به گزارش اقتصادنیوز، با آغاز درگیری‌ها در خاورمیانه، توجه جهانیان به معطوف به تنگه هرمز و جهش قیمت نفت است. اما بن‌بست موجود در دریای سیاه جهان را با خطر افزایش بیشتر تورم و تضعیف امنیت غذایی در کشورهای آسیب‌پذیر روبرو کرده و بر ابعاد خسارات اقتصادی این داستان می‌افزاید. 

سرمایه‌گذاران بازار اوراق قرضه معتقدند که ریسک‌های مربوط به عرضه مواد غذایی هنوز به‌طور کامل در قیمت‌گذاری‌های بازار لحاظ نشده است؛ بازاری که بیشتر بر هزینه‌هایی نظیر انرژی تمرکز دارد.

اختلال در کریدور حیاتی غلات

به نوشته بلومبرگ، دریای سیاه که اروپا و آسیا را به هم پیوند می‌دهد، مسیری حیاتی برای انتقال محموله‌های غلات به برخی از پرجمعیت‌ترین کشورهای جهان است. روسیه و اوکراین بیش از یک‌چهارم تجارت جهانی گندم را در اختیار دارند؛ سهمی که با حجم تجارت دریایی نفت عبوری از تنگه هرمز در خلیج فارس قابل مقایسه است.

از ماه ژوئیه، زمانی که مسکو و کی‌یف حملات خود را به بنادر یکدیگر تشدید کردند و پایانه‌های غلات، سیلوها و کشتی‌ها را هدف قرار دادند، جریان عرضه مختل شده است. این تشدید تنش‌ها به زیرساخت‌های انرژی روسیه نیز آسیب رساند و قیمت گازوئیل را به رکوردهای بی‌سابقه‌ای رساند. هزینه سوخت که نهاده‌ای کلیدی در کشاورزی محسوب می‌شود، خود ریسک تورمی دیگری برای قیمت مواد غذایی به شمار می‌رود.

مصر، بزرگ‌ترین خریدار گندم در جهان، حدود یک ماه است که هیچ محموله غلاتی از دریای سیاه دریافت نکرده است. صادرات روسیه تحت تأثیر حملات پهپادی اوکراین کاهش یافته و اوکراین نیز که بنادرش مسدود است، برای انتقال غلات خود از طریق مسیرهای زمینی یا رودخانه‌ای با دشواری‌های زیادی روبروست. هم‌زمان با انباشت محصولات برداشت‌شده، این کشور برای یافتن فضای ذخیره‌سازی کافی نیز با چالش مواجه است. 

هرمزی دیگر

اکنون قیمت گندم به بالاترین حد خود در سه سال اخیر رسیده و نشانه‌های زیادی برای ایجاد توافقی مانند توافق سال ۲۰۲۲ ترکیه — که برای ایجاد کریدور حمل‌ونقل غلات مسدودشده اوکراین منعقد شده بود — دیده نمی‌شود. همسایگان غربی اوکراین اکنون واردات غلات این کشور را ممنوع کرده‌اند؛ اقدامی که ناشی از واکنش‌های منفی سیاسی داخلی نسبت به حمایت از این کشورِ جنگ‌زده است.

به گفته کیتلین ولش، کارشناس امنیت غذایی در مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی: «می‌توان اهمیت دریای سیاه برای تجارت جهانی گندم را هم‌تراز با اهمیت تنگه هرمز برای تجارت جهانی نفت دانست. جهان تأثیر این حملات را دست‌کم می‌گیرد». بر اساس آمارهای مؤسسه تحقیقاتی سوواکون، پیش‌بینی می‌شود مجموع صادرات گندم روسیه و اوکراین در دوره برداشتِ ماه‌های ژوئیه تا سپتامبر، به حدود نصفِ میزان سال گذشته کاهش یابد.

روسیه و اوکراین همچنین سهمی دوسوم در تجارت جهانی روغن آفتابگردان و سهمی یک‌دهم در حمل‌ونقل ذرت دارند. محصولات این دو کشور در نهایت به مقاصد گوناگونی می‌رسند؛ از نانوایی‌های مصر و غرفه‌های بازار هند گرفته تا کارخانه‌های آرد ترکیه و صنایع دامپروری و آبزی‌پروری ویتنام.

در برابر بحران دریای سیاه بیش از حد آسیب‌پذیریم

تو ووئونگ، مدیرعامل شرکت گلدن ویت در شهر هوشی‌مین ویتنام، چهار محموله گندم برداشت‌شده از زمین‌های حاصلخیز اطراف دریای سیاه را خریداری کرده بود؛ مقداری که تقریباً یک‌پنجمِ نیاز سالانه شرکت آسیاب‌داری او در ویتنام (واقع در فاصله ۵۰۰۰ مایلی) را تشکیل می‌داد. اما پس از تشدید جنگ روسیه و اوکراین در تابستان، به او اطلاع دادند که این محموله‌ها ارسال نخواهند شد. ووئونگ می‌گوید: «بسیار وحشت‌زده شده بودم». اگرچه پیشنهاد شد که دو محموله او با گندم بلغارستان جایگزین شود، اما به دلیل کمبود در زنجیره تأمین، او هفته‌ها با نگرانی و شتاب به دنبال منابع دیگر گشت. او می‌گوید: «ما در برابر بحران دریای سیاه بیش از حد آسیب‌پذیر بودیم».

شرکت گلدن ویت که در حومه شهر هو شی مین واقع شده، به آسیاب کردن غلات برای تولید آرد و واردات خوراک دام مشغول است و بخشی از صنعت رو به رشدی محسوب می‌شود که برای تأمین تقاضای فزاینده مواد غذایی در آسیای جنوب شرقی فعالیت می‌کند. این شرکت توانست مسیر دو کشتی را تغییر دهد تا گندم بلغارستان را از بندر «بورگاس» — که در فاصله ۵۰۰ کیلومتری (۳۱۰ مایلی) در امتداد ساحل و پایین‌تر از بندر اودسای اوکراین قرار دارد — بارگیری کنند. ووئونگ دائماً با فروشندگان در تماس بود تا از حرکت محموله‌ها اطمینان حاصل کند.

او هم‌چنین مفاد حقوقی قراردادهای تأمین و حق‌بیمه‌ها را به دقت بررسی کرد. او اخبار و تردد کشتی‌ها را زیر نظر داشت و نه تنها نگران خروج آن‌ها از دریای سیاه، بلکه نگران عبورشان از دریای سرخ بود؛ منطقه‌ای که تحت تهدید حوثی‌های یمن قرار دارد. او گفت: «با اینکه کشتی‌ها بیمه بودند، اما اگر مورد حمله قرار می‌گرفتند، با کمبود مواجه می‌شدیم». او برای جایگزینی دو محموله مفقود یا متوقف‌شده خود، به سراغ ایالات متحده رفت، هرچند این کار با هزینه‌ای بسیار بالاتر همراه بود. از آن زمان تاکنون، قیمت‌ها باز هم افزایش یافته‌اند.

مقاصد تازه

سایر کشورها نیز در تلاشند تا غلات مورد نیاز خود را از فرانسه تأمین کنند؛ کشوری که به‌تازگی نخستین محموله گندم خود را پس از ۱۸ سال به مقصد سودان بارگیری کرده است. طبق داده‌های آژانس‌های کشتیرانی محلی، لیبی برای اولین بار در بیش از یک دهه گذشته به بندر روئن روی آورده است.

ترکیه، امارات متحده عربی و دیگران به کشورهای حوزه بالتیک مانند لیتوانی، لتونی و استونی روی آورده‌اند. بنگلادش به دنبال تولیدکنندگانی مانند رومانی و آرژانتین است، در حالی که مقادیر کمی گندم از هند که اخیراً ممنوعیت چند ساله صادرات را لغو کرده، تأمین می‌کند. خریداران همچنین برای این زمان از سال به مکان‌های کمتر متداولی مانند استرالیا که هنوز محصول امسال را جمع‌آوری نکرده، نزدیک می‌شوند.

به گفته ویلیام رید، مدیر تجارت گندم در گروه CBH (یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های تجاری غلات استرالیا: «ما هر روز با درخواست‌هایی از سراسر جهان مواجه هستیم. حجم کار فوق‌العاده زیاد است. ما ناچاریم بخشی از تقاضاها را رد کنیم، زیرا عملاً نمی‌توانیم آن حجم از گندم را تولید کنیم».

تشدید کمبود

عرضه محصول از سایر مناطق کلیدی تولید غلات نیز محدود است. خشکسالی میزان برداشت گندم و ذرت را در ایالات متحده کاهش داده و محصولات اروپا نیز تحت تأثیر موج‌های گرمای امسال آسیب دیده‌اند. انتظار می‌رود این کمبود در ماه جاری تشدید شود، زیرا کشورهایی که ذخایر خود را مصرف کرده‌اند بر شدت خرید خود می‌افزایند و برداشت محصول در نیم‌کره جنوبی هنوز آغاز نشده است.

این مقطع از سال با اوج فصل صادرات محصولات تابستانی هم‌زمان است و دولت‌های روسیه و اوکراین برای تضمین مسیرهای خروج محصولات خود سخت در تلاش‌اند. دور زدن مسیر دریای سیاه دشوار است، زیرا ظرفیت‌های جایگزین محدود، توسعه‌نیافته یا گران‌تر هستند.

دردناک‌تر و نگران‌کننده‌تر از مسدود شدن تنگه هرمز

در جریان اجلاس گروه بریکس در هند در ماه جاری، اوکسانا لوت، وزیر کشاورزی روسیه، تلاش کرد با لحنی اطمینان‌بخش صحبت کند و گفت که میلیون‌ها تن غلات روسیه از طریق قزاقستان یا دریاهای بالتیک و خزر در حال حمل‌ونقل است. این کشور همچنین برای صادرات غلات به سمت خاور دور روی آورده است.

اما این کار هزینه‌هایی به همراه دارد. اگرچه حجم ترانزیت غلات روسیه از طریق کشورهای حوزه بالتیک افزایش یافته، اما این مسئله اکنون لتونی و لیتوانی را بر آن داشته تا اعمال محدودیت‌هایی را بررسی کنند. در همین حال، استفاده از مسیر خاور دور، هزاران مایل به مسافت حمل‌ونقل ریلی می‌افزاید که هزینه‌ای بیشتر از حمل‌ونقل دریایی دارد.

به گفته یوگنی کارابانوف، رئیس کمیته تحلیلی «اتحادیه غلات قزاقستان» (که گندم روسیه را از طریق زمینی وارد می‌کند): «این وضعیت برای بازار غلات، دردناک‌تر و نگران‌کننده‌تر از تأثیر مسدود شدن تنگه هرمز بر بازار نفت است. هیچ‌کس نمی‌تواند به سرعت تولید غلات را در مناطق دیگر به اندازه‌ای افزایش دهد که جایگزین حجم از دست‌رفته شود».

هزینه کلیدی؛ نزدیک به شرایط بحرانی

تجارت گندم با حاشیه سود اندکی انجام می‌شود، بنابراین هزینه حمل‌ونقل می‌تواند عامل تعیین‌کننده موفقیت یا شکست یک معامله باشد. روسیه برای کاهش این فشار، قصد دارد دریافت عوارض صادراتی غلات را متوقف کند و برای تشویق حمل‌ونقل ریلی به بنادر جایگزین، یارانه‌هایی ارائه می‌دهد.

اما حتی اگر مسیرهای جایگزین کارآمد باشند، گریزی از دریای سیاه نیست؛ مسیری که بیش از ۷۰ درصد صادرات غلات روسیه از طریق آن انجام می‌شود. و در صورت دستیابی به طرح صلح، تعمیر و بازسازی زیرساخت‌ها ماه‌ها و شاید سال‌ها زمان خواهد برد. شاید بتوان گفت اوکراین با مشکلی حتی بزرگ‌تر روبروست. بنادر اطراف «اودسا» — که به‌طور مرتب هدف حملات موشکی و پهپادی روسیه قرار دارد — معمولاً حدود ۹۰ درصد از صادرات غلات این کشور را انجام می‌دادند.

در همین حال، محموله‌های کشاورزی بیش از نیمی از درآمد صادراتی کشور را تأمین می‌کنند و بودجه کشور نیز هم‌اکنون تحت فشار شدیدی قرار دارد؛ به‌طوری که نخست‌وزیر جدید اوکراین در ماه جاری وضعیت مالی کشور را «نزدیک به شرایط بحرانی» توصیف کرد.

محصول جدید در حال پر کردن انبارهاست که موجب کاهش قیمت‌ها در داخل کشور و تحمیل زیان‌های سنگین به کشاورزان شده است. ظرفیت ذخیره‌سازی غلات اوکراین ممکن است تا اوایل نوامبر تکمیل شود و برخی کشاورزان به استفاده از کیسه‌های سیلو (سیلوهای پلاستیکی) روی آورده‌اند.

مخمصه مسیرهای جایگزین: کامیون‌هایی که رها می‌شوند

کی‌یف در تلاش است تا حجم محموله‌های ارسالی از طریق بندر کونستانت در رومانی را افزایش دهد، هرچند پایین بودن سطح آب رودخانه دانوب این تلاش‌ها را دشوار کرده و مسیرهای جایگزین — که عمدتاً از امتداد سواحل رومانی و بلغارستان می‌گذرند — نیز دچار تراکم و گرفتگی شده‌اند. بر اساس داده‌های ردیابی کشتی‌ها که توسط شرکت‌های کپلر و بلومبرگ گردآوری شده، صف طولانی حدود ۸۰ کشتی — که عمدتاً کوچک هستند — در اطراف بنادر اوکراین در حاشیه دانوب شکل گرفته است؛ چرا که ترافیک دریایی ناچاراً از پایانه‌های اصلی و عمیق این کشور در دریای سیاه به این مسیرها تغییر جهت داده است.

حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی نیز به عنوان مسیرهای مهم مطرح شده‌اند، اما آن‌ها هم با مشکلاتی مواجه‌اند. از آن‌جا که به حضور مردان در خط مقدم جبهه نیاز است، ممکن است به رانندگان اوکراینی اجازه خروج از کشور داده نشود؛ در حالی که برخی از کسانی که مجوز سفر به خارج را دریافت می‌کنند، ممکن است تصمیم بگیرند دیگر بازنگردند.

پرسلاو رایکوو، تاجر بلغارستانی، هنگام انتقال محموله‌های تخمه آفتابگردان و روغن اوکراین به بلغارستان با تأخیرهایی مواجه شد. به گفته رایکوو: «پس از عبور کامیون از مرز مولداوی یا رومانی — بسته به مسیر انتخابی — راننده کامیون را رها می‌کرد و می‌گریخت. رانندگان فرار می‌کردند و کامیون را با محموله‌اش تنها می‌گذاشتند. فروشندگان هم مجبور می‌شدند راننده جایگزینی پیدا کنند».

اوکراین همچنین بیش از دوازده گذرگاه مرزی ریلی با کشورهای همسایه در اتحادیه اروپا — از جمله لهستان، مجارستان و اسلواکی — دارد، اما این مسیرها هم نمی‌توانند جایگزین کامل بندر اودسا شوند. در حال حاضر روزانه حدود ۱۸۰ واگن غلات می‌توانند از مرز عبور کنند که معادل تقریباً ۱۰ هزار تن غلات است. به گفته نیکولای گورباچف، رئیس انجمن غلات اوکراین، که نماینده این صنعت است: «این مقدار عملاً هیچ است».

چرخش همسایگان غربی 

اکنون، اشتیاق همسایگان غربی اوکراین برای کمک‌رسانی نیز کم‌تر شده است. لهستان سال آینده انتخابات پیش رو دارد و دونالد تاسک، نخست‌وزیر این کشور، ممکن است پیش از هرگونه کاهش محدودیت‌ها بر واردات غلات، به‌دقت جوانب امر را بسنجد. حتی مسئله صدور مجوز عبور این غلات از خاک لهستان نیز موضوعی حساس است، چرا که مسئله اوکراین به خط‌کشی اصلی میان دولت و مخالفان ملی‌گرا تبدیل شده است.

به گفته میخاو کولودزی‌چاک، که رهبری اعتراضات کشاورزان لهستانی علیه اوکراین در سال ۲۰۲۳ را بر عهده داشت: «ترانزیت [غلات] نیز به اندازه ورود غلات اوکراینی به بازار لهستان، برای کشاورزان این کشور خطرناک است».

کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، اظهار داشت که اگرچه این اتحادیه از صادرات غلات اوکراین از طریق مسیرهای ترانزیتی جایگزین حمایت می‌کند، اما هیچ جایگزینی برای حجم عظیم غلاتی که از طریق دریا قابل حمل است، وجود ندارد. او نسبت به وقوع یک «شوک دیگر در امنیت غذایی جهانی» هشدار داد.

هم‌افزایی شوک‌های چندگانه

در حال حاضر، تورم مواد غذایی نسبتاً مهار شده، هرچند انتظار می‌رود تا پایان سال روند صعودی به خود بگیرد. پیش از این نیز به دلیل افزایش سرسام‌آور هزینه‌های کود و سوخت ناشی از جنگ ایران، زنجیره تأمین مواد غذایی آسیب‌پذیر شده بود. پدیده قدرتمند «ال‌نینو» نیز بر شدت این چالش افزوده است. به گفته ولش: «ما هم‌زمان با چندین شوک مواجه هستیم».

زمانی که در سال ۲۰۱۰ آتش‌سوزی‌های گسترده و خشکسالی روسیه را وادار به ممنوعیت صادرات گندم کرد، این اقدام موجب جهش قیمت مواد غذایی شد؛ عاملی که در وقوع «بهار عربی» نیز نقش داشت. این بار، وابستگی آفریقا و خاورمیانه به غلات روسیه حتی بیش از آن دوران است. بسیاری از کشورهای بزرگ خریدار غلات، برنامه‌های یارانه‌ای خود را برای حفظ قیمت مقرون‌به‌صرفه نان حفظ کرده‌اند و غلات ارزان‌قیمت منطقه دریای سیاه، منبع اصلی تأمین آن‌هاست.

روسیه و اوکراین حدود نیمی از واردات گندم مصر را تأمین می‌کنند. حدود دو‌سوم خانوارها مشمول دریافت نان یارانه‌ای هستند و مصر از سال ۲۰۲۴ قیمت‌ها را افزایش نداده است. به گفته طارق سعید حسنین، رئیس اتاق صنعت غلات در فدراسیون صنایع مصر، اختلال در عرضه غلات از مسیر دریای سیاه باعث جهش قیمت آرد شده است.

فشار به سبد نان

این وضعیت به نانوایان نیز فشار وارد می‌کند؛ کسانی که پیش از این تحت فشار هزینه‌های بالای انرژی و نیروی کار بوده‌اند و هم‌زمان باید قیمت نان غیر یارانه‌ای را ثابت نگه دارند. خالد محمد، مالک چندین نانوایی در قاهره، می‌گوید که بالا بودن هزینه‌های زندگی باعث کاهش تقاضا شده است. محمد گفت: «شرایط برای شهروندان دشوار است. مردم برای تأمین غذای روزانه خود با مشکل مواجه‌اند».

خوشبختانه، مصر امسال برداشت گندم خوبی داشته و نیاز به واردات کاهش یافته است. حسنین اظهار داشت که دولت ذخایر کافی برای تأمین نان یارانه‌ای تا ماه فوریه در اختیار دارد. عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، در دیدار با پوتین خواستار تلاش برای تثبیت اوضاع و تضمین تداوم عرضه غلات از روسیه و اوکراین شد.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، اوایل ماه جاری در دیدار با پوتین در قرقیزستان صریح‌تر سخن گفت. او اظهار داشت: «ما باید این مشکل را حل کنیم، زیرا خسارات ناشی از آن رو به افزایش است.» ترکیه، یکی دیگر از خریداران عمده گندم روسیه، امیدوار است که برای دستیابی به توافقی مشابه «ابتکار غلات دریای سیاه» — که در سال ۲۰۲۲ در میانجی‌گری آن برای غلات اوکراین نقش داشت — تلاش کند. این کشور پیشنهادی را آماده کرده و با هر دو طرف در تماس است.

در انتظار معجزه اودسا

قیمت گندم در ماه جاری به دلیل امیدواری نسبت به دستیابی به راه‌حلی مسالمت‌آمیز برای ازسرگیری محموله‌ها از دریای سیاه، رو به کاهش بوده است. با این حال، تحلیلگران بلومبرگ اینتلیجنس هشدار می‌دهند که بازارها در حال دست‌کم گرفتن خطرات موجود هستند. کشاورزان در روسیه و اوکراین هم‌اکنون مشغول کاشت گندم برای برداشت سال آینده هستند و شواهد اولیه نشان می‌دهد که آن‌ها سطح زیر کشت را کاهش داده‌اند؛ امری که بر میزان عرضه غلات در سال ۲۰۲۷ تأثیر خواهد گذاشت.

با وجود دور جدیدی از دیپلماسی رفت‌وبرگشتی میان مسکو و کی‌یف توسط مذاکره‌کنندگان دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در ماه جاری، هر دو کشور همچنان به انجام حملات ویرانگر ادامه می‌دهند.

وانگ در ویتنام هیچ توهمی در این باره ندارد؛ او روی هیچ طرح صلحی در آینده نزدیک حساب نمی‌کند. او انتظار ندارد که قیمت گندم، فارغ از تحولات دریای سیاه، حداقل تا ماه مارس به وضعیت عادی بازگردد. اگرچه شرکت او بخشی از هزینه‌های ناشی از اختلالات جهانی را متحمل می‌شود، اما گریزی از افزایش قیمت کالاهای اساسی مانند آرد وجود ندارد.

او تا اوایل همین ماه با نگرانی و دلهره وضعیت محموله غلات بلغاری خود را پیگیری می‌کرد، اما اکنون که گندم آمریکایی را دریافت کرده و دومین کشتی بلغاری نیز از خلیج عدن عبور کرده است، آسوده‌خاطرتر شده است. با این حال، سرنوشت یکی از محموله‌ها همچنان به تحولات دریای سیاه بستگی دارد. او گفت: «فروشنده برای داشتن فرصت بیشتر، درخواست تمدید مهلت تحویل کرده است؛ آن‌ها منتظر وقوع معجزه‌ای در اودسا هستند».