به گزارش اقتصادنیوز، طی ضربه‌ای دیگر به بازارهای جهانی نفت، پنج‌شنبه گذشته پهپادها به خط لوله نفت «شرق-غرب» عربستان سعودی حمله کرده و این پادشاهی را وادار به توقف عملیات این تاسیسات ساختند. این خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری که روزانه حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه نفت را منتقل می‌کند، میادین اصلی تولید نفت در شرق این کشور را به بندر «ینبع» در دریای سرخ متصل می‌سازد. این مسیر به عربستان اجازه می‌دهد تا تنگه هرمز را — که از زمان آغاز در ماه فوریه تقریبا بسته بوده— دور بزند.

خبر مرتبط

جنگ در «منطقه خاکستری»؛ آیا بازار نفت در برابر جنگِ طولانی دوام می‌آورد؟ | سه مسیر خنثی‌سازی فقدان 13 میلیون بشکه نفت در روز

اقتصادنیوز: تقاضای جهانی برای نفت در طول جنگ به‌شدت کاهش یافته است؛ یعنی حدود ۵ میلیون بشکه در روز. در سراسر جهان (اگرچه نه چندان در ایالات متحده)، بسیاری از مصرف‌کنندگان برنامه‌های سفر خود را لغو کردند، به استفاده از خودروهای برقی روی آوردند یا سوار اتوبوس شدند. برخی کسب‌وکارها نیز کارکنان خود را به دورکاری تشویق کردند.

وزارت انرژی عربستان سعودی اعلام کرده که این تعطیلی اقدامی «احتیاطی» بوده است؛ چرا که حمله مذکور باعث بروز خسارت و جراحت در مناطق ریاض و مدینه شده بود. این تعطیلی در شرایطی رخ می‌دهد که جنگ جریان نفت از طریق تنگه هرمز را به‌شدت کاهش داده و نیروهای حوثی در یمن نیز حملات خود را در اطراف دریای سرخ و باب‌المندب تشدید کرده‌اند.

با توجه به اختلال شدید در جریان نفت از تنگه هرمز، عربستان سعودی وابستگی بیشتری به خط لوله شرق-غرب پیدا کرده است. اکنون این پرسش مطرح است که تعطیلی این خط لوله برای بازار جهانی نفت که هم‌اکنون نیز با کمبود عرضه و محدودیت مواجه است، چه معنایی دارد؟

میزان خسارت چقدر است؟

به نوشته الجزیره، وسعت خسارت هنوز مشخص نیست و برآوردها درباره زمان بازگشت خط لوله به روال عادی متفاوت است. منابع آگاه از این حادثه به خبرگزاری رویترز گفته‌اند که تعمیرات ممکن است پنج تا شش هفته طول بکشد، در حالی که منابع دیگر اظهار داشتد که عملیات اجرایی ممکن است زودتر از سر گرفته شود.

مقامات سعودی اعلام کردند که پهپادها در دو نقطه در اطراف ریاض و مدینه به خط لوله اصابت کرده‌اند. وزارت امور خارجه این نیز اعلام کرد که این حمله منجر به جراحت افراد و آسیب به زیرساخت‌ها شده است. به گفته مقامات سعودی، رد پهپادهای پرتاب‌شده به استان «میسان» در جنوب شرقی عراق — در نزدیکی مرز ایران— رسیده است.

این حمله در پی حادثه‌ای در ماه مارس صورت می‌گیرد که طی آن، حمله‌ای در نزدیکی پالایشگاه مشترک «سعودی آرامکو» و «اکسون‌موبیل» در ینبع، بارگیری نفت خام از این بندر در دریای سرخ را به‌طور موقت مختل کرده بود. آن حادثه تأثیر جدی بر عملیات اجرایی نداشت و روند ارسال محموله‌ها ظرف چند روز به حالت عادی بازگشت، اما نشان داد که زیرساخت‌های نفتی غربی این پادشاهی در برابر حملات مصون نیستند.

خط لوله شرق به غرب چیست؟

خط لوله شرق به غرب که با نام «پترولاین» (Petroline) نیز شناخته می‌شود، یک خط لوله نفت به طول ۱۲۰۰ کیلومتر است که در سال ۱۹۸۱ ساخته شد. این خط لوله نفت خام را از میادین نفتی شرقی عربستان در نزدیکی «ابقیق» و از عرض شبه‌جزیره عربستان به بندر «ینبع» در دریای سرخ منتقل می‌کند و بدین ترتیب، نیازی به عبور از تنگه هرمز نیست.

حداکثر ظرفیت این خط لوله هفت میلیون بشکه در روز است، هرچند جریان واقعی نفت در ماه‌های اخیر کمتر بوده است؛ بر اساس داده‌های شرکت داده پردازی کپلر، این رقم در ماه اوت به حدود دو میلیون بشکه در روز رسید که پایین‌ترین سطح ماهانه از ماه ژانویه محسوب می‌شود - چرا که حملات حوثی‌ها استفاده از مسیر دریای سرخ را دشوار کرده بود.

عربستان سعودی در پنج ماه نخست جنگ، میزان نفت خام ارسالی به سمت غرب را افزایش داده و حجم جریان را به حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه در روز رساند. این رقم معادل حدود ۴ تا ۵ درصد از عرضه جهانی است و به دومین صادرکننده بزرگ نفت جهان اجازه داد تا در شرایطی که وضعیت کشتیرانی نامساعد شده بود، تنگه هرمز را دور بزند.

چرا این موضوع اهمیت دارد؟

تعطیلی این خط لوله در مقطعی حساس برای بازار جهانی نفت رخ می‌دهد. پیش از آغاز جنگ، تنگه هرمز بیش از یک‌پنجم نفت جهان (حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز) را تأمین می‌کرد. به گزارش رویترز، برآوردها اکنون میزان جریان نفت از طریق این تنگه را حدود ۶ تا ۹ میلیون بشکه در روز تخمین می‌زنند که نشان‌دهنده کاهشی چشمگیر در حجم این انتقال است.

عربستان سعودی در واکنش به این وضعیت، حجم بیشتری از نفت خام را به سمت دریای سرخ هدایت کرده است. با این حال، جریان و صادرات این نفت به عملکرد خط لوله، تأسیسات ذخیره‌سازی و تردد ایمن نفتکش‌ها وابسته است؛ عواملی که همگی از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه، در معرض خطر و آسیب‌پذیری قرار گرفته‌اند. به گفته منابع نزدیک به رویترز، در صورت تداوم تعطیلی خط لوله، ینبع ذخایر کافی برای تداوم صادرات به مدت حدود پنج تا هفت روز در اختیار دارد؛ این در حالی است که تأسیسات مصر در «عین‌السخنه» و «سیدی‌کریر» — که نفت عربستان را ذخیره می‌کنند — می‌توانند برای چند روز دیگر نیز منابع تکمیلی تأمین کنند.

اگرچه این وضعیت حاشیه اطمینانی برای عربستان سعودی ایجاد می‌کند، اما هم‌زمان با کاهش ذخایر جهانی رخ می‌دهد. آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرد که عرضه نفت عربستان در ماه اوت، به دلیل اختلالات در تنگه هرمز و دریای سرخ، به پایین‌ترین سطح خود در بیش از سه دهه گذشته رسیده است. این آژانس پیش‌بینی می‌کند که عرضه جهانی نفت در سال جاری حدود ۵.۷ میلیون بشکه در روز کاهش یابد که معادل ۶ درصد از کل عرضه جهانی است.

آزمون تاب‌آوری ذخایر استراتژیک؛ فاجعه جهانی در راه است؟

تاکنون، وجود ذخایر استراتژیک و آزادسازی آن، مانع از نوسانات شدید قیمت نفت شده و بهای نفت خام برنت در ماه‌های اخیر در محدوده ۷۰ تا ۹۰ دلار در نوسان بوده است. با این حال، هرچه اختلالات منطقه‌ای طولانی‌تر شود، این ذخایر بیشتر تخلیه شده و قیمت‌ها نیز افزایش بیشتری خواهند یافت.

آژانس بین‌المللی انرژی در ماه ژوئن هشدار داد که تداوم برداشت از ذخایر می‌تواند آن‌ها را به سطوح بحرانی برساند؛ کارشناسان نیز معتقدند اگر میزان ذخایر به سطوح بسیار پایین نزدیک شود، قیمت نفت برنت می‌تواند به طور بالقوه تا ۱۵۰ دلار در هر بشکه افزایش یابد.

اگر مشخص شود که آسیب وارده به این خط لوله گسترده بوده و حملات هم‌چنان «ینبع» و مسیرهای کشتیرانی فراتر از آن را تهدید کنند، عربستان سعودی ممکن است با محدودیت‌هایی در توانایی خود برای جبران صادرات از دست‌رفته خلیج فارس مواجه شود.

موسسه تحقیقاتی گاوهکال خاطرنشان کرده که اگر تأسیسات ینبع — که ظرفیت فرآوری بیش از یک میلیون بشکه نفت در روز را دارد — به دلیل تهدید پهپادهای حوثی از مدار خارج شود، «این امر در شرایطی که ظرفیت پالایش جهانی در وضعیت بسیار محدودی قرار دارد، فاجعه‌ای برای جهان خواهد بود».

بسته شدن شیر اطمینان اصلی سعودی / هرمز جایگزین ندارد؟

در همین رابطه، المانیتور هم در گزارشی به این موضوع اشاره کرده که قیمت نفت به بالاترین حد خود از ماه می رسیده، زیرا اختلال در جریان نفت از طریق تنگه هرمز و با‌ب‌المندب و تعطیلی موقت خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی، عرضه جهانی را محدود کرده است. بر اساس این گزارش، تعطیلی خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی، مسیر اصلی این پادشاهی برای دور زدن تنگه هرمز را از بین برده و تهدیدی برای حذف یکی دیگر از منابع اصلی نفت خام از بازار جهانی است که ذخایر زمان جنگ آن در حال کاهش است.

ویکتوریا سیلوا، محقق ارشد در موسسه آر‌بی‌سی کپیتال مارکتز، به المانیتور گفت: «ما اکنون انتظار تعطیلی سه تا پنج هفته‌ای این خط لوله را داریم. این شیر اطمینان اصلی عربستان برای جنگ بوده است. این موضوع، همراه با حمله برق‌آسای حوثی‌ها به باب المندب، مهم‌ترین مسیر جایگزین را به شدت به خطر می‌اندازد و دیدگاه نهایی ما را مبنی بر اینکه هیچ جایگزینی برای بازگشایی هرمز وجود ندارد، برجسته می‌کند».

به گفته جیووانی استانوو، تحلیلگر کالا در موسسه یوبی‌اس «از آن‌جا که این خط لوله به عنوان یک گذرگاه حیاتی در اطراف تنگه عمل می‌کند، بسته شدن آن بازار جهانی نفت را بیش از پیش محدود می‌کند. فعالان بازار اکنون مدت زمان تعطیلی خط لوله را از نزدیک زیر نظر خواهند داشت تا تأثیر گسترده‌تر آن بر عرضه جهانی را ارزیابی کنند.»

موسسه ریستاد انرژی روز دوشنبه تخمین زد که بارگیری نفت خام و میعانات گازی ینبع در هفت روز گذشته به طور متوسط ۲.۶ میلیون بشکه در روز بوده، در حالی که این رقم در اوایل ماه سپتامبر بین ۲.۶ میلیون تا ۴ میلیون بشکه در روز بود. اگر جریان نفت از طریق این خط لوله به طور کامل متوقف شود، این صادرات پس از اتمام نفت خام ذخیره شده در ینبع در معرض خطر قرار خواهند گرفت.

ضربه به ضربه‌گیرهای عرضه جهانی

بسته شدن این خط لوله لزوماً به این معنی نیست که نفت عربستان سعودی فوراً از بازار حذف خواهد شد. نفت خام ذخیره شده می‌تواند صادرات را به طور موقت حفظ کند، چرا که برخی از نفت‌کش‌ها هم‌چنان به حرکت در هرمز ادامه می‌دهند و سایر محموله‌ها می‌توانند به مسیرهای طولانی‌تری هدایت شوند. اما پس از شش ماه جنگ، ظرفیت این جایگزین‌ها برای جذب اختلالات بیشتر در حال کاهش است. 

به گفته همایون فلکشاهی، مدیر ارشد بخش بالادستی در شرکت کپلر «شش ماه گذشته است و ما شاهد وضعیتی سخت‌تر از آنچه اطمینان‌بخشی‌های اولیه نشان می‌دادند، هستیم. تقطیر همچنان در صدر قرار دارد و ذخایر ایالات متحده در پایین‌ترین سطح فصلی خود قرار دارد. محدودیت اصلی به طور فزاینده‌ای در بخش لجستیک و قیمت‌گذاری است تا کمبود آشکار. جریان‌های غیرایرانی از طریق هرمز تقریباً به ۷۰ درصد از سطح قبل از جنگ رسیده، زیرا اپراتورهای ریسک‌پذیر همچنان از این آبراه استفاده می‌کنند».

اکنون صادرات عربستان سعودی از ینبع با چالش جداگانه‌ای در جنوب روبرو است. به گفته فلکشاهی، محموله‌های نفت خام از طریق باب المندب بین آوریل و ژوئن از ۳.۲ میلیون بشکه در روز به حدود ۸۷۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته، زیرا حوثی‌ها حملات را تشدید کرده و حضور خود را در اطراف تنگه گسترش می‌دهند.

محموله‌های عربستان سعودی که به مقصد اروپا و آمریکا هستند، می‌توانند از طریق کانال سوئز به سمت شمال ادامه دهند. اما محموله‌های عازم شرق که از ینبع حرکت می‌کنند، اگر نتوانند با خیال راحت از باب المندب عبور کنند، سفری بسیار طولانی‌تر و پرهزینه‌تر را پیش رو خواهند داشت. تانکرها همچنین باید از طریق کانال سوئز به سمت شمال حرکت کنند، از دریای مدیترانه عبور کنند و برای رسیدن به بازارهای آسیایی، آفریقا را دور بزنند. نتیجه لزوماً از دست رفتن فوری بشکه‌های حذف شده نیست، بلکه هزینه‌های حمل و نقل بالاتر، زمان تحویل طولانی‌تر و انعطاف‌پذیری کمتر در سیستم عرضه جهانی را به همراه خواهد داشت. تعطیلی طولانی‌مدت پترولاین، مسیری را که به عربستان سعودی اجازه می‌داد این محدودیت‌ها را به طور مؤثر جبران کند، از بین می‌برد.

کاهش تقاضا هم‌زمان با محدود شدن عرضه

تضعیف تقاضا مانع از آن شده که اختلال در عرضه، شوک قیمتی شدیدتری ایجاد کند. روز جمعه، آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی خود برای تقاضای نفت در سال ۲۰۲۶ را به میزان ۹۴۰ هزار بشکه در روز کاهش داد تا تأثیرات جنگ و قیمت‌های بالاتر را در آن لحاظ کند. این آژانس اکنون انتظار دارد که تقاضا در سال جاری ۲.۵ میلیون بشکه در روز کاهش یابد.

با این حال، شرکت کپلر برآورد می‌کند که بازارهای جهانی نفت خام و میعانات گازی در سه ماهه چهارم با کسری عرضه حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز مواجه خواهند شد؛ رقمی که نسبت به کسری ۱.۱۶ میلیون بشکه‌ای در سه ماهه سوم افزایش یافته است. در صورت تداوم جنگ و اختلالات حمل‌ونقل ناشی از آن، کاهش مصرف ممکن است از شدت شوک بکاهد، اما نمی‌تواند به‌طور کامل کمبود عرضه را جبران کند. 

قیمت نفت خام برنت، شاخص بین‌المللی بازار، روز دوشنبه با بیش از ۴ درصد افزایش به ۱۰۹.۵۶ دلار در هر بشکه رسید که بالاترین سطح قیمت از زمان اوج‌گیری آن (نزدیک به ۱۱۵ دلار) در اوایل ماه مه محسوب می‌شود. جانیو شاه، معاون بخش نفت در شرکت ریستاد انرژی، در یادداشتی در روز دوشنبه اظهار داشت که این افزایش قیمت «نشانه آشکاری از این است که بازار به‌طور فزاینده‌ای در حال پیش‌خور کردنِ [لحاظ کردنِ] احتمالِ کاهش قابل‌توجه عرضه است». به نوشته شاه: «واکنش نسبتاً محدود قیمت‌ها نشان می‌دهد که بازار همچنان انتظار دارد ذخایر عربستان در کوتاه‌مدت به تداوم صادرات کمک کند. اما اگر اختلالات فراتر از دوره پنج تا هفت‌روزه پشتیبانیِ ذخایر ادامه یابد، این وضعیت می‌تواند به‌سرعت تغییر کند».

بحران معلق برای اقتصاد جهانی

بنابراین، تاب‌آوری فوری بازار به مجموعه‌ای از فرضیات محدود وابسته است: اینکه بخشی از ترددها از طریق تنگه هرمز ادامه یابد، ذخایر عربستان کمبود ناشی از قطع خط لوله را جبران کند، مسیرهای طولانی‌تر کشتیرانی همچنان قابل استفاده باشند و کاهش تقاضا، کسری عرضه را محدود نگه دارد. با تداوم درگیری‌ها، حفظ هر یک از این شرایط دشوارتر می‌شود.

به گفته کریس بوچمپ، تحلیلگر ارشد بازار در شرکت IG، نگرانی‌ها در مورد عرضه به‌طور فزاینده‌ای جدی شده است. او به المانیتور گفت: «اکنون که درگیری‌های حوثی‌ها دوباره شدت گرفته است، بسیاری از تدابیری که برای جبران پیامدهای مسدود شدن احتمالی هرمز اندیشیده شده بود، در معرض خطر قرار گرفته‌اند و از نظر وضعیت عرضه، اقتصاد جهانی را به شرایط ماه مارس بازگردانده‌اند. با توجه به کاهش سطح ذخایر فعلی، انگیزه برای دستیابی به توافقی جهت پایان دادن به درگیری و بازگشایی تنگه‌ها بسیار قوی‌تر شده است. با این حال، دستیابی به یک توافق صلح فراگیر همچنان دور از دسترس به نظر می‌رسد و اقتصاد جهانی را در آستانه بحران معلق نگه داشته است».