به گزارش اقتصادنیوز، نشست سالانه سازمان ملل در سپتامبر و رایزنی‌های ایران و آمریکا در حاشیه مجمع عمومی، شاید یکی از مهم‌ترین فرصت‌ها برای پیشبرد دیپلماسی میان تهران و واشنگتن بود. در سال ۲۰۱۳، جان کری، وزیر خارجه وقت آمریکا، با محمدجواد ظریف، وزیر خارجه وقت ایران، دیدار کرد و همین تماس به نهایی شدن توافقی کمک کرد که دو سال بعد در قالب برجام به نتیجه رسید.

نخستین رایزنی ها پس از چندین ماه وقفه

اندیشکده استیمسون در گزارشی نوشت: با این حال، نیویورک در سال ۲۰۲۶ صحنه متفاوتی را تجربه کرد. در این دوره، به جای گام‌های ملموس برای پایان دادن به جنگی که هفت ماه از آغاز آن می‌گذرد، بیشتر شاهد رفت‌وآمدهای دیپلماتیک غیرمستقیم بودیم. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در سخنرانی خود در مجمع عمومی بار دیگر ایران را تهدید کرد که در صورت نپذیرفتن خواسته‌های واشنگتن، این کشور را نابود خواهد کرد.

خبر مرتبط

آمریکا گام اول را بر‌می‌دارد یا ایران؟ | تنگه هرمز «اهرم چانه زنی» برای رسیدن به توافق؟ | زمان‌بندی فشرده‌تر، شروط سخت‌گیرانه‌تر!

اقتصادنیوز: تهران چگونه می‌خواهد اهرم فشار در هرمز را به مسیری برای توافق با واشنگتن تبدیل کند؟

هم‌زمان، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، مذاکره‌کنندگان آمریکایی، از طریق میانجی‌های قطری برای مدت کوتاهی با عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، تبادل نظر کردند.

این تماس، هرچند محدود، اما نخستین ارتباط میان دو طرف از زمان تفاهم‌نامه‌ای بود که در خردادماه میان ترامپ و مسعود پزشکیان با میانجی‌گری پاکستان حاصل شد؛ تفاهم‌نامه‌ای که تنها چند روز بعد از سوی دو طرف نقض شد.

عراقچی روز پنجشنبه و پس از سخنرانی پزشکیان در جمع خبرنگاران و کارشناسان اندیشکده‌ها گفت که ایران طرحی را پیشنهاد کرده است که بر اساس آن، تنگه هرمز می‌تواند ظرف هفت روز به روی تجارت عادی باز شود و پس از آن، گفت‌وگو درباره موضوعات مورد اختلاف، از جمله برنامه هسته‌ای ایران، ادامه پیدا کند.

اما اجرای این طرح به تحقق برخی شرایط از سوی آمریکا وابسته است؛ شرایطی که از مفاد تفاهم‌نامه‌ای که در خردادماه با میانجی‌گری پاکستان امضا شده بود، گرفته شده است. از جمله این شروط، پایان محاصره و انسداد بنادر ایران از سوی آمریکا و آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران است.

عراقچی همچنین گفت که ایران و عمان درباره ایجاد یک مسیر جدید برای عبور کشتی‌ها از گلوگاه هرمز به توافق‌هایی دست یافته‌اند و در حال آماده‌سازی طرحی هستند که آن را به سازمان بین‌المللی دریانوردی و کشورهای عربی منطقه، که از جنگ و بسته شدن هرمز خسارت اقتصادی قابل توجهی دیده‌اند، ارائه کنند.

با این حال، دولت ترامپ بلافاصله پاسخی به پیشنهاد تهران نداد. مقام‌های آمریکایی در عوض، تماس غیرمستقیم با ایران را به‌عنوان دستاوردی مهم مطرح کردند. در همین فاصله، قیمت نفت اندکی کاهش یافت؛ اتفاقی که می‌تواند یکی از اهداف اصلی این تماس‌ها را نشان دهد.

هرمز؛ گره‌ای که از جنگ فراتر رفته است

در شرایط کنونی، تنگه هرمز دیگر تنها یکی از موضوعات اختلافی میان تهران و واشنگتن نیست، بلکه به محور اصلی تلاش‌ها برای پایان دادن به جنگ تبدیل شده است.

ایران بازگشایی این آبراه راهبردی را به اقدام آمریکا برای کاهش فشار نظامی و اقتصادی مشروط کرده است، در حالی که واشنگتن انتظار دارد تهران پیش از دریافت چنین امتیازهایی، نشانه‌هایی از انعطاف نشان دهد.

تهران در انتظار پاسخ واشنگتن؟

روزنامه اماراتی نشنال نیز در گزارشی نوشت: موضع ایران درباره تنگه هرمز در روزهای اخیر سخت‌تر شده است. منابع نزدیک به هیأت ایرانی و دیپلمات‌های غربی گفته‌اند که تهران در رایزنی‌های انجام‌شده در نیویورک هیچ امتیاز تازه‌ای فراتر از مواضع رسمی خود ارائه نکرده و اکنون منتظر پاسخ واشنگتن به خواسته‌هایی است که از طریق میانجی‌ها ارائه کرده است.

به گفته این منابع، تماس‌های میان ایران و آمریکا در نیویورک بیشتر برای روشن کردن مواضع دو طرف انجام شده و هنوز نمی‌توان آن را مذاکره واقعی دانست. یک منبع نزدیک به هیأت ایرانی گفته هدف این رایزنی‌ها تبادل پیام و مواضع بوده است و گفت‌وگوها در سطح مذاکرات رسمی قرار نداشته است.

یک منبع درگیر در روند میانجی‌گری نیز این نشست‌ها را به نوعی کارگاه برای بررسی مواضع دو طرف تشبیه کرده است؛ جایی که تهران و واشنگتن تلاش می‌کردند بفهمند طرف مقابل تا چه اندازه امکان سازش یا ارائه امتیاز دارد.

به این ترتیب، تماس‌های نیویورک هنوز نتوانسته شکاف اساسی میان دو طرف را از میان بردارد. تهران می‌خواهد واشنگتن پیش از هر اقدام دیگری فشار نظامی و محاصره بنادر را کاهش دهد، در حالی که دولت آمریکا معتقد است ایران باید ابتدا اقداماتی انجام دهد که از نظر واشنگتن نشانه حسن نیت باشد.

هفت شرط تهران برای بازگشایی تنگه

این بن‌بست زمانی آشکارتر شد که مقام‌های ایرانی موضع رسمی خود درباره هرمز را با صراحت بیشتری بیان کردند.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، اعلام کرد تهران هفت شرط را از طریق میانجی‌های منطقه‌ای به آمریکا منتقل کرده است. به گفته او، این شروط از طریق پاکستان و قطر منتقل شده و تا زمانی که آنها برآورده نشوند، تنگه هرمز باز نخواهد شد و مذاکره‌ای نیز آغاز نمی‌شود.

رضایی تأکید کرد این شرایط پس از رایزنی‌های میان پزشکیان و عراقچی تدوین شده و واشنگتن باید پیش از آنکه انتظار آغاز مذاکرات را داشته باشد، برای اجرای آنها اقدام کند.

پزشکیان نیز در مصاحبه‌ای که روز پنجشنبه از شبکه فاکس نیوز پخش شد، موضع مشابهی اتخاذ کرد و گفت ایران نمی‌خواهد جنگ ادامه پیدا کند و اکنون این آمریکا است که باید تصمیم بگیرد آیا می‌خواهد به این وضعیت پایان دهد یا خیر.

این موضع در شرایطی مطرح می‌شود که تلاش‌های بین‌المللی برای بازگرداندن آزادی کشتیرانی در هرمز نیز افزایش یافته است. بحرین روز پنجشنبه در سازمان ملل بیانیه‌ای مشترک را قرائت کرد که حدود ۸۰ کشور از آن حمایت کرده بودند. در این بیانیه، بر ضرورت بازگشایی فوری تنگه هرمز تأکید و حملات ایران به کشورهای منطقه و کشتی‌های بین‌المللی محکوم شده بود.

عبداللطیف الزیانی، وزیر خارجه بحرین گفت که تهدید ناشی از وضعیت هرمز همچنان جدی است و با گذشت ماه‌ها از آخرین هشدارهای بین‌المللی، ابعاد آن افزایش یافته است.

طرح غرب برای حفاظت از کشتیرانی

در همین حال، یک مسیر موازی نیز در حال شکل‌گیری است. روزنامه نشنال گزارش می‌دهد که اروپا و واشنگتن در حال بررسی یک طرح تازه در شورای امنیت سازمان ملل هستند که هدف آن فراهم کردن پشتوانه سیاسی برای یک مأموریت نظامی بین‌المللی جهت حفاظت از کشتیرانی در تنگه هرمز است.

پیش‌نویس این طرح هنوز در حال تدوین است و طراحان آن امیدوارند این طرح نسبت به پیشنهاد قبلی که با حمایت بحرین مطرح شده بود، بتواند حمایت بیشتری از سوی چین و روسیه به دست آورد. افزایش قیمت نفت و فشارهای اقتصادی ناشی از بسته ماندن هرمز نیز از عواملی است که می‌تواند قدرت‌های بزرگ را به حمایت از اقدام بین‌المللی بیشتر ترغیب کند.

در این میان، ایران با چنین مأموریت بین‌المللی مخالفت کرده است. ادامه محاصره و بسته ماندن مسیر دریایی در حالی هزینه‌های خود را بر اقتصاد ایران و اقتصاد جهانی تحمیل می‌کند که تهران همچنان با فشار تحریم‌های آمریکا نیز روبه‌رو است. از سوی دیگر، کشورهای منطقه و اقتصادهای وابسته به جریان انرژی از خلیج فارس نیز با پیامدهای اختلال در عبور و مرور کشتی‌ها مواجه شده‌اند.

در آمریکا نیز افزایش قیمت بنزین و گازوئیل، جنگ را به مسئله‌ای داخلی تبدیل کرده است. انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره کمتر از شش هفته دیگر برگزار می‌شود و افزایش هزینه سوخت می‌تواند فشار سیاسی بر دولت ترامپ را بیشتر کند.

فشار انتخابات بر دولت ترامپ

در آمریکا نیز ادامه جنگ به‌تدریج به یک مسئله سیاسی داخلی تبدیل شده است. در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای، افزایش قیمت بنزین و گازوئیل نگرانی رأی‌دهندگان را افزایش داده و دولت ترامپ با فشار بیشتری برای کاهش هزینه انرژی مواجه است.

در این میان، دولت ترامپ در شرایطی قرار دارد که از یک سو مایل است راهی برای کاهش قیمت سوخت پیدا کند و از سوی دیگر، نمی‌خواهد بدون دستیابی به دستاوردی در موضوعات مورد اختلاف، به جنگی که خود آغاز کرده پایان دهد. مسئله هسته‌ای ایران در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد.

دونالد ترامپ جنگ اخیر را در شرایطی آغاز کرد که تصور می‌کرد حکومت ایران در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار گرفته است. در این مقطع، نخست‌وزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، نیز از اقدام نظامی علیه ایران حمایت جدی می‌کرد.

اما ساختار قدرت در ایران به سرعت خود را بازسازی کرد. پس از آن، ترامپ بار دیگر تأکید کرد که هدف اصلی جنگ، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است.

ایران نیز در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل، تنگه هرمز را بست و از این طریق فشار قابل توجهی بر اقتصاد جهانی وارد کرد. در ادامه، حوثی‌های یمن، از متحدین ایران، با محدود کردن عبور و مرور از باب‌المندب و دریای سرخ و همچنین حمله به عربستان سعودی، دامنه بحران را گسترش دادند.

حوثی ها در توافق احتمالی حضور دارند؟

نویسنده مدعی شد: در صورت دستیابی به آتش‌بس جدید میان ایران و آمریکا، احتمالاً حوثی‌ها نیز در چارچوب چنین توافقی قرار خواهند گرفت. تفاهم‌نامه اسلام آباد نیز علاوه بر مسائل مربوط به ایران و آمریکا، توقف حملات اسرائیل به بقایای حزب‌الله در لبنان را لازم کرده بود؛ درگیری‌هایی که همچنان ادامه دارد و اسرائیل بخش قابل توجهی از خاک لبنان را در اشغال خود دارد.

مذاکره زیر سایه بی‌اعتمادی

مسعود پزشکیان که برای سومین بار از زمان انتخابش در سال ۲۰۲۴ در مجمع عمومی سازمان ملل حاضر شد، تنها سه روز در نیویورک حضور داشت. او با شماری از مقام‌های خارجی دیدار کرد، برای گروه‌هایی از خبرنگاران و کارشناسان اندیشکده‌ها نشست‌هایی برگزار کرد و در دو مصاحبه تلویزیونی با شبکه‌های ان بی سی و فاکس نیوز حاضر شد.

پزشکیان در این دیدارها و مصاحبه‌ها مواضعی را که در سخنرانی خود در مجمع عمومی مطرح کرده بود، تکرار کرد. او از آغاز جنگ توسط دولت ترامپ انتقاد کرد، اما هم‌زمان بر آمادگی ایران برای مذاکره تأکید داشت؛ حتی در شرایطی که آمریکا در جریان مذاکرات قبلی نیز چندین بار به ایران حمله کرده بود.

پزشکیان در گفت‌وگو با فاکس نیوز گفت ایران قصد دستیابی به سلاح هسته‌ای ندارد و آماده همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است. او همچنین اعلام کرد تهران می‌تواند بخشی از ذخایر اورانیوم با غنای بالا را رقیق کند، اما این اقدام را در شرایطی که ایران تحت فشار اقتصادی آمریکا قرار دارد، نخواهد پذیرفت.

بر اساس این گزارش، حدود هزار پوند اورانیوم با غنای بالا همچنان در زیر آوار ناشی از حملات آمریکا و اسرائیل در سال ۲۰۲۵ قرار دارد.

رئیس‌جمهور ایران در سخنرانی خود در مجمع عمومی گفت که تهران آماده گفت‌وگو، دیپلماسی و مذاکره است، اما زبان زور را نمی‌پذیرد. او همچنین از آنچه استانداردهای دوگانه در در قبال ایران و اسرائیل خواند انتقاد کرد و گفت در حالی که اسرائیل دارای زرادخانه هسته‌ای بدون بازرسی است، ایران به پذیرش بازرسی از تأسیسات هسته‌ای خود ملزم می‌شود؛ آن هم در شرایطی که به گفته تهران، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران را محکوم نکرده است.

پزشکیان تأکید کرد که جنگ و محاصره آسیب جدی به اقتصاد ایران وارد کرده، اما جمهوری اسلامی ایران همچنان راهی برای تأمین نیازهای جمعیت حدود ۹۰ میلیون نفری کشور پیدا خواهد کرد.

پرونده هسته‌ای همچنان روی میز است

با وجود اینکه تنگه هرمز اکنون مهم‌ترین موضوع فوری در رایزنی‌های دو طرف است، مسئله هسته‌ای همچنان یکی از دشوارترین موانع برای رسیدن به توافق نهایی محسوب می‌شود.

ایران از یک سو اعلام کرده که حاضر است تا با آژانس همکاری کند و درباره سطح غنی‌سازی و ذخایر اورانیوم خود گفت‌وگو کند، اما از سوی دیگر، این همکاری را به کاهش فشارهای اقتصادی آمریکا پیوند زده است. واشنگتن نیز همچنان برنامه هسته‌ای ایران را یکی از اصلی‌ترین نگرانی‌های خود می‌داند.

همین مسئله باعث شده تا بازگشایی هرمز به‌تنهایی برای پایان دادن به بحران کافی نباشد. حتی اگر دو طرف درباره وضعیت این آبراه به تفاهم برسند، موضوعاتی مانند برنامه هسته‌ای، تحریم‌های اقتصادی، حضور و فعالیت نیروهای متحد ایران در منطقه و حملات اسرائیل به لبنان همچنان می‌توانند در مذاکرات بعدی مطرح باشند.

تماس ها در جریان است، اما خبری توافق نیست

به نظر می رسد که تماس‌های انجام‌شده در نیویورک تاکنون بیشتر به روشن شدن مواضع دو طرف محدود بوده و هنوز نشانه‌ای از دستیابی به توافق دیده نمی‌شود.

منابع نزدیک به مذاکرات می‌گویند تهران پیشنهاد خود را ارائه کرده و اکنون منتظر است تا واشنگتن به آن پاسخ دهد.

در مقابل، مقام‌های آمریکایی تأکید دارند که دونالد ترامپ از موقعیت مناسبی در برابر ایران برخوردار است و واشنگتن قصد ندارد پیش از دریافت امتیاز، فشارهای خود را کاهش دهد.

به این ترتیب، اختلاف بر سر این موضوع که چه کسی باید نخستین گام را بردارد، همچنان پابرجاست. ایران می‌گوید ابتدا آمریکا باید محاصره بنادر و فشار نظامی را کاهش دهد؛ آمریکا نیز خواهان اقدامی از سوی تهران پیش از تغییر سیاست خود است.

در این میان، این اختلاف در مورد تنگه هرمز اهمیت بیشتری پیدا کرده، زیرا ایران بازگشایی آن را به بخشی از یک توافق گسترده‌تر تبدیل کرده است. تهران می‌گوید هرمز تنها پس از اجرای شروطش باز خواهد شد، در حالی که کشورهای مختلف خواستار آزادی فوری کشتیرانی در این مسیر هستند

هزینه‌ای که جنگ به اقتصاد دو طرف تحمیل می‌کند

ادامه بحران برای ایران هزینه اقتصادی سنگینی داشته است. تحریم‌های آمریکا و محاصره بنادر، فشار بر اقتصاد کشور را افزایش داده و محدودیت در مسیرهای دریایی نیز تجارت خارجی ایران را با مشکلات بیشتری مواجه کرده است.

اما فشار تنها متوجه تهران نیست. افزایش قیمت انرژی در آمریکا نیز به یکی از پیامدهای مستقیم جنگ تبدیل شده است. کمتر از شش هفته مانده به انتخابات میان‌دوره‌ای، افزایش قیمت بنزین و گازوئیل می‌تواند به موضوعی حساس برای دولت ترامپ تبدیل شود.

در همین شرایط، سنای آمریکا روز پنجشنبه قطعنامه‌ای را که خواستار پایان جنگ یا دریافت مجوز از کنگره برای ادامه آن بود، با اختلافی اندک رد کرد. دموکرات‌ها تلاش داشتند تا از این موضوع برای افزایش فشار سیاسی بر جمهوری‌خواهان استفاده کنند، در حالی که بخشی از جمهوری‌خواهان نیز با ادامه جنگ فاصله بیشتری گرفته‌اند.

پایان هنوز مشخص نیست

آنچه در نیویورک رخ داد، نشان دهنده این بود که کانال دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن، با وجود ماه‌ها جنگ و درگیری، کاملا از بین نرفته است. تماس‌های غیرمستقیم از طریق قطر و دیگر میانجی‌ها برقرار شده و دو طرف برای نخستین بار پس از فروپاشی تفاهم‌نامه اسلام آباد، مواضع خود را از طریق این کانال‌ها به یکدیگر منتقل کرده‌اند.

با این حال، این تماس‌ها هنوز به مذاکرات رسمی منجر نشده است. ایران خواستار پایان محاصره و کاهش فشارهای آمریکا پیش از گام‌های بعدی است و واشنگتن نیز انتظار دارد تهران ابتدا انعطاف بیشتری نشان دهد.

در این میان، تنگه هرمز به مهم‌ترین اهرم فشار ایران و در عین حال مهم‌ترین مانع در مسیر یک توافق تبدیل شده است. تهران می‌تواند با بازگشایی آن بخشی از فشار اقتصادی بر منطقه و بازار جهانی را کاهش دهد، اما این اقدام را بدون دریافت امتیاز از آمریکا انجام نمی‌دهد.

از سوی دیگر، واشنگتن نیز با فشارهای اقتصادی ناشی از افزایش قیمت انرژی و هزینه‌های سیاسی جنگ روبه‌رو است، اما ترامپ همچنان نمی‌خواهد بدون دستاوردی مشخص در موضوع هسته‌ای و دیگر مسائل مورد اختلاف، به جنگ پایان دهد.

در نتیجه، دیپلماسی نیویورک فعلا بیشتر به فرصتی برای سنجش مواضع و انتقال پیام تبدیل شده است تا نقطه آغاز توافقی جدید. تجربه سال ۲۰۱۳ نشان داده بود که مجمع عمومی سازمان ملل می‌تواند محلی برای آغاز یک مسیر دیپلماتیک مهم میان ایران و آمریکا باشد؛ اما در شرایط کنونی، بی‌اعتمادی عمیق، جنگ، بحران هرمز و اختلاف بر سر برنامه هسته‌ای باعث شده فاصله میان تماس سیاسی و توافق عملی همچنان زیاد باشد.