به گزارش اقتصادنیوز، ایما موسی‌زاده در شماره 649 هفته نامه تجارت فردا نوشت:

در تاریخ اقتصاد، برخی نیروها چنان در تاروپود زندگی روزمره تنیده شده‌اند که حضورشان تنها زمانی آشکار می‌شود که بحران از راه برسد. بدهی و اعتبار از همین دسته هستند. مفاهیمی که در ظاهر به اعداد و قراردادهای مالی محدود می‌شوند، اما در عمل در شکل‌گیری دولت‌ها، تامین هزینه جنگ‌ها، توسعه تجارت و زیرساخت‌ها و گسترش سرمایه‌گذاری نقشی اساسی داشته‌اند. پشت بسیاری از تحولات بزرگ اقتصادی، وعده‌ای برای پرداخت در آینده وجود داشته است؛ وعده‌ای که بر اعتماد، قدرت و تصور انسان از فردا استوار است. بررسی تاریخ این سازوکار، در حقیقت بازخوانی بخشی از داستان شکل‌گیری جهان مدرن است.

«یک بدهی شگفت‌انگیز» نوشته رابین ویگلزورث، روزنامه‌نگار و نویسنده حوزه اقتصاد و بازارهای مالی، روایتی تاریخی از یکی از مهم‌ترین و درعین‌حال کمتر دیده‌شده‌ترین نیروهای شکل‌دهنده جهان مدرن است: بازار اوراق قرضه. بسیاری از مردم وقتی از تاریخ جهان سخن می‌گویند، به جنگ‌ها، انقلاب‌ها، ظهور و سقوط امپراتوری‌ها، اختراع ماشین بخار، گسترش راه‌آهن یا ظهور فناوری‌های نوین فکر می‌کنند. اما در پس بسیاری از این تحولات، نیرویی کمتر دیده‌شده وجود داشته است که بدون آن بخش بزرگی از این رویدادها اساساً امکان وقوع پیدا نمی‌کرد: اعتبار. دولت‌ها، شهرها، شرکت‌ها و حتی جوامع کوچک برای ساختن آینده، بارها و بارها از پولی استفاده کرده‌اند که درواقع وجود خارجی نداشته است. آنها وعده بازپرداخت داده‌اند، سرمایه جذب کرده‌اند و با تبدیل وعده‌های آینده به منابع مالی امروز، جنگ‌ها را تامین کرده، زیرساخت ساخته و اقتصادها را گسترش داده‌اند. کتاب «یک بدهی شگفت‌انگیز» دقیقاً به همین موضوع می‌پردازد؛ جهانی که در آن اوراق قرضه، برخلاف تصور رایج، نه ابزارهایی خشک و خسته‌کننده، بلکه یکی از موتورهای اصلی تاریخ اقتصادی و سیاسی جهان بوده‌اند.

ویگلزورث تلاش می‌کند نگاه عمومی به اوراق قرضه را تغییر دهد. بازار سهام معمولاً چهره پرزرق‌وبرق‌تر سرمایه‌داری است. نام شرکت‌های بزرگ، میلیاردرها، سقوط‌های ناگهانی قیمت سهام و داستان‌های موفقیت سرمایه‌گذاران، بیش از هر چیز دیگری توجه افکار عمومی را به خود جلب می‌کند. در مقابل، بازار اوراق قرضه اغلب قلمروی تخصصی، پیچیده و حتی ملال‌آور تصور می‌شود؛ بازاری که بیشتر برای بانکداران، مدیران سرمایه‌گذاری و متخصصان مالی کاربرد دارد تا مردم عادی. اما استدلال محوری کتاب این است که اگر بخواهیم سازوکار جهان مدرن را بفهمیم، نمی‌توانیم چنین بخشی از اقتصاد را نادیده بگیریم. اوراق قرضه در طول قرن‌ها به دولت‌ها و نهادها امکان داده‌اند منابع مالی را از امروز به آینده منتقل کنند و پروژه‌هایی را به اجرا بگذارند که تامین هزینه آنها از طریق درآمدهای جاری ممکن نبوده است. اهمیت این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم نویسنده روایت تاریخ اوراق قرضه را نه از وال‌استریت معاصر، بلکه از قرون میانه شروع می‌کند. روایت کتاب از ونیز قرون وسطی آغاز می‌شود؛ شهری که به‌دلیل موقعیت جغرافیایی، تجارت گسترده و رقابت‌های نظامی، یکی از نخستین آزمایشگاه‌های بزرگ مالی اروپا بود. در یکی از نمونه‌هایی که ویگلزورث به آن می‌پردازد، دولت ونیز برای تامین هزینه‌های نظامی خود به وام اجباری از شهروندان متوسل شد. این سازوکار را می‌توان یکی از نمونه‌های تاریخی اولیه چیزی دانست که بعدها به اشکال پیچیده‌تر در قالب اوراق قرضه دولتی گسترش یافت. بنا بر شرح منتشرشده در کتاب، این اقدام برای تامین هزینه ساخت ناوگانی شامل ۱۲۰ کشتی جنگی صورت گرفت.

اهمیت چنین داستان‌هایی تنها در قدمت آنها نیست. ویگلزورث می‌خواهد نشان دهد که اوراق قرضه از همان ابتدا چیزی فراتر از یک قرارداد مالی ساده بوده است. در پس هر اوراق قرضه، رابطه‌ای میان زمان حال و آینده شکل می‌گیرد. سرمایه‌گذار امروز پول خود را در اختیار دولت یا شرکت قرار می‌دهد و در مقابل، انتظار دارد در آینده اصل سرمایه و سود آن را دریافت کند. بنابراین بازار بدهی در بنیاد خود نوعی معامله بر سر آینده است. معامله‌ای که در آن اعتماد، اعتبار، قدرت سیاسی، ظرفیت اقتصادی و حتی تصور انسان از آینده نقش دارند. هرچه این اعتماد بیشتر باشد، امکان تامین مالی ارزان‌تر فراهم می‌شود و هرچه اعتماد آسیب ببیند، هزینه استقراض بالاتر می‌رود. از این منظر، تاریخ اوراق قرضه را می‌توان تاریخ اعتماد نیز دانست. دولت یا شرکتی که بتواند سرمایه‌گذاران را متقاعد کند در آینده به تعهدات خود پایبند خواهد ماند، می‌تواند منابع عظیمی جذب کند. اما نهادی که اعتبارش را از دست داده باشد، حتی اگر به منابع طبیعی، نیروی انسانی یا دارایی‌های قابل‌توجه دسترسی داشته باشد، ممکن است برای تامین مالی با مشکل روبه‌رو شود. همین رابطه میان اعتبار و قدرت، یکی از جذاب‌ترین موضوعاتی است که «یک بدهی شگفت‌انگیز» در قالب داستان‌های تاریخی دنبال می‌کند.

یکی از جذابیت‌های اصلی کتاب در همین است که نویسنده تاریخ اقتصاد را از طریق شخصیت‌ها و اتفاقات ملموس روایت می‌کند. در این کتاب با پادشاهان، جنگ‌سالاران، بازرگانان، بانکداران، ریاضیدانان، کلاهبرداران و سیاستمداران مواجه می‌شویم. کسانی که هر یک به شکلی در تحول بازار بدهی نقش داشته‌اند. این روش روایت موجب می‌شود کتاب از روایت تاریخ خشک ابزارهای مالی فاصله بگیرد و به‌جای آنکه خواننده فقط با مجموعه‌ای از تاریخ‌ها، اعداد و اصطلاحات اقتصادی آشنا شود، داستان تحول یک نهاد مالی را از خلال زندگی و تصمیم‌های انسان‌هایی دنبال کند که در مقاطع مختلف تاریخ با مسئله پول، جنگ، تجارت و اعتماد روبه‌رو بوده‌اند.

موضوع قابل‌توجه دیگر، داستان شکل‌گیری نظام‌های اعتبارسنجی است. در جهان امروز، رتبه اعتباری دولت‌ها و شرکت‌ها بخشی عادی از بازارهای مالی به‌شمار می‌آید. سرمایه‌گذاران به گزارش‌ها و رتبه‌بندی‌های موسسه‌های اعتبارسنجی نگاه می‌کنند و براساس ارزیابی احتمال بازپرداخت بدهی تصمیم می‌گیرند. اما این نظام نیز تاریخ خاص خود را دارد. ویگلزورث ریشه‌های موسسه‌های رتبه‌بندی مدرن و ارتباط آنها را با موسسه‌های اولیه گزارش‌دهی اعتباری در قرن نوزدهم واکاوی می‌کند. این بخش از روایت نشان می‌دهد که بازارهای مالی برای رشد خود به چیزی بیش از پول نیاز دارند. سرمایه‌گذار باید بداند پول خود را به چه کسی می‌سپارد و احتمال بازگشت آن چقدر است. بنابراین اطلاعات به یکی از مهم‌ترین کالاهای بازار مالی تبدیل می‌شود. تاریخ بازار اوراق قرضه درعین‌حال تاریخ شکل‌گیری روش‌های سنجش اعتبار، گردآوری اطلاعات و کاهش عدم اطمینان است. مثال‌ها یک نکته مهم را روشن می‌کنند: بازار مالی هیچ‌گاه قلمروی جدا از جامعه نبوده است. پشت نمودارهای بازده و منحنی‌های نرخ بهره، تصمیم‌های سیاسی، ترس‌های اجتماعی، جاه‌طلبی‌های دولت‌ها و امیدهای شهروندان نهفته است. اوراق قرضه ممکن است روی کاغذ مجموعه‌ای از اعداد و تعهدات باشند، اما در دنیای واقعی می‌توانند با جنگ، صلح، توسعه شهری، ساخت زیرساخت و حتی سرنوشت حکومت‌ها ارتباط داشته باشند. کتاب درعین‌حال تلاش می‌کند فاصله میان اقتصاد تاریخی و مسائل روز را از میان بردارد. بازار اوراق قرضه امروز دیگر محدود به دولت‌ها و بانک‌های سنتی نیست. شرکت‌های فناوری، بنگاه‌های بزرگ، پروژه‌های زیست‌محیطی و حتی زیرساخت‌های مرتبط با هوش مصنوعی نیز برای تامین مالی خود به شبکه عظیم اعتبار جهانی متکی هستند. این پیوند میان گذشته و آینده یکی از ویژگی‌های مهم «یک بدهی شگفت‌انگیز» است. کتاب فقط نمی‌خواهد بگوید بازار اوراق قرضه چگونه شکل گرفت، بلکه می‌پرسد این بازار امروز چه جایگاهی دارد و در آینده چه نقشی ایفا خواهد کرد. ویگلزورث مفاهیم را با زبانی تخصصی و دشوار بیان نمی‌کند. نقدهای منتشرشده نیز بر دسترس‌پذیری روایت و توانایی نویسنده در تبدیل داده‌ها و مفاهیم مالی به داستان‌هایی زنده تاکید دارند. این شیوه روایت برای کتابی با موضوع اقتصاد اهمیت زیادی دارد. اقتصاد، به‌ویژه هنگامی که به مفاهیمی مانند نرخ بهره، بازده، اعتبار، سررسید و ریسک مربوط می‌شود، می‌تواند برای خواننده غیرمتخصص دشوار باشد. اما اگر همین مفاهیم در قالب داستان یک دولت، یک شهر، یک جنگ یا یک کارآفرین روایت شوند، معنای آنها ملموس‌تر می‌شود. ویگلزورث از این ظرفیت داستانی بهره می‌برد تا نشان دهد اعداد مالی در خلأ وجود ندارند، پشت هر رقم، تصمیمی انسانی و پشت هر تصمیم، مجموعه‌ای از انگیزه‌ها، ترس‌ها و محاسبات نهفته است. یکی از دستاوردهای مهم چنین روایتی این است که مفهوم «بازار» را از یک اصطلاح انتزاعی به مجموعه‌ای از روابط انسانی تبدیل می‌کند. بازار اوراق قرضه درنهایت مجموعه‌ای از قراردادها میان کسانی است که امروز پول دارند و کسانی که برای اجرای برنامه‌های خود به پول آینده نیاز دارند. این رابطه اگر با اعتماد و اطلاعات کافی همراه باشد، می‌تواند منابع را در مقیاسی عظیم جابه‌جا کند. اما اگر اعتماد از بین برود، همان شبکه می‌تواند با سرعتی زیاد وارد مرحله بحران شود. از این نظر، «یک بدهی شگفت‌انگیز» فقط کتابی درباره سرمایه‌گذاری نیست. این کتاب را می‌توان روایتی از شکل‌گیری جهان مدرن از زاویه‌ای متفاوت دانست. اگر تاریخ سیاسی اغلب بر این تمرکز دارد که چه کسی حکومت کرد و چه جنگی رخ داد، تاریخ مالی می‌پرسد، این حکومت‌ها چگونه هزینه‌های خود را تامین کردند، جنگ‌ها با چه منابعی ادامه یافتند و سرمایه لازم برای ساختن شهرها و زیرساخت‌ها از کجا آمد. تغییر زاویه دید، گاهی همان چیزی است که یک موضوع آشنا را دوباره دیدنی می‌کند.

ویگلزورث در روایت خود میان نوآوری و بحران نیز ارتباط برقرار می‌کند. بسیاری از ابزارهای مالی زمانی پدید آمده‌اند که فعالان اقتصادی با مسئله‌ای تازه روبه‌رو شده‌ و برای حل آن به سازوکاری جدید نیاز داشته‌اند. گاهی این نوآوری‌ها موجب افزایش کارایی بازار شده‌ و گاهی راه را برای شکل‌گیری ریسک‌های جدید باز کرده‌اند. بنابراین تاریخ بازار بدهی فقط تاریخ پیشرفت نیست، تاریخ آزمون و خطا نیز هست. همین موضوع موجب می‌شود کتاب برای خواننده‌ای که به بحران‌های مالی معاصر علاقه دارد نیز جذاب باشد. بحران‌های اقتصادی ناگهان از هیچ پدید نمی‌آیند. معمولاً در پس آنها ساختارهایی جای دارند که در طول سال‌ها و گاه قرن‌ها شکل گرفته‌اند. فهم تاریخ اوراق قرضه می‌تواند به درک بهتر این مسئله کمک کند که چرا افزایش هزینه استقراض، کاهش اعتماد یا اختلال در بازار بدهی می‌تواند اثراتی فراتر از بازار مالی داشته باشد و به اقتصاد واقعی منتقل شود. اگر قرار باشد پیام اصلی کتاب را در یک جمله خلاصه کنیم، می‌توان گفت که نویسنده می‌خواهد ما را متوجه چیزی کند که در برابر چشمانمان قرار دارد، اما کمتر می‌بینیم. جهان مدرن فقط با کارخانه‌ها، شرکت‌ها، فناوری‌ها و بازارهای سهام ساخته نشده است، بخش مهمی از آن بر وعده‌هایی استوار است که انسان‌ها درباره آینده به یکدیگر داده‌اند. اوراق قرضه شکل رسمی و قابل معامله همین وعده‌هاست. از ونیز قرون وسطی تا وال‌استریت داستانی واحد در حال تکرار است: برای ساختن چیزی در آینده، امروز نیاز به دریافت سرمایه از دیگران داریم. اما این سرمایه همیشه با یک پرسش همراه است، آیا آینده آنقدر ارزشمند و مورد اعتماد خواهد بود که وعده امروز را عملی کند؟ تاریخ بازار اوراق قرضه درواقع تاریخ پاسخ‌های متفاوت به همین پرسش است.

ویگلزورث تلاش می‌کند این تاریخ طولانی را با زبان اقتصادی صرف روایت نکند، بلکه آن را به داستانی درباره انسان‌ها، دولت‌ها، جاه‌طلبی‌ها، بحران‌ها و نوآوری‌ها تبدیل کند. نتیجه، اثری است که در مرز میان تاریخ اقتصادی، روزنامه‌نگاری و روایت مالی قرار می‌گیرد. اهمیت آن مخاطب غیرمتخصص نیز دقیقاً از همین جا ناشی می‌شود: برای فهم اقتصاد جهانی لازم نیست از ابتدا متخصص بازارهای مالی باشیم، گاهی کافی است بدانیم پول چگونه از آینده به امروز منتقل می‌شود و چرا اعتماد به این آینده، ارزشمندترین دارایی بازار است. «یک بدهی شگفت‌انگیز» درنهایت دعوتی است برای نگاهی به اقتصاد از پشت صحنه. بازار اوراق قرضه معمولاً خبرهای بزرگ تولید نمی‌کند، کمتر کسی صبح خود را با خواندن اخبار تغییرات قیمت اوراق آغاز می‌کند و کمتر از سقوط یک شرکت فناوری هیجان‌انگیز به‌نظر می‌رسد. اما در همان سکوت، سرمایه‌های عظیمی جابه‌جا می‌شوند و تصمیم‌هایی گرفته می‌شود که بر نرخ بهره، هزینه تامین مالی، سرمایه‌گذاری و ظرفیت دولت‌ها و شرکت‌ها اثر می‌گذارند. ویگلزورث این دنیای کم‌سروصدا را به مرکز روایت خود می‌آورد و نشان می‌دهد که گاهی مهم‌ترین نیروهای تاریخ، همان‌هایی هستند که کمتر دیده می‌شوند. به همین دلیل، «یک بدهی شگفت‌انگیز» را می‌توان کتابی درباره اوراق قرضه دانست، اما محدود کردن آن به همین تعریف، دامنه اثر را کوچک می‌کند. این کتاب در اصل درباره رابطه انسان با آینده است؛ درباره اعتماد، ریسک، وعده، قدرت و نیاز همیشگی جوامع به سرمایه برای ساختن چیزی که هنوز وجود ندارد. تاریخ اوراق قرضه، در این معنا، تاریخ تلاش انسان برای خریدن زمان است: گرفتن منابع از امروز، ساختن فردا و پذیرفتن این مسئولیت که روزی باید هزینه این آینده را پرداخت کرد.

همین نگاه است که نام کتاب را معنادار می‌کند. بدهی تنها عددی در ترازنامه نیست، گاهی زیربنای یک شهر، هزینه یک جنگ، سرمایه یک شرکت، بودجه یک پروژه علمی یا منابع لازم برای ساخت فناوری نسل بعد است. در سوی دیگر، بدهی می‌تواند به بحران، ورشکستگی و بی‌اعتمادی منتهی شود. مرز میان این دو وضعیت را نهادها، سیاست‌ها، اطلاعات، شرایط اقتصادی و مهم‌تر از همه، اعتماد تعیین می‌کنند. «یک بدهی شگفت‌انگیز» با قرار دادن این تضاد در قلب روایت خود، مخاطب را وامی‌دارد به بازار مالی با نگاهی متفاوت بنگرد. اوراق قرضه دیگر قطعاتی بی‌روح از کاغذ یا اعداد روی صفحه معاملات نیستند، قراردادهایی میان حال و آینده‌اند.

قراردادهایی که گاهی شهرها را ساخته‌اند، دولت‌ها را نجات داده‌اند، جنگ‌ها را تامین مالی کرده‌اند، شرکت‌ها را توسعه داده‌اند و در مواردی نیز بحران‌هایی بزرگ آفریده‌اند. از این نظر، کتاب رابین ویگلزورث بیش از آنکه راهنمایی برای معامله‌گران حرفه‌ای باشد، تلاشی برای روایت تاریخ پنهان پول است. تاریخی که در آن پشت بسیاری از رویدادهای مشهور جهان، سازوکاری کم‌سروصداتر در حال فعالیت بوده است. خواننده پس از پایان کتاب احتمالاً هنگام شنیدن واژه‌هایی مانند «اوراق قرضه»، «بدهی دولت» یا «بازار اعتبار» دیگر صرفاً با اصطلاحات مالی مواجه نخواهد شد، بلکه شبکه‌ای طولانی از تاریخ، قدرت، اعتماد و آینده را پشت آنها خواهد دید. این شاید مهم‌ترین دستاورد کتاب باشد: نشان دادن اینکه اقتصاد جهانی نه‌ با پولی که وجود دارد، با اعتماد به پولی که قرار است در آینده وجود داشته باشد، ساخته شده است.