان کردن دارد

نویسنده مدعی شد: اسحاق دار همچنین به خبرنگاران گفته است که ایران پیشنهاد کرده به جای استفاده از «اقدام نظامی»، با حوثی‌ها از مسیر سیاسی وارد تعامل شوند. او این پیشنهاد را بیشتر «طوفان فکری میان دو وزیر خارجه» توصیف کرده تا یک پیشنهاد رسمی و مکتوب.

دار همچنین گفته است تهران از حوثی‌ها فاصله گرفته و او مقام‌های ایرانی را در جریان نحوه اجرای تعهدات پاکستان در چارچوب پیمان مکه قرار داده است. نمی‌توان این تحول را یک گشایش بزرگ دانست؛ اما ارزش امتحان کردن دارد.

پاکستان می‌تواند همزمان از امنیت عربستان حمایت کند و کانال گفت‌وگو با تهران را باز نگه دارد، اما این امر تنها زمانی امکان‌پذیر است که هر دو پایتخت به پیام‌هایی که اسلام‌آباد منتقل می‌کند اعتماد داشته باشند.

ضمن آنکه صرف اینکه ایران می‌گوید خواهان آرامش است، به این معنا نیست که تهران قادر است حوثی‌ها را متوقف کند. هر توافقی باید طرفی را که واقعاً موشک‌ها را شلیک می‌کند دربر بگیرد و باید فرد یا نهادی وجود داشته باشد که بتواند بررسی کند آیا حملات واقعا متوقف شده‌اند یا نه.

اسلام‌آباد باید چه چیزی را مطالبه کند؟ یک مأموریت دفاعی کاملاً مشخص، کسب تأیید سیاسی آشکار پیش از هرگونه اقدام گسترده‌تر و یک مسیر دیپلماتیک که با تشدید درگیری نظامی متوقف نشود.

درگیری جدید در یمن یا خروج از جنگ با راه‌حل دیپلماتیک؟

عملیات جدید دولت یمن، فاصله میان اهداف مختلف را بیش از پیش آشکار کرده است. امن نگه داشتن مسیر کشتیرانی، بازپس‌گیری مناطق تحت کنترل حوثی‌ها و شکست دادن جنبشی که در سراسر بخش بزرگی از یک کشور ریشه دوانده، اهدافی با ابعاد کاملاً متفاوت هستند و نباید با بزرگ‌تر شدن سخنرانی‌ها، این تفاوت‌ها نادیده گرفته شود.

یک بسته دیپلماتیک واقع‌بینانه باید پایان دادن به حملات فرامرزی و تهدید علیه کشتیرانی را به کاهش تنش متقابل، دسترسی بشردوستانه و ازسرگیری مذاکرات سیاسی یمن گره بزند.

تنظیم ترتیب این اقدامات بسیار دشوار خواهد بود، اما نادیده گرفتن آن دشوارتر و پرهزینه‌تر است. زخم‌های قدیمی منطقه، از جمله مسئله فلسطین، به این زودی‌ها التیام پیدا نخواهند کرد. اما نباید از ملوانان و مردم عادی یمن خواسته شود تا زمانی که تمام این مسائل حل نشده‌اند، برای مذاکره بر سر امنیت خود منتظر بمانند.

همچنین، پیمان مکه می‌تواند به حفاظت از سرزمین و زیرساخت‌ها کمک کند. حتی ممکن است به اعضای آن اعتمادبه‌نفس لازم برای ورود به مذاکرات را بدهد. اما معیار سنجش این پیمان باید این باشد که آیا در نتیجه اقدامات آن، جان مردم امن‌تر می‌شود و کشتی‌ها امکان عبور پیدا می‌کنند ؟ نه اینکه واکنش نظامی آن تا چه اندازه بزرگ و گسترده است.

آزمون اصلی پیمان مکه

بنابراین، تمامی آزمون پیمان مکه در یک پرسش خلاصه می‌شود: آیا این پیمان می‌تواند از عربستان دفاع کند و همزمان راهی باورپذیر برای خروج از درگیری باقی بگذارد؟

زمانی که با استفاده از قدرت نظامی به دست می‌آید، تنها در صورتی ارزشمند است که کسی از آن برای ساختن مسیر خروج از جنگ استفاده کند.